ون سةگئزئندة دنةپردئ الؤعا قاتئسقان باتئر
قئزئلوردا. قازاقپارات - شيةلئ اؤدانئندا ذلئ وتان سوعئسئنا قاتئسقان 10 عانا ارداگةرئمئز قالدئ.
بذگئن سئزدةرگة سونئث بئرةؤئمةن قئسقاشا تانئستئرايئق.
جةثسئكباي نالئبايةأ قئزئلوردا وبلئسئ، شيةلئ اؤدانئ، جاثاتذرمئس اؤئلئندا دذنيةگة كةلگةن.
1942 - جئلئ كامةلةتتئك جاسقا تولعان بويدا اسكةرگة شاقئرئلادئ. الماتئدا ءذش اي اسكةري ؤچيليششةدة دايئندئقتان وتةدئ. جةثسئكباي اقساقال: « ةي، اينالايئندار-اي، سوعئس دةگةن ءبئر ةسكة الا بةرةتئن قئزئقتئ دذنية دةيسئثدةر مة، باسقا سالدئ ءبئز كوندئك،-دةپ الئپ اثگئمةسئن جالعايدئ.
- سوعئسقا اتتانعان العاشقئ كذنئم ءالئ ةسئمةن كةتپةيدئ.
«الماتئدان كذنئنة 3-4 ةشةلون سولداتتار جونةلتئلدئ. ءبئز مئنگةن ةشةلونعا «ورئنبور-تاشكةنت» تةمئر جولئندا جول بوساماي، ءسئبئر تةمئر جولئ باعئتئمةن نوأوسيبيرسك ارقئلئ اتتاندئق. ءبئر أاگوندا 47 ادام بولئپ كةلدئك. كوبئ 19 بةن 25 جاس ارالئعئنداعئ جئگئتتةر. كذن سؤئق.
ورتادا پةش، سونئ اينالا جاتامئز. 1943 - جئلدئث ناؤرئزئندا 138-اتقئشتار پولكئ قذرامئندا ماسكةؤدةن ءوتئپ، 3-بةلارؤس مايدانئنا كةلئپ تذستئك. قولباسشئمئز - مالينوأسكي. سول كةلگةن ءتذنئ-اق سوعئسقا كئردئك. تاستاي قاراثعئ.
كئمنئث كئم ةكةنئن تانؤ مذمكئن ةمةس، ايتةؤئر العا جئلجئپ كةلةمئز. تاث قئلاث بةرة ءبئر قالانئث شةتئنة تابان تئرةدئك. ءسال تئنئستاعان اسكةر قايتادان جوثكئلة، العا قاراي ذمتئلدئ. جذگئرئپ كةلةمئز. كةنةت سوثئمدا جاس بالانئث ةثكئلدةپ كةلة جاتقانئن ةستئدئم. «كوكة، ءبئز ءوزئ قايدا بارا جاتئرمئز؟» دةيدئ ايقايلاپ. قاراسام كئشكةنتاي قازاقتئث بالاسئ. يئعئنداعئ مئلتئقتئث ءدذمبئسئ جةر سئزئپ ءجذر. شاماسئ 14-15 جاستاعئ بالا. «مذنئ دا سوعئسقا جئبةرگةن بة؟» دةپ تاث قالدئم. سويتسةم سةمةيلئك ةكةن.
شةشةسئ كومسومول قاتارئنا ةرتةرةك قابئلداتامئن دةپ ةكئ جاس قوسئپ جازعان بولئپ شئقتئ قذجاتئنا. ارتئنشا سوعئس باستالئپ، اسكةرگة اتتانئپتئ. كةنةت اؤدةم جةرگة ئسقئرئپ كةلئپ جارئلعان سنارياد جارئقشاعئ ءتيئپ، بايعذس بالا سول جةردة ءتئل تارتپاي كةتتئ. كةيئن سول بالانئث ةلئنة حات جازدئم» دةيدئ اتا كوزئنة جاس الئپ.
ءيا، سذم سوعئس اكةنئ بالادان ايئردئ، قانشاما وتباسئ قارا جامئلئپ قالدئ. اتانئث ايتؤئنشا، سوعئستاعئ ةث قيئن ءسات -دنةپردةن ءوتؤ بولئپتئ.
«وسئ وزةننةن وتةمئز دةپ ءبئراز ادام قئرئلدئ. سودان ؤاقئت نامازدئگةردةن وتة جوعارئدان «أودوأوزبةن» اراق اكةلئپ، سولداتتارعا اياماي ئشكئزدئ. ماقسات -دنةپردةن ءوتؤ. ارتئنشا «تيگاچ» دةگةن تانكئنئث ءبئر ءتذرئ وزةن ذستئنة تذرا قالدئ. ءبارئمئز جانتالاسا سوعان مئندئك. ءتذن ورتاسئ اؤا سةرئكتةرئمئزدئث كوبئنةن تئرئدةي ايئرئلئپ ارةث دةگةندة جاعاعا جةتتئك. الدئمئزدا تاعئ قيئندئق. جاعالاؤدئث بذل بةتئ جار ةكةن. جار استئندا ةنتئگئمئزدئ ءبئراز باسئپ، بذيرئق بةرئلگةننةن كةيئن شابؤئلعا شئقتئق.
جاؤدئ باتئسقا قاراي بئرنةشة اي قؤدئق. قاي جةر ةكةنئ ءدال ةسئمدة جوق. ةؤروپانئث ءبئر ةلئندةمئز. بلينداجدا جاتقان بئزگة تذندة ئلگةرئ باسؤعا بذيرئق بةرئلدئ. ءبئر باتالون سولدات قالئث ورمان ئشئندة كةلةمئز. اي جارئق بولعانئمةن، ورمان ءئشئ قارا كولةثكة. ءبئر كةزدة ارتئمئزدان «توقتاثدار!» دةپ ايقايلادئ.
سويتسةك، قارسئ الدئمئزدا قاؤمالاعان نةمئس قاپتاپ كةلةدئ ةكةن. ساسقانئمنان جانئمداعئ ذلكةن قاراعايعا جابئسئپ تذرا قالدئم. ولار بايقاماي جانئمئزدان وتة شئقتئ. كةتكةننةن كةيئن قاراسام، ءبئزدئث سولداتتاردان ةشكئم جوق. اؤئر پؤلةمةتتةردئ بةي-بةرةكةت تاستاپ قاشئپ كةتئپتئ. ءوز پؤلةمةتئمنئث «زاتأورئن» الئپ، ءبئزدئث شةپتئث وكوپئنا كةلئپ قذلادئم. الگئ سولداتتاردئث كوبئ وسئندا ةكةن. سودان گةنةرال شاقئردئ. بولعان جايتتئ باياندادئم. تةك ءوزئمنئث قارؤئمدئ كوتةرؤگة شامام جةتكةنئن ايتتئم. ولار كئتاپشانئ اشئپ، مةن اكةلگةن زاتأوردئث ءنومئرئن تةكسةرئپ، ءسوزئمنئث اقيقاتئ دالةلدةندئ.
مةنةن كةيئنگئ سذراؤ كةزةگئ باتالون كومانديرئنة كةلدئ. «شةگئنؤگة كئم بذيرئق بةردئ؟ نةگة قارؤلارئثدئ تاستاپ كةتتئثدةر؟» دةگةن ساؤالدارعا جاؤاپ بةرة الماعان ونئ تابان استئندا اتئپ تاستادئ. ال، ماعان ةكئ ساعاتتا پؤلةمةتتةردئ تاؤئپ اكةلؤدئ بذيئردئ.
بلينداجعا كةلئپ، بولعان وقيعانئ جئگئتتةرگة جةتكئزدئم. قالايدا قارؤلاردئ تاؤئپ اكةلؤ قاجةتتئگئن ايتتئم. بارساق، ةشقانداي قارؤ جوق. «ةندئ مةنئ دة اتادئ» دةپ كوز ئلمةي جاتئرمئن. تاث اتا كةؤدةمة وق ءتيئپ، قاتتئ جارالانئپپئن. التئ كذن «سانچاستا» جاتتئم. بذل العاش جارالانؤئم ةدئ. ادامنئث جانئ ءسئرئ ةكةن، ةكئنشئ رةت اياعئمنان جارالانسام دا، امان قالدئم. جارالانعان مةنئ اربامةن اكةلة جاتئر.
كةنةت جولدئث جيةگئندة ةكئ اياق-قولئنان بئردةي ايئرئلعان ءتئرئ نةمئستئ كوردئم. جول قاپشئعئندا بئردةثة بار سياقتئ، الگئنئ تئسئمةن اشقئسئ كةپ جانتالاسئپ جاتئر. «قارنئ اشئپ، نان جةگئسئ كةلدئ مة ةكةن» دةگةن وي كةلدئ ماعان. شئركئن، ءومئر ءسذرؤدئث قانشالئقتئ ءتاتتئ ةكةنئن سول كةزدة ذعئندئم» دةيدئ اتامئز سذراپئل جئلداردئ ةسكة الئپ.
جةثسئكباي نالئبايةأ سوعئستئ گةرمانيادا اياقتاعان. 1945 - جئلئ شئعئس پرؤسسيا جةرئندة بولعان. بةرلينگة جاقئنداعاندا «سوعئس ءبئتتئ» دةگةن حابار كةلگةن. كةيئننةن بارلئعئ 17 سولداتتئ نيؤرنبةرگ قالاسئنئث شئعئسئنداعئ ذلكةن تاس جولدئث بويئنداعئ №1-كونسلاگةرگة الئپ كةتةدئ.
ايتؤئنشا، 27 مئث ادامعا ارنالعان لاگةر ةكةن. بذرئن ادام قامالعان لاگةردة ءتئرئ پةندة جوق دةيدئ. باسشئلارئ مايور ساديكوأ دةگةن ورئس پةن كاپيتان نذرجانوأ دةگةن قازاق بولئپتئ. ءبئر كذنئ ساديكوأ «تذتقئندار كةلةدئ، سولاردئ قابئلدايمئز» دةيدئ. سول قئس ورتاسئنا جةتپةي لاگةر نةمئس تذتقئندارئنا تولئپتئ.
- العاشئندا ولاردئث جاعدايئ جامان بولمادئ. كةيئننةن اپتاسئنا 40 قا جؤئق نةمئس ءجانتاسئلئم ةتةتئن بولدئ. ورعا تاستالئپ، ورتةلدئ. كةيئن قالعاندارئن تاماقتان قئستئ. اقئرئ تذگةل اشتان ءولدئ. كةزئندة نةمئستةردئث تذتقئنئندا بولعان ءبئراز كةثةس سولداتتارئ ساتقئن دةگةن ايئپتان قورقئپ، انگلياعا ءوتئپ كةتئپتئ.
كةيئن سول جاقتان كةلگةن ءوزئمئزدئث ادامداردئ قابئلداپ، ولارعا ذكئمةت تاراپئنان ةشقانداي قئسئم جاسالمايتئنئن ايتئپ، ةشةلونعا تيةپ، ةلگة جئبةرئپ جاتتئق. سول ادامداردئث ئشئنةن قازاقتاردئ دا كوردئم. ولار مذستافا شوقاي جايلئ ءبئراز اثگئمةلةر ايتتئ. كوپتةگةن مذسئلماندار سول كئسئنئث ارقاسئندا امان قالئپتئ. گةرمانيادا ارناؤلئ تاپسئرمامةن ءبئر كئسئنئث ذيئندة قوناقتا بولدئم. سوندا ءذيدئث يةسئ تذركئستاندئق ةكةنئمدئ بئلگةندة ساقتاؤلئ تذرعان مذستافا شوقايدئث پورترةتئن كورسةتئپ، ابدةن ماقتادئ، - دةيدئ ءوزئنئث ةستةلئگئندة.
مايدانگةر اقساقال ةكئ جئلداي گةرمانيادا ءجذرئپتئ. امةريكالئق سولداتتارمةن دة ءدام-تذزداس بولعان. ةلگة 1947 - جئلئ ورالادئ. كةؤدةسئ مةدال، وردةنگة تولئ. مذندا كةلگةن سوث جذرت قاتارلئ ةگئن ةگئپ، مال باعادئ. جيئرما جئل قوي باققان. 1967 - جئلدان باستاپ ئبئراي جاقايةأپةن بئرگة كذرئش ةگئپ، زأةنوسئندا ءذش جئل ةثبةك ةتةدئ.
شيةلئگة قاجئمذقان كةلگةندة كولحوز باستئعئ تةمئر جولدئث ارعئ بةتئندةگئ اقبالتان دةگةن ايةلدئث ذيئنة تذسكةن اتاقتئ پالؤانعا ةكئ مةس قئمئز جةتكئزؤدئ جةثسئكباي نالئبايةأقا تاپسئرئپتئ. كذش اتاسئ اتانعان قاجئمذقانمةن دة دامدةس بولعانئن ماقتانئشپةن ايتئپ وتئرادئ.
ءيا، سوعئستئث اتئ - سوعئس. سوناؤ سذراپئل جئلداردا وتانئن قورعاؤعا اتتانعان جةثسئكباي نالئبايةأتئ اؤئلداستارئ ئلعي دا ماقتان تذتادئ. توقسان جاستاعئ اقساقالعا نةمةرةلةرئنئث تذساؤئن وزئنة كةستئرئپ، اتالارئنداي قاهارمان بولسئن دةپ، اؤزئنا تذكئرتئپ قويادئ. جذبايئ ءازيزا اپا دا «التئن القا» يةگةرئ. بذگئندة وتئز نةمةرة، ةكئ شوبةرة ءسذيئپ وتئرعان ابزال شاثئراق يةلةرئ.
اأتورئ: گذلميرا ايماعانبةت، شيةلئ اؤدانئ