مذحتار سةثگئرباي: بئزگة ذلتتئق مةملةكةت كةرةك پة؟

استانا. قازاقپارات - كةيدة ورتاثقول شةنةؤنئكتةردئث كئشئگئرئم جينالئستاردئث شئمئلدئعئن اشئپ تذرئپ «قذرمةتتئ قازاقستاندئقتار» دةپ ءسوز باستايتئنئ بار.

مذحتار سةثگئرباي: بئزگة ذلتتئق مةملةكةت كةرةك پة؟

قازاق تئلئندة بذل ءسوز تئم جاساندئ ةستئلةدئ ءارئ ءمان-ماعئناسئز كورئنةدئ جانة سويلةؤشئنئ حالئقتان الئستاتئپ جئبةرةدئ.

قازاقتار مةملةكةتقذراؤشئ ذلت دارةجةسئن الئپ، باسقالار «دياسپورا»، «ذلتتئق ازشئلئق» دةگةن كاتةگورياعا جاتقئزئلؤئ كةرةك دةگةن پئكئر مةنشئك تذرئنة قاراماستان، بارلئق قازاق باسئلئمدارئنئث باستئ قاعيداسئنا اينالعان.

بذل يدةيا ساياسي ساراپتامادان باستاپ، ادةبي-مادةني شئعارمالارعا دةيئنگئ بارلئق جاريالانئم تذرلةرئنةن ايقئن كورئنئپ تذرادئ. ال كوپ ذلتتئلئق پةن كوپ دئندئلئكتئ ناسيحاتتايتئن ماتةريالدار مةملةكةتتئك تاپسئرئسپةن ازئرلةنگةن جاساندئ دذنية ةكةنئ بئردةن بئلئنةدئ. مذنئث ءوزئ ينتةلليگةنسيا دةثگةيئندة قازاق ذلتئ ذلتتئق مةملةكةت قذرؤ يدةياسئن قولدايدئ دةگةن ءسوز.

«مي بوتقا»

1995 - جئلئ بذكئل حالئقتئق رةفةرةندؤمدا قابئلدانعان كونستيتؤسيا:  «ءبئز، ورتاق تاريحي تاعدئر بئرئكتئرگةن قازاقستان حالقئ، بايئرعئ قازاق جةرئندة مةملةكةتتئلئك قذرا وتئرئپ، ءوزئمئزدئ ةركئندئك، تةثدئك جانة تاتؤلئق مذراتتارئنا بةرئلگةن بةيبئتشئل ازاماتتئق قوعام دةپ ذعئنا وتئرئپ، دذنيةجذزئلئك قوعامداستئقتا لايئقتئ ورئن الؤدئ تئلةي وتئرئپ، قازئرگئ جانة بولاشاق ذرپاقتار الدئنداعئ جوعارئ جاؤاپكةرشئلئگئمئزدئ سةزئنة وتئرئپ، ءوزئمئزدئث ةگةمةندئك قذقئعئمئزدئ نةگئزگة الا وتئرئپ، وسئ كونستيتؤسيانئ قابئلدايمئز»، - دةپ باستالادئ.

مذندا ذلتتئق مةملةكةت قاعيداسئن جوققا شئعاراتئن ةكئ نارسة بار. ءبئرئنشئ، قازاقستان - تاعدئر ايداپ وسئ جةرگة كةلئپ تذراقتاعان بارشا حالئقتئث وتانئ، ةكئنشئ - مةملةكةتتئلئك جاثادان قذرئلئپ وتئر. بذل ةكئ قاعيدا مةملةكةتتئث باستئ يدةولوگياسئنا اينالدئ جانة ول ءالئ كذنگة دةيئن دةكلاراتيأتئك تذرعئدا ناسيحات قذرالئ رولئن اتقارئپ كةلةدئ.

ءاؤ باستان-اق ذلتتئق مةملةكةت قذرؤعا كئرئسكةن باسقا وداقتاس مةملةكةتتةر ةسكئ رامئزدةرئن قايتا قابئلداپ، كةثةستئك داؤئردةن بذرئنعئ كونستيتؤسيالارئنا قايتا ورالئپ جاتقاندا، ءبئز ءبارئن جاثادان ويلاپ شئعاردئق. مويئنداؤ كةرةك، رامئزدةردة قازاقتئث ذلتتئق ميفولوگياسئ، تاريحئ، ءداستذر-سالتئ كورئنئس تاپقانئمةن، مذنداي ذلگئدةگئ ةلتاثبا مةن تؤدئث تاريحتا بولماعانئ ايان. ال العاشقئ ءانذرانئمئز ءتئپتئ «جارقئراپ لةنيندةي كذن شئعئپ، اتتئ تاث» دةگةن كةثةستئك كةزةثدةگئ ءاننئث جاثارتئلعان نذسقاسئ بولدئ.

امةريكالئق ديپلوماتتار ةكئ ةلدئث ذقساستئقتارئن ايتقاندا وزدةرئندة مةملةكةتتئك پاتريوتيزمنئث باستئ وزةگئنة اينالعان «ةتنوستاردئث مي بوتقاسئ» («Melting pot»)  دةگةن تةثةؤدئ بئزگة دة قاتئستئرا ايتادئ. ءدال قازئرگئ رةسمي قذجاتتارئمئز بةن ساياسي يدةولوگيانئ قارايتئن بولساق، راسئندا ءبئزدئث ا ق ش-تان ةش ايئرمامئز جوق. ال اقش - ازاماتتئق ذلتشئلدئق (civic nationalism) نةگئزئندة مةملةكةت قذرعان امةريكا قذرئلئعئنداعئ كولونيزاتور-ةلدةردئث كوشباسشئسئ.

ذلتتئق مةملةكةت ةتنومادةنيةتكة، ةتنوستئث تةرريتورياسئنا تاؤةلدئ كاتةگوريا بولسا، امةريكا قذرلئعئنداعئ ةلدةر مذنداي قذندئلئقتاردان ادا. ازاماتتئق ذلتشئلدئق - تةرريتوريالئق ذعئم، ونداي مةملةكةت شئققان تةگئنة، ءتئلئ، ءدئنئ، ةتنوسئنا قاراماستان، سول اؤماقتاعئ بةلگئلئ ءبئر شارتتارعا مويئنسذنعان ازاماتتاردئ جاساندئ سيمأولدار توثئرةگئنة بئرئكتئرةدئ.

ةتنوستئق ازشئلئقتاردئ قذرمةتتةؤ قاعيداسئن بةرئك ذستانئپ وتئرعان ةؤروپا وداققا بئرئگئپ جاتسا دا، ةتنوناسيوناليزمدئ ساقتاؤدا ذلگئ بولئپ وتئر. شئعئس ةؤروپا ةلدةرئ ةؤرووداققا كئرؤگة اسا مذددةلئ بولدئ، سةبةبئ كةلةشةكتة بذل ذيئمداعئ مةملةكةتارالئق شةكارالار جويئلئپ، ول ةتنومادةنيةتتةردئث وداعئنا اينالادئ دةيدئ ساراپشئلار.

يزرايل، جاپونيا سياقتئ مةملةكةتتةر دةموكراتيا قذندئلئقتارئن ساقتاي وتئرا ذلتتئق مةملةكةتتةرئنئث مذددةسئن قورعاؤدا الدئنا جان سالماي كةلةدئ. جاپونيادا ازاماتتئق تةك جاپون ةتنوسئنئث وكئلدةرئنة بةرئلةدئ. شةتةلگة اتام زاماندا كةتئپ قالعان جاپوننئث ءذشئنشئ ذرپاعئ جاپونيانئث ازاماتتئعئن بئردةن الا الادئ، ال جاپون جةرئندة تذرئپ جاتقان كارئستةردئث ءذشئنشئ ذرپاعئ ازاماتتئق الا المايدئ. دذنية ءجذزئنئث كةز كةلگةن تذكپئرئندةگئ ةأرةيدئث ءوز اتامةكةنئنة ورالؤ قذقئعئ بار. ال يزرايل جةرئندة تذرئپ جاتقان پالةستيندئكتةر نةگئزگئ ازاماتتئق جانة مادةني قذقئقتاردئ پايدالانادئ، ءبئراق ولاردئث يزرايلمةن ةشقانداي رؤحاني  بايلانئسئ جوق.

وتپةلئ كةزةث جانة «شاقئرؤ بيلةتئ»

بئزدئثشة، تاؤةلسئزدئكتئث باستاپقئ كةزةثئندة مةملةكةتتئك بيلئك ينستيتؤتتارئن نئعايتؤ، ةلدئث ئرگةسئن قالاپ، ةتةك-جةثئن جيناپ الؤ ءذشئن وسئ جولدئ تاثداؤ قاجةت بولدئ. بذل شةشئم ءبئزدئث كيكئلجئثدةردةن امان-ةسةن وتؤئمئزگة جاردةمدةستئ. ءبئراق قازئرگئ ساتتة بذل مةملةكةتتئك يدةولوگيا تئعئرئققا تئرةلئپ تذر.

سةبةبئ، مةملةكةت حالئقتئث رؤحاني-مادةني قاجةتتئلئكتةرئن قاناعاتتاندئرا الماي وتئر جانة مةملةكةتتئك پاتريوتيزمنئث يدةولوگيالئق مةحانيزمدةرئ جاسالماعاندئقتان، جاثا بؤئن جاستاردئث وي-ساناسئ ذلتتئق دةثگةيگة جةتة الماي جاتئر. وسئ ارالئقتاعئ جيئرما جئلدئ وتپةلئ كةزةث جئلدارئ دةپ ةسةپتةسةك، ءبئزدئ الدا ذلتتئق جاثعئرؤ كةزةثئ كذتئپ تذر دةپ بولجاؤعا نةگئز بار. ءبئراق بذل ذلتتئق جاثعئرؤ مةملةكةتتئك قذرئلئستان قاي تذرعئدا كورئنئس تابادئ جانة قاشان جذزةگة اسادئ؟

بئرئنشئدةن، ذلتتئق جاثعئرؤ ءالئ جالپئحالئقتئق دةثگةيدة ءجذرئپ جاتقان جوق، ياعني حالئقتئث ساناسئ ذلتتئق مةملةكةت قذرؤ قاجةتتئلئگئن سةزئنةتئندةي دةثگةيگة كوتةرئلؤئ كةرةك. بةلگئلئ شوتلاند عالئمئ توم نةيرننئث سوزئمةن ايتساق، «ذلتشئلداردئث جاثا ورتا تاپ ينتةلليگةنسياسئ بذقارا حالئقتئ تاريحتئ جاساؤعا شاقئرؤئ كةرةك: ال «شاقئرؤ بيلةتئ» حالئققا ذعئنئقتئ تئلدة جازئلؤئ كةرةك».

ةكئنشئدةن، مةملةكةتتئك يدةولوگيا كةثةستئك كةرنةيلةتكةن، جالاؤلاتقان كوزبوياؤشئ ذگئت-ناسيحاتتئث ورنئنا شئنايئ يدةولوگيالئق قذرالداردئ پايدالانئپ، قازاق ذلتئنئث تاريحئ، مادةنيةتئ، سالت-ساناسئنا يةك ارتا وتئرئپ، بارلئق ذلتتاردئث پاتريوتتئق سةزئمئن وياتؤعا كذش سالؤئ قاجةت. ماسةلةن، جاس بالالار قازاقتاردئث جوثعارلارمةن نة سةبةپتئ سوعئسقانئن ءبئلئپ، ونداعئ نةگئزگئ شايقاستاردئ جاتتاپ ءوسؤئ كةرةك. ابئلايحان، كةنةسارئ، الاشوردا كوسةمدةرئ جانة باسقا ذلت ازاتتئعئ جولئندا كذرةسكةن تاريحي تذلعالار جاستارعا ذعئنئقتئ تئلدة، فورمادا ناسيحاتتالؤئ كةرةك. ءبئر عانا مئسال، گرؤزيندةردة گورگاسالي پاتشا (V عاسئر)، تامارا پاتشايئم (XII عاسئر) اتئنداعئ وردةندةر بار. مذنئث ءوزئ ةلدئث وتكةنئنةن قانشاما ماعلذمات بةرةدئ.

نة كةدةرگئ بولؤئ مذمكئن؟

ءبئرئنشئ، ئقتيمال ةتنوستئق كونفليكتئلةر. ولار جاساندئ تذردة سئرتتان ذيئمداستئرئلؤئ دا عاجاپ ةمةس. سوندئقتان، باسقا ةتنوستاردئث كوثئل-كذيئن زةرتتةپ وتئراتئن مةحانيزمدةر كةرةك. ولاردئث الةؤمةتتئك جاعدايئ قانداي؟ باسقا ذلت وكئلدةرئ قازاقستاننئث تاؤةلسئزدئگئن قالاي قاستةرلةيدئ؟

ولار بولاشاعئن قايدا ةلةستةدئ؟ قوعامدئق پئكئردئث اؤانئ قانداي؟ ولاردئث قانداي تالاپ-تئلةكتةرئ بار؟ گةوگرافيالئق تذرعئدان رةسةيمةن كورشئلةس جاتقاندئقتان جانة مذندا ورئس ذلتئنئث وكئلدةرئ تئعئز قونئستانعاندئقتان، قازاقستاننئث سولتذستئگئ مةن شئعئسئندا سةپاراتيستئك-يررةدةنتيستئك پيعئلدئ كذشةيتئپ جئبةرؤگة مذددةلئ كذشتةردئث شئعؤئ مذمكئن ةكةنئن ةسكةرگةن ءجون. وثتذستئكتة، وزبةكستانمةن شةكارادا دا مذنداي كونفليكتئلةردئث تذتانؤ قاؤپئ ساقتالادئ.

سوندئقتان، جالاث يدةولوگيالئق شارالاردئث ورنئنا قالئث بذقارا اراسئندا الةؤمةتتانؤشئلئق زةرتتةؤمةن اينالئسئپ، ةلدةگئ وبةكتيأتئ اؤ-جايدئ باقئلاپ وتئراتئن مونيتورينگ جذيةسئن قالئپتاستئرؤئ كةرةك.

ةكئنشئ، سئرتقئ كذشتةر. قازاقستاندا ذلتشئلدئقتئث ءورشؤئ كورشئلةرگة، سونئث ئشئندة رةسةيگة، ذناي قويؤئ ةكئتالاي. مذنداي وزگةرئستةر بولا قالعان جاعدايدا كرةمل مذنداعئ وتانداستارئنئث مذددةسئن قورعاؤدان دا تايئنبايدئ. بذل جاعدايدا باتئل دا ءارتاراپتئ سئرتقئ ساياسات ذستانؤ جانة رةفورمالاردئ بايئپپةن، ساتئلئ تذردة جذزةگة اسئرؤ قاجةت بولادئ.

 

Saigez

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى