كةرةيدة قوجابةرگةن، سةگئز وتكةن
استانا. قازاقپارات - قازاقستاننئث ةثبةك سئثئرگةن ارتيسئ، ونةرتانؤشئ سةرئك وسپانوأتئث «سةگئز سةرئ ويدان شئعارئلعان تذلعا ةمةس» دةگةن تاقئرئپتا جاريالانعان سذحباتئنا وراي ءوز پئكئرئمئزدئ بئلدئرسةك دةپ ةدئك.
الدئمةن وسئ ماقالانئ جاريالاعان «ايقئن» گازةتئنة العئسئمئزدئ بئلدئرةمئز.
ويتكةنئ كةيئنگئ جئلدارئ كةيبئر باسئلئم بةتتةرئندة XIX عاسئرداعئ ءومئر سذرگةن اقئن، كومپوزيتور، ءانشئ، شةجئرةشئ سةگئز سةرئ (مذحامةتقاناپيا باهرام ذلئ شاقشاق نةمةرةسئ 1818-1854 - ج ج) ويدان شئققان كةيئپكةر، اثئز ادام دةگةن جاثساق پئكئر ايتئلئپ ءجذر.
ال ونئث باعا جةتپةس ادةبي مذراسئن «سةگئزتانؤشئلار» تاراتقان دةگةن ماقالالار جازئلدئ. ولاردئث سةگئز سةرئنئث اتئن وشئرمةك ارةكةتتةرئ ءتئپتئ قازئرگئ وقئرماندارعا، قازاق اؤئز ادةبيةتئنة، قازاق تاريحئنا، كةلةر ذرپاققا، ةگةمةندئك العان جاس مةملةكةتئمئزدئث ذلتتئق رؤحئن كوتةرؤگة زيانئن تيگئزئپ وتئر.
1991 - جئلئ «ونةر» باسپاسئنان شئققان «سةگئز سةرئ» اتتئ كئتاپتئث اأتورئ تولةش سذلةيمةنوأتئ قيالگةر قالامگةر دةؤگة بولمايدئ. فانتاست جازؤشئلار جيؤل أةرن، وبرؤچةأ، بةليايةأ، ت.سذلةيمةنوأتئث جازعاندارئ تاريحتان جانة اؤئز ادةبيةتئنةن الئنعان دةرةكتةر.
قازاق ادةبيةتئنئث تاريحئ عاسئردان-عاسئرعا اؤئز ادةبيةتئنئث نةگئزئندة قالئپتاسئپ كةلگةنئ بارئمئزگة ءمالئم. ءار عاسئردا، ءار ؤاقئتتا اؤئز ادةبيةتئ بولعاندئقتان ءار ءتذرلئ كئشئگئرئم وزگةرئستةر كةزدةسةدئ. ءتئپتئ جازباشا (ارحيأ) دةرةكتةردة دة بذرمالاؤ بار - بذل اقيقات ةكةنئن ناعئز زةرتتةؤشئلةر بئلةدئ.
سةگئز سةرئنئث شئعارعان اندةرئنة، قيسالارئنا كذمان تؤعئزعاندار «كامةلةتكة ءالئ تولماعان، نةبارئ ون التئداعئ سةگئز سةرئ سونشاما ءان-قيسا، جئرلاردئ شئعارؤئ مذمكئن ةمةس» دةگةندئ العا تارتادئ. ياپئرم-اؤ، «ون ذشتة وتاؤ يةسئ» دةمةؤشئ مة ةدئ قازاق. ال وسئ جاستا ادامدا دارئن بولمايدئ دةگةن ذعئم قايدان تؤدئ؟
اقتانبةردئ جئراؤ دارئندئلئعئ ون ءبئر جاستان تانئلعان. شال اقئن ون بةس جاسئنان-اق بةلگئلئ اقئن بولعانئ تاريحتان ءمالئم. اقئن سارانئث قاي جاسئنان اقئن بولعانئ ءبئرجان سالمةن ايتئسئنان ايقئندالئپ تذر.
- اتاندئم ون ذشئمدة اقئن سارا ،
ئشئنةن ةر قاپتاعاي شئقتئم دارا.
دومبئرا اپ، ون ذشئمنةن ءسوز سويلةدئم،
كةلةمئن ءبئر سذرئنبةي جالعئز قارا، - دةيدئ.
«سةگئز سةرئنئ» كوپ زةرتتةگةن ن.ابؤتاليةأتئ اتاپ، وسئ كئسئنئث بايگةگة ذسئنعان شانگةرةي بوكةيةأ اقئننئث «ساردار سةگئز» دةگةن داستانئن دا سئنعا الادئ («مادةنيةت» گازةتئ، 1993 - ج.1-15 - مامئر). بذندا دا جوعارئدا ايتئپ كةتكةندةي «جوق، ولاي ةمةس، بئلاي» دةپ قذر قاؤةسةتكة وقئرماندئ سةندئرگئسئ كةلةدئ.
شانگةرةي بوكةيةأ (1847-1920 - ج.ج.) - جاثگئر حاننئث نةمةرةسئ، ول اتاسئنا قارسئ شئققان سةگئز سةرئنئث ةرلئگئن جازؤ مذمكئن ةمةس دةگئسئ كةلةتئندةي. وسئ جةردة دة سةگئز سةرئنئ ارزان پيعئلئمةن جوققا شئعارماقشئ نيةتپةن «ساردار سةگئز سةرئ» دةگةن داستانسئماقتئ (شانگةرةي ةمةس) «سةگئز تانؤشئلاردئث» ءبئرئ ويدان قذراستئرعان» دةيدئ. ءبئراق ةشقانداي دالةل جوق. وسئنئ ايتئپ وتئرئپ جازؤشئ ن.ابؤتاليةأتئث «سةگئز سةرئ» تؤرالئ كئتابئنا بايلانئستئ ءبئر ءسوز دة ايتپايدئ.
ت.سذلةيمةنوأ پةن ن.ابؤتاليةأتئث «سةگئز سةرئ» تؤرالئ ةثبةكتةرئنة پئكئر جازعان توقتار بةيئسقذلوأ ءوز ماقالاسئندا «ول عذمئر كةشكةن ХIX عاسئردئث ءبئرئنشئ جارتئسئن الاساپئراندئ، حالئقتئ دذرلئكتئرگةن زامانعا جاتقئزار بولساق، سول شاقتا جول تاؤئپ، ادامشئلئق، پةرزةنتتئك قاسيةتئن ساقتاي بئلگةن بةرئكتئك تانئتؤ وثاي شارؤا ةمةس. مئنة، سةگئز سةرئ سول زاماننئث داؤئلئنا توتةپ بةرگةن سارقئلماس جئگةردئث، تاؤسئلماس تالانتتئث ادامئ ةكةن. «ةثكؤ-ةثكؤ جةر شالئپ، قؤ تولاعاي جاستانئپ» جذرسة دة مويئماي ةل قورعادئ، ءان كوتةردئ» دةيدئ (توقتار بةيئسقذلوأ «اسئلدئث اسئلئ»، «لةنين تؤئ» گازةتئ، 09.01.1993 ج.).
تئرناق استئنان كئر ئزدةگةندةر ليرو-ةپوستئق اسئل مذرالارئمئزدئث ءبئرئ - «قئز جئبةك» جئرئنداعئ ايتارلئقتاي وزگةرئسكة ذشئراعان مالئمةتتةرگة ءمان بةرمةيدئ. تولةگةندئ ولتئرگةن بةكةجان ةمةس - قاراقشئ كةسكةنتةرةك. ال بةكةجان ارعئن ةلئنةن شئققان قاراقشئ ةمةس، ول كئشئ ءجذز الشئن ءالئمذلئنئث قول باستاعان ادامئ بولعان. زةرتتةؤشئ سةيتقالي اقساقال سةگئز سةرئنئث «قئز جئبةك» جئرئن مئسالعا كةلتئرةدئ. جئبةك قئز شةگةگة:
- كوك جورعا ات ءبئزدئث قولدا التئن جابدئق،
استئنان قاراقشئنئث تارتئپ الدئق.
ءبئر ةلدئث توبةسئندةي عاشئعئمدئ،
ولتئرگةن كةسكةنتةرةك جولدا اثدئپ، - دةپ نازالانادئ. وسئنئث وزئندة-اق تولةگةندئ ولتئرگةن بةكةجان ةمةس، كةسكةنتةرةك ةكةندئگئ ايقئن بولئپ تذر، - دةگةن ءتذيئن جاسايدئ.
ارئ قاراي س. قارامةندئ قوجادان شئققان كةسكةنتةرةك كئم ةكةنئن كورسةتؤ ءذشئن سةگئز سةرئنئث شؤماقتارئنا سئلتةمة ايتادئ. جانة دة «بةكةجان دا ءبئر ارئس» دةگةن ماقالاسئندا زةرتتةؤشئ «قئز جئبةك» وقيعاسئن ةث ءبئرئنشئ بولئپ ولةثمةن جئرلاپ، داستانعا اينالدئرؤشئ ورتا ءجذز اشامايلئ كةرةي سةگئز سةرئ (مذحامةدقاناپيا) باهرام ذلئ شاقشاقوأ» دةپ اشئق كورسةتةدئ. (قارامةندئ س. «بةكةجان دا ءبئر ارئس» «قازاق ادةبيةتئ» گازةتئ 19.07.1991 - ج.)
كةزئندة س.قارامةندئنئث «بةكةجان دا ءبئر ارئس» دةگةن ماقالاسئن شئعارعاندا وقئرماندارعا: «اؤئز ادةبيةتئن زةرتتةؤشئ عالئمدار، قالئث وقئرمان قاؤئم وسئ ماقالاعا وراي ءوز وي-تولعامدارئن، زةرتتةؤلةرئن جولداپ جاتسا قذبا-قذپ بولار ةدئ» دةپ ذندةؤ تاستاعان بولاتئن. سودان بةرئ ون ةكئ جئل ءوتتئ. بذل ماقالاداعئ سةگئز سةرئنئث اسئل مذراسئن ةرتةگئ دةپ ةشكئم ايتقان جوق.
جاياؤ مذسا ءوزئنئث «ةر سةگئز» اتتئ تولعاؤئندا سةگئز سةرئنئث «ةدئگة»، «الپامئس»، «قوبئلاندئ»، «قئز جئبةك» داستانئن جئرلاپ شئعارعانئن ايتادئ. مذنان اتالمئش قيسالاردئ تةك سةگئز سةرئ عانا جئرلاپ، باسقا اقئندار ولاردان باسقا نذسقالارئن شئعارعان دةگةن وي تؤماؤئ كةرةك. كوپ نذسقالئ «الپامئس»، «ةدئگة»، «قوبلاندئ» جئرلارئنئث ءبئر-ءبئر نذسقالارئن سةگئز سةرئ شاقشاقوأ جئراؤ دا وزئنشة شئعارعان دةپ ذعئنؤئمئز كةرةك» دةگةن. ال سةگئز سةرئنئث سةگئز قئرلئ، ءبئر سئرلئ ةكةنئ جاياؤ مذسانئث تولعاؤئنان كورئنئپ تذرعان جوق پا؟ (سةيتقالي قارامةندئ «ةر سةگئز»، الماتئ اقشامئ، 09.01.1991 - ج.)
اكادةميك الكةي مارعذلاننئث سةگئز سةرئ تؤرالئ «كذيدئ ةرتتةپ، ءاندئ مئنگةن كةمةثگةر...»(«جذلدئز» جؤرنالئ،1983-ج.) دةگةن ماقالاسئن ةرتةگئگة شئعارؤ ءذشئن عئلئم اكادةمياسئنئث ادةبيةت جانة ونةر ينستيتؤتئندا ساقتالئپ تذرعان سةگئز سةرئنئث قولجازبالارئن قايدا جئبةرةمئز؟» ولاردئ ةل ئشئنةن جيناعان قاراتاي ءبيعوجيننئث قذر قوساق اراسئندا كةتةتئن قانداي جاعدايئ بار؟
«تاعئ دا سةگئز سةرئ تؤرالئ»دةگةن ماقالاسئندا («قازاق ادةبيةتئ» №9،1978-ج.) يساتاي كةنجاليةأ بئلاي دةيدئ: «قازاق س س ر عئلئم اكادةمياسئنداعئ جانة ةل اؤزئنداعئ دةرةكتةر بويئنشا سةگئز سةرئ يساتاي-ماحامبةت كوتةرئلئسئنة قاتئسئپ، ولارمةن بئرگة اقبذلاق وزةنئنئث وثئرئندة بولئپ، يساتاي ولگةن سوث وسئ ولةثئن، يساتاي مةن ماحامبةتكة ارناپ «قوس قئران»، «كوسةم»، «اق نايزا»، ت.ب. كذيلةرئن شئعارعان. سونئمةن قاتار ماحامبةتتئث «قايران نارئن»، «كوثئلئم»، «مذثايما»، «اقتابان»، «جذمئر مةن قئلئش» تاعئ باسقا كذيلةرئن ةلگة تاراتقان. اقئن-كومپوزيتور، سال، پالؤان، باتئر، جئرشئ، ذستا، زةرگةر، ساياتشئ بولعان سةگئز سةرئنئث مذراسئن جيناپ، كةثئنةن زةرتتةگةن ءجون».
ارئ قاراي ي. كةنجاليةأ «سةگئز سةرئ ومبئداعئ اسكةري ؤچيليشةنئ ذزدئك بئتئرسة دة 1835 - جئلئ اسكةري قئزمةتكة بارماي، قازاق ةلئنئث اسئل مذراسئن بايئتادئ. 1837 - جئلئ يساتاي كوتةرئلئسئنة قاتئسادئ، جاثگئرحان ورداسئن قاماؤعا العان كوتةرئلئسشئلةرگة اسكةري تاسئلدةرئن ذيرةتةدئ» دةگةن دةرةكتةر كةلتئرئپ، سةگئز سةرئنئ تاريحتا بولعان ادام ةكةندئگئن جازعان.
ي.كةنجاليةأ «سةگئز سةرئنئث تؤعان جةرئندة» دةگةن ماقالاسئندا (سولتذستئك قازاقستان وبلئستئق «لةنين تؤئ» گازةتئ ، №5 1979-ج) سولتذستئك قازاقستان وبلئسئنئث جامبئل اؤدانئندا تؤئپ-وسكةن، كةزئندة جان-جاقتئ ونةرپازدئعئ مةن ادامگةرشئلئگئ ءذشئن «سةگئز سةرئ» اتانعان مذحامةتقاناپيا باهرام ذلئ شاقشاقوأ ارتئنا مول ادةبي مذرا قالدئرعان ادام» دةپ جازعان.
ةندئ بذگئن سةگئز سةرئگة كذمان كةلتئرؤشئلةر نةگة سةنئمسئزدئك جاسايدئ؟ ولار ق. ءبيعوجيننئث «سةگئز سةرئنئث ارؤاعئن سئيلايئق» دةگةن ماقالاسئنئث نة ءذشئن جازئلعانئنا ءمان بةرمةيدئ. («سارئ ارقا» جؤرنالئ، №5، 1998 - ج.)
ءبئزدئث زامانداسئمئز، اؤئز ادةبيةتئنئث بئلگئرئ، ءانشئ جانئبةك كارمةنوأ سةرئنئث ون بةس ءانئن ءوزئ قذراستئرعان قازاق اندةرئنئث انتولوگياسئنا ةنگئزگةن. («حالئق اندةرئ مةن حالئق كومپوزيتورلارئنئث اندةرئ» الماتئ، «ونةر»، 1990-جئل، I توم.)
تاعئ بئر دةرةك ، سةگئز سةرئ جاعالبايلئ قوندئباي، بةكةي دةگةننئث ذيئندة وتئرئپ، يساتايدئث ولگةنئن ةستئگةندة:
- ءوتتئ دةپ ةر يساتاي ةستئگةندة،
بولدئ عوي قذلاعانداي التئن تاعئم.
قولئندا بولات قانجار شارت ءذزئلئپ،
شةشئلدئ كةرمةدةگئ ارعئماعئم، - دةيدئ. جاثگئرحان قئمئز ءئشئپ وتئرعان سةرئگة «باتئر، ءسئز مذسئلمانشا دا، ورئسشا دا وقئعان ءبئلئمدئ ادامسئز. اللا تؤرالئ نة ايتار ةدئثئز؟» دةپ قالادئ. سوندا سةگئز ئركئلمةستةن:
- ءبئر اللا جةردة ةمةس، كوكتة ةمةس،
اللانئث قايدا ةكةنئن پةندة بئلمةس.
جذرةكتةن ورئن العان ول ءبئر بةينة،
كةتپةيتئن كوز الدئثنان بولئپ ةلةس، - دةپ جاؤاپ قاتئپتئ. تاپقئر سوزگة ءبارئ العئس ايتقان. شئمان تورة قاراپ قالعئسئ كةلمةي: «وسئ وتئرعان حان، بةك، بيلةردئ ءبئر اؤئز ولةثگة قوسئثئزشئ» دةيدئ.
- حان، سذلتان - بذركئت بولسا، ءبي - قارشئعا،
ستارشئن اتقا مئنةر، ءجذر جالشئ دا.
قولئثدا شابارماننئث تذك بيلئك جوق،
بذل بايعذس ءماز بولئپ جذر قذر قامشئعا، - دةپ سةگئز جابالدئ كورسةتةدئ. قوناقاسئنئث سوثئندا باتا بةرئسكةن حان توبئ اتتانئپ كةتةدئ.
ارينة، جاس ةگةمةن مةملةكةتئمئزدئث ذلتتئق رؤحئن كوتةرؤدة ءالئ ذمئت قالئپ، كةرةگئنشة ءمان بةرئلمةي جذرگةن تذلعالار جةتئپ ارتئلادئ. بذگئن سةگئز سةرئنئ، ةرتةث ءبئرجان سال، اقان سةرئنئ، بذرسذگذنئ ذكئلئ ئبئراي، جاياؤ مذسا، سارا، اسةت، ودان كةيئن ءسذيئنباي، امئرة، يسا سئقئلدئ اقئن، سازگةر، انشئلةرئمئزگة كذمان كةلتئرة بةرسةك، حالقئمئزدئث اسئل مذراسئنان ءتورت كوزئمئز تذگةل وتئرعاندا ايئرئلعانئمئز ةمةس پة؟! سوندئقتان اسئل مذرامئزدئ ساقتاي بئلةيئك.
تولةؤبةك قارامةندئ، پروفةسسور، گذلسئم داركةنبايةأا، دوسةنت
«ايقئن»