جاقسئلئق ءساميت ذلئنئث «قاهارلئ التاي» تريلوگياسئ - قازاق ادةبيةتئنئث قازئناسئ

استانا. قازاقپارات - بذل رومان قازاق وقئرماندارئنا تولئق نذسقاسئندا 2010 - جئلدئث سوثئندا ذسئنئلدئ.

جاقسئلئق ءساميت ذلئنئث «قاهارلئ التاي» تريلوگياسئ - قازاق ادةبيةتئنئث قازئناسئ

2011 - جئلئ قازاقستان جازؤشئلار وداعئندا ارنايئ تانئستئرئلئمئ ءوتئپ، قابدةش ءجذمادئلوأ باستاعان جازؤشئلار ءادئل باعاسئن اؤئزشا بةرگةنمةن، سودان بةرگئ ؤاقئتتا ادةبيةتشئ قاؤئم تئم-تئرئس

ارينة، بار-جوعئ 1 مئث دانامةن جةكة قارجئعا شئققان كئتاپتئ قازاقستاننئث الئس تذكپئرئنئث بارئنة تارادئ دةؤگة كةلمةس.

ايتسة دة وسئعان دةيئن ءبئر ادةبيةتشئ قذدايشئلئق ءسوز ايتار دةپ كذتتئك.

شئندئعئندا، مذنداي روماننئث بايقالماؤئ، ةلةؤسئز قالؤئ ءتئپتئ مذمكئن ةمةس.

ءسوز - جاقسئلئق ءساميت ذلئنئث «قاهارلئ التاي» تريلوگياسئ جايلئ.



1989 - جئلئ قئتايدا جازئلا باستاپ، 2001 - جئلئ قازاق جةرئندة سوثعئ نذكتةسئ قويئلعان تريلوگيانئث العاشقئ نذسقالارئ 1996-2000 - جئلدارئ ةلئمئزدة «سةرگةلدةث» اتاؤئمةن باسئلعان بولاتئن.

جاقسئلئق ءساميت ذلئنئث ءوزئ ارعئ بةتتة ابدةن تانئلعان، مويئندالعان، 1985 - جئلئ «اتامةكةن» كئتابئ ءذشئن ق ح ر مةملةكةتتئك سئيلئعئن العان جازؤشئ بولسا دا، قازاقستاندا قوثئرتوبةل تئرشئلئك كةشتئ.

ءال-فارابي اتئنداعئ قاز ذ ؤ-دئث شئعئستانؤ فاكؤلتةتئندة قاراپايئم وقئتؤشئ بولدئ.

ةلگة كوشتئث الدئ بولئپ، 1993 - جئلئ كةلدئ.

«جاس الاش» گازةتئندة جذرگةنئمئزدة جاكةث رةداكسياعا كةلئپ، شاعئن اثگئمةسئن قالدئرئپ تذرئپ، جاي عانا «جاقسئلئق ءساميت ذلئ دةگةن اعالارئث بولامئن» دةگةندة، ةشقايسئمئز ةلةپ ةتة قويماعانبئز.

بئلسةك، سويتةر مة ةدئك؟

«قاهارلئ التايدئ» قذنئعا وقي ءجذرئپ، سول كةزدةگئ بئلمةستئگئمئزگة ءالئ قئسئلامئن...

«قاهارلئ التاي» - وتكةن عاسئردئث 40-50 - جئلدارئ شئنجاثدا وتكةن ذلت-ازاتتئق قوزعالئس كةزئندةگئ قازاق ءومئرئن بذگة-شئگةسئنة دةيئن اقتارعان تؤئندئ. بذل تاقئرئپ ج. ءساميت ذلئنئث ومئرلئك مذراتئ بولعانئن ءتذسئنؤ قيئن ةمةس.

ويتكةنئ، تريلوگيانئ جاريالاماس بذرئن، ناقتئراق ايتقاندا، جازئلئپ جاتقاندا، جازؤشئ ءوزئنئث وسپان باتئر تؤرالئ زةرتتةؤلةرئن بئرنةشة گازةتكة، وسپان باتئر تؤرالئ جيناققا شئعاردئ. التاي قازاقتارئنئث اراسئندا وسپان باتئر تؤرالئ كوزقاراس «ناعئز باتئر» جانة «باندئ وسپان» بولئپ، ءالئ كذنگة تارازئنئث ةكئ باسئنا قاتار قويئلئپ ايتئلاتئندئقتان، ج.ساميت ذلئ وعان تاريحشئ-جازؤشئ رةتئندة ادال باعاسئن بةرؤگة عذمئرئن ارناعانداي.

تريلوگيانئث «بوزمذنار» اتتئ العاشقئ كئتابئندا جازؤشئ سول كةزدةگئ تاريحي جاعدايلارعا كةث شولؤ جاسايدئ. وقيعانئث باستالؤ بارئسئن، ةل ئشئندةگئ وعان العاشقئ رةاكسيانئ، «قارسئلئق قايدان شئقتئ؟» دةگةن ماسةلةنئ وتة ءدال، نانئمدئ سؤرةتتةيدئ.

«بوزمذناردئ» باستاپ كةپ جئبةرگةنئثئزدة، قازاق ءسوز ونةرئنئث بارلئق قئرئ مةن قالپئ، بايلئعئ مةن قازئناسئ الدئثئزدان شئعادئ. جازؤشئ ءدال وسئ كئتاپقا بارلئق بئلئگئ مةن تاجئريبةسئن سارقا پايدالانعانئن ذعاسئز. قازاقتئث ءسوز ونةرئ ساف قالپئندا، بذزئلماعان، كةتئلمةگةن بولمئسئمةن ءسئزدئ بةتتةن - بةتكة، پاراقتان پاراققا جةتةلةپ وتئرادئ.

العاشقئ كئتاپتا ةسئمقان مةن ئرئسقاننئث داعدارعان ةلدئ باستاؤداعئ بئلئكتئلئگئ، جذمئلدئرا الاتئن جانكةشتئلئگئ شةبةر سؤرةتتةلةدئ. جازؤشئ ءار كةيئپكةردئ ءوز اتئمةن، جةر اتاؤلارئن سول قالپئندا پايدالانعان. 15 جئلدئق ةثبةكتئث جةمئسئ «قاهارلئ التايدئث» ءاربئر پاراعئندا تاريح بولئپ سويلةپ، تاعدئر بولئپ ءذن قاتئپ جاتئر. شئنئن ايتقاندا، «قاهارلئ التاي» - قازاق ادةبيةتئنة كةلئپ قوسئلعان قازئنا.

مذندا روماننئث بارلئق تالابئ تاماشا ساقتالعان، ءتئپتئ وزئنشة بايئتئلعان.

جازؤشئ وقئرماندئ وقيعالار ارقئلئ جةتةلةپ وتئرئپ، تاعدئرلارعا قايئرئلئپ سوعاتئن تذستارئ كةرةمةت. روماندئ وقئپ بئتكةنشة، الةؤمةتتئك جةلئلةردة جاقئن دوستارئما ابزاس-ابزاس كذيئندة ذزئندئلةر جئبةرئپ، ءسذيسئنئپ وتئرعانئمدئ قالاي ذمئتايئن...

«قاهارلئ التاي» تريلوگياسئندا وقئرماندئ ءارقايسئسئ كةمئ 600 بةتتئك ءذش كئتاپتا جةتةلةپ وتئراتئن سوقتالئ-سوقتالئ كةيئپكةلةر «بانداسئ» بار. وسئ «باندا» وقئرماندئ وتقا دا، سؤعا دا سالادئ. وسئ «باندا» وزدةرئ «جاناسئپ» كةتكةن باسقا كةيئپكةرلةردئث ادامدئق (يتتئك، پةندةشئلئك، حالئقتئق) بولمئسئن جايئپ سالادئ، ةث باستئسئ، ءارقايسئسئ  سول كةزدةگئ قوزعالئستئث وزدةرئنئث قاتئسئنسئز ءمانسئز، دةرةكسئز، دايةكسئز بولاتئنئنا سةندئرة الادئ.

اؤةلگئ تاث قالدئرار بةينة - كونةكباي وبرازئ. جاقسئلئق ساميت ذلئ كونةكباي بةينةسئ ارقئلئ قازاقتئث عاجايئپ مئنةزدةرئ ءبئر ادامنئث بويئنا توعئسئپ، قايتالانباس تذلعا بولا الاتئنئن كورسةتكةن. ءبئر قاراساثئز، كونةكباي - ماقتانسذيگئش، ءبئر قاراساثئز - شةندئنئث اؤزئن باققئش، ةندئ ءبئر قاراساثئز - بايبئشةسئ قاتشامةن ئم-جئمدئ قاباقتان تذسئنةتئن سذثعئلا، ةث باستئسئ، ةل باسئنا كذن تؤعاندا، كونةكباي - ةر! جاقاث بذل كةيئپكةردئ سذيسئنة وتئرئپ جازعان، ماحابباتپةن جازعان.

تابيعاتئنان ماقتانسذيگئش كوكةث ءتئپتئ پؤلةمةتتئ شةتكة الئپ كةتئپ، شذقئلاپ-شذقئلاپ وتئرئپ ءتئلئن ءبئلئپ الادئ. ونئسئن جذرتقا جانة قالاي جةتكئزةدئ دةسةثئزشئ! شئندئعئندا، ةل ئشئندة وسئنداي ماقتانئ مةن ارةكةتئ جئمداسا قالاتئن ادامدار بار.

بئلايعئ جذرت ونئث سئرتئنان گؤ-گؤ ءسوز ايتقانمةن، سئنالعان جةردة سوعان ذيئي قالادئ. كونةكباي - سونداي ادام. ءوزئ پةرزةنت سذيمةسة دة، ول بارلئق بالانئ جاقسئ كورةدئ، بارشا جذرتقا تئلةؤلةس. شامسيا اقتذتةك بوراندا دذنيةگة ءسابي اكةلگةندة كونةكباي جذرةگئ جارئلا قؤاناتئن تذس قانداي!

ءسابيدئث جان بةرگةن ساتئندة كونةكبايمةن قوسا ءسئزدئث دة جان-دذنيةثئز وپئرئلئپ تذسةدئ. كونةكبايمةن بئرگة ءسئزدئث دة بار ءذمئتئثئز تذگةسئلگةندةي جةتئمسئرةيسئز. تريلوگيا باستالعان ساتتةن ءسئزدئ قازاق الةمئنة ساياحاتقا باستاعان كونةكباي قارت تؤئندئ سوثئندا دا سئزبةن كذلئپ قوشتاسادئ. ول ءولئمدئ دة كذلئپ قارسئ الادئ! ةر عوي!

ءذرئمجئ اباقتئسئندا وسپاننئث جاندايشاپتارئ رةتئندة قاتار اتئلاتئن توپتئث ورتاسئندا ماثدايئنا مئلتئق كةزةلئپ تذرعاندا دا كونةكباي ماقتانؤئن قويمايدئ. ةسئل ازامات! جازؤشئ كونةكباي وبرازئ ارقئلئ كةشةگئ مةن بذگئنگئنئ بايلانئستئرئپ، دانةكةر بولئپ جذرةتئن اقجذرةك قازاق ازاماتئنئث بةينةسئن جوقتايدئ.

سوسئنعئ كةيئپكةرلةر «بانداسئنئث» سذيةكتئسئ - زياقان. كةز كةلگةن قوعامدا حالئقتئث تئلةؤئنة قارسئ جذمئس ئستةيتئن، سونئسئن ومئرلئك مذرات كورةتئن، ءوزئنئث تؤرا جولدا جذرگةنئنة قاتتئ سةنةتئن، اقئر سوثئندا ايدالادا جالعئز ذلئپ قالعاندا عانا بارماق تئستةيتئن ادامدار بار.

زياقان ءوزئنئث دومباز، قوپال جاراتئلئسئمةن جذرتتئ ئقتئرا الاتئنئن بئلةدئ. سول ءذشئن قولئنداعئ تذككة تذرمايتئن بيلئگئن شةكسئز جذمساؤعا بار. ونئ ةشكئم سئيلامايدئ، ءبئراق قورقادئ. قورقاؤ زياقان ءتئپتئ اشئنالئقتئ دا قورقئتئپ جاسايدئ.

مذنداي ادامداردئث جذرةگئندة جئلؤ، سةزئم، ماحاببات بولؤئ مذمكئن ةمةس. ولار وزدةرئنة بةرئلگةن جالقئ مذمكئندئككة يتتةي جارماسادئ، تئستةپ ايئرئلعئسئ كةلمةيدئ. جازؤشئ زياقاندئ ايامايدئ، ءبئراق ءسئز ايايسئز. ءوزئثنئث وزةگئثة، نةگئزئثة تذكئرگةن، قارسئ شاپقان ءومئر - زايا! زياقان ءومئرئ سونداي.

ءوزئ توبةسئنة كوتةرگةن گةنةرال اسكةرلةرئ اؤئلئن تئپ-تيپئل ةتئپ كةتكةندةگئ زياقاننئث جاعدايئنا جانئثئز تذرشئگةدئ.

قارئنداسئ جئندانئپ كةتكةن، اكة باسئنان سوققئ الئپ ول جاتئر. جازؤشئ زياقاننئث اكةسئ ايداردئث اؤزئنا سالاتئن ءسوز قانداي: «ونداي ساتتة قئزئث ءبئر باسقا، ال كةلئنئث اتا نامئسئث سياقتئ بولئپ كورئنةدئ ةكةن كئسئگة»، - دةيدئ اقساقال... ءبارئبئر زياقان قانشا جانتالاسقانمةن، قانئ وزگة حالئق ونئ باؤئرئنا تارتقان جوق. ايةلئ جامالدئث تئك تذرعان كذيئ جان تاپسئرعانئن، باؤئرئنداعئ بالاسئن دا وق تةسئپ وتكةنئن وقؤ قانداي ايانئشتئ...

اسقابئل دةگةن ءبئر كةيئپكةر بار. ومئرگة نة ءذشئن كةلگةنئن بئلمةيدئ. بذل كةيئپكةر دة روماننئث سالماعئن كةرةمةت ارتتئرئپ تذر.

قازاق «قذيئسقانعا قئستئرئلئپ» دةگةندئ جاقسئ كورگةننةن ايتپايدئ. اسقابئلدار «قذيئسقانعا قئستئرئلئپ» تا جةتئستئرمةيدئ. بارئنان جوعئ جاقسئ. دةسة دة ءدال سونداي جاندار وزدةرئنئث ولپئ-سولپئلئعئمةن، جئگةرسئزدئگئمةن، يتتئگئمةن تالاي ادامنئث تاعدئرئنا تاثبا سالادئ، ءومئرئنئث بئت-شئتئن شئعارادئ. شامسياداي اياؤلئ جاننئث تئرناعئنئث سئنئعئن دا اسقابئلعا قيماي وتئراسئز.

الايدا، امال نة، ذيعارئم سولاي، تذپتةپ كةلگةندة - تاعدئر سولاي. ءشامسيا اسقابئلعا ئرقئنان تئس قوسئلعان، ئرقئنان تئس ءومئر سذرؤگة ءماجبذر. ال سول اياؤلئ ءشامسيانئ يةلةنئپ كةتؤ ءذشئن قوثقاي اسقابئلدئ بؤئندئراتئن تذس تئم اششئ، ءبئراق ءبارئبئر اسقابئلعا جانئثئز اشئمايدئ. ءشامسيانئ قوثقايعا دا قيمايسئز. جازؤشئ ءسئزدئ وت پةن سؤعا قاتار سالادئ. بوسبةلبةؤ اسقابئل اأتوماتتئ دذرئس ذستاي الماي، ءبذتئن ءبئر وتباسئن قئرئپ سالاتئن ءسات شة؟

كةيئپكةرلةر ئشئندة ءشامسيا تاعدئرئنئث تئم اؤئر بولعانئ قاپالاندئرادئ. «ءبئر ادام باقئتتئ بولؤئ كةرةك بولسا، تاپ سول ادام ءشامسيا ةدئ» دةپ ويلاناسئز.

ءشامسيا - قورعانسئز قازاق ارؤئنئث بةينةسئ. اسقابئل-جةكسةن-قازينة-قوثقاي لينياسئ ارقئلئ ءشامسيا وبرازئ بيئكتةي تذسةدئ. بذل كةيئپكةردئ ءسئز دة ءسذيئپ قالاسئز. ونئث ماحابباتئ دا، ءسذيؤئ دة، جةك كورؤئ دة شئنايئ. ءشامسيا جةكسةندئ سذية تذرئپ، ونئث بايبئشةسئ قازينةنئث ادامشئلئعئنان ذمئتتةنةدئ. سوثئندا قئلئشقا تئلگئلةنئپ قالعان ءشامسيانئث دةنةسئن «كورئپ»، ءسئزدئث دة جانئثئز تئلگئلةنةدئ. جازؤشئ ءشامسيا، ايجان، گذلزادا، ماليپا، بايان وبرازدارئ ارقئلئ ةل باسئنا كذن تؤعان ساتتة الدئمةن ايةل تاعدئرئ ويئنشئققا اينالاتئنئن مةثزةيدئ.

ايجانمةن بئرگة جذدةيسئز، گذلزادامةن بئرگة جئنداناسئز، جامالمةن بئرگة اتئلاسئز، ماليپامةن بئرگة تذتقئنعا تذسةسئز، بايانمةن بئرگة دذرئس جول تاثدايسئز. وسئ وبرازدار قاشاننان-اق قازاق ايةلدةرئنئث تاعدئرئ وثاي بولماعانئن، ولاردئث ةزئلئپ-جانشئلعانئن، ءارئ اياؤسئز شاشئلعانئن قاپئسئز اثعارتادئ.

رومانداعئ وسپان بةينةسئ تئم اسقاق. بذل وبرازدئ اشؤ ءذشئن جازؤشئ وسپان اينالاسئنداعئ كةيئپكةرلةردئ بيئكتةتة تذسةدئ. وسپاننئث اثئز-ادام دارةجةسئنة كوتةرئلؤ جولئنداعئ ءاربئر ارةكةتئن كةث پايئممةن، مول پاراساتپةن تالدايدئ. قاراپايئم قازاقئ ورتادا وسكةن وسپان زامان ئثعايئنا قاراي قاپئسئز مةرگةن، دارئندئ قولباسشئ، سذثعئلا ساياساتكةر، بئلئكتئ ديپلومات بولا الدئ.

وسپاننئث دالةلقان پولكوأنيكپةن ارا قاتئناسئن جازؤشئ وتة نازئك سؤرةتتةيدئ. شئندئعئندا، دالةلقان سذگئربايةأتئث تاعدئرئ قاراما-قايشئلئقتئ. ونئث وسپان باستاعان كوتةرئلئسشئلةرمةن ئمئراعا كةلگةن تذستارئ دا، كةتئسكةن تذستارئ دا بار.

جاقسئلئق ساميت ذلئ وقئرمان نازارئنا بذل دةرةكتةردئث ءبارئن تذپكئلئكتئ زةرتتةپ بارئپ ذسئنعانئن بايقاؤ قيئن ةمةس. ويتكةنئ، تريلوگيانئث ءون بويئندا تاريحي وقيعالاردئ ناقتئ ؤاقئتئن كورسةتة وتئرئپ تالداؤ ذلگئسئ ءساتتئ پايدالانئلعان.

جازؤشئ سول تذستاعئ موثعول، قئتاي ءومئرئن دة تذپكئلئكتئ زةرتتةگةن. شئنجاث ءوثئرئن بيلةگةن شئث شئسايدئث ةل باسقارؤ تاسئلدةرئ، ءوزئن جارتئ قذداي بةينةسئندة كورسةتة ءبئلؤ قابئلةتئ، جازالاؤداعئ قاتئگةزدئگئ جانتذرشئگةرلئك وقيعالارمةن استاستئرئلا، نانئمدئ سيپاتتالعان. وسپان باتئردئث موثعول گةنةرالئ چويبولسانمةن كةزدةسئپ، كةلئسسوز جذرگئزةتئن تذستارئندا دا جازؤشئ قالامئ بوگةلمةيدئ، قايتا ءار سويلةممةن سئر اشئپ، وقئرمانعا تانئس ةمةس وقيعالارعا ساؤلة تذسئرةدئ.

«قاهارلئ التاي» - حالقئمئزدئث اششئ تاعدئرئنئث ءبئر شةجئرةسئ. رومان سوثئندا ءسئز ءاربئر كةيئپكةرمةن قيماي قوشتاساسئز. جازؤشئ بذل تؤئندئسئندا جازؤ ونةرئنة ءتان بارلئق ماشئقتئ ءساتتئ پايدالانعان. ءبئر قاراعاندا، تاقئرئبئ اؤئر، تئلسئمئ كوپ بولئپ كورئنگةنمةن، روماننئث ءتئلئ ءسئزدئ ةركئن جةتةلةپ وتئرادئ. شئنئن ايتقاندا، وسئ قازئنانئث ون جئلعا جؤئق ؤاقئت وقئرمانعا تولئق ذسئنئلماي قالعانئ دا ويلاندئرادئ. 

مذمكئن، وسئ تاقئرئپتئ تولئق يگةرئپ بئتكةن سوث، جازؤشئ ءوزئنئث ومئرلئك ميسسياسئن دا تامامداعان بولار. الداعئ ؤاقئتتا «قاهارلئ التاي» قازاق وقئرمانئنا كةثئنةن تانئستئرئلؤئ قاجةت. تريلوگيادا قازاق تاعدئرئ جاتئر، كوركةم تاريح جاتئر.

«قاهارلئ التايدئ» وقي وتئرئپ، قازاقتئث سونشالئق قورعانسئز، سونشالئق اياؤلئ حالئق ةكةنئن تانيسئز. جازؤشئ سونئ مويئنداتادئ. بذل حالئق باسئنان نةشة ناؤبةت كةشسة دة، عاسئرلارمةن بئرگة ماثگئ جاساي بةرةتئنئن اثعارتادئ.

ةسةي جةثئس ذلئ

«ايقئن»

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى