بايان-ولگةيدةگئ ايتئس ونةرئ جايئندا
استانا. قازاقپارات - ءبئز بالا كةزئمئزدةن جاقسئ بئلةتئن 1950 - جئلداردا اؤئل اراسئنداعئ توي- تومالاق ايتئسسئز وتپةيتئن.
ةكئ جئگئت، ةكئ قئز قوس ارئپتةستةن وتئرا كةتئپ، دومبئراسئز- اق اندةپتئپ ءسوز باسةكةسئنة تذسةتئن.
اقئندار ايتئسئ- ايئرئقشا ونةر، قازاق حالقئنئث دومبئراسئ ئسپةتتئ ذلتتئق قذندئلئقتارئنئث ءبئرئ جانة بةيزاتتئق مادةني مذرالاردئث كورنةكتئ ءبئر سيپاتئ.
اقئندار ايتئسئن «ءسوز بارئمتاسئ» دةؤگة بولادئ. ارينة بارئمتا ءسوزئنئث ءمانئن بذگئنگئ جاستار تذسئنة بةرمةيدئ.
بارئمتانئث ناقتئ ذلگئلةرئ وتكةن زامانداعئ قوعامدئق قاتئناستاردئث ءبئرئ رةتئندة تانئلعان.
جالالئ ولگةن ادامدارئ، ذرلانعان مال- مذلكئ، كةتكةن ةسةسئ بيلةردئث الدئندا ادئلدئك تاپپاسا رؤ-رؤلار اراسئندا جانجالداسئپ قئرئلئسئپ جاتاتئن، ةگةسة ءوزارا مال قؤئساتئن بولعان.
ياعني الئمساعئن قان شئعارماي كذشپةن تارتئپ الؤ بارئمتا. كةرةيدئث توبة ءبيئ كوبةيدئ نايماننئث بارئمتاشئلارئ جئلقئ قؤؤ ذستئندة سويئلداپ ءولتئرئپ كةتكةندة سونئث قذنئن داؤلاپ وسئ ةكئ تايپانئث اراسئندا ءجذز جئل جالعاسقان بارئمتا «كوبادايدئث قئز قذنئ» اتانئپ حالئقتئث جادئندا قالعان.
ايتئس ونةرئ سونداي- اق بذگئنگئ ساياحات «كئلةمئنئث» ذستئندةگئ «مةتگةلسةة» دةپ اتالاتئن اشئق پئكئرسايئستئث ونةردةگئ ءتذرئ دةؤگة بولادئ. ءبئراق اقئندار ايتئسئنئث ورةسئ ساياساتتاعئ پئكئر جارئسئنان بيئك.
ويتكةنئ ول ايتئستا اقئنداردئث بئلئمدئلئگئمةن، كورةگةن قئراعئلئعئمةن، تاپقئن شةشةندئگئمةن، سؤئرئپ سالما تالانتئمةن قوسا انشئلئك، كذيشئلئگئمةن كورةرنمةندةردئ ةلئكتئرئپ وزئنة تارتئپ «وؤ، بارةكةلدئ» دةگئزةتئن جان-جاقتئلئعئمةن دارا ونةر.
ايتئس قازاق حالقئمئزدئث ءتول ونةرئ. ايتئس موثعول جذرتئندا دا بار. «حاريلساا دؤؤ» دةپ اتايدئ. ونئث ةرةكشةلئگئ بئرةر شؤماق ولةثئنئث تذراقتئ ءماتئنئن جاتتاپ العاندار ءوزارا اندةتئپ ايتادئ. قازاقتئث اقئندار ايتئسئنئث ةرةكشةلئگئ سؤئرئپ سالما اقئندئق تالانتئ قذر ةمةس باتئل ادامداردئث ءوز قارسئلاسئن سوزبةن جةثؤ ءذشئن سايئسقا شئعؤ بولئپ تابئلادئ.
حالقئمئزدا كونةدةپ جالعاسقان ايتئس XVI- XVII عاسئردا بولعاندئعئ تؤرالئ مذحتار ومارحان ذلئ اتاپ وتكةن. بذل بئردة شارئقتاپ، بئردة باسةثدةگةنئمةن ةش ؤاقئتتا ءذزئلئپ قالماعان ءداستذرلئ ونةر. ءبئز بالا كةزئمئزدةن جاقسئ بئلةتئن 1950 - جئلداردا اؤئل اراسئنداعئ توي- تومالاق ايتئسسئز وتپةيتئن. ةكئ جئگئت، ةكئ قئز قوس ارئپتةستةن وتئرا كةتئپ، دومبئراسئز-اق اندةپتئپ ءسوز باسةكةسئنة تذسةتئن.
سول تذستان باستاپ بئرةن-ساران اقئندار بايان-ولگةيدة ذيئمداسقان تذردة ساحاناعا شئعئپ، كورةرمةن جذرتشئلئقتئث الدئندا ايتئساتئن بولعان. وسئلايشا ذيئمداستئرئلعان ايتئستئث ةرةكشةلئگئ يدةولوگيالئق باقئلاؤدا بولدئ. بذرئن ةل ئشئندةگئ ايتئستاردا رؤشئلاردئث، ذلتشئلدئق قاتقئل ءازئل-وسپاق، ذكئمةت پةن پارتيانئث مةملةكةتئك ذيئمداردئث كةمشئلئگئن اشكةرلةؤ، اقئندار قئزئپ، ةرةگةسة كةلة ءبئر-ءبئرئنئث ءمئنئن قازبالاپ بةتئنة باسئپ، ار-نامئسئنا ءتيؤ قاتارلئ ةركئن كةلةتئن بولسا سوتسياليستئك يدةولوگيا تذسئندا ونداي بةتئمةن كةتؤگة جول بةرمةدئ.
«پارتيالئق ادةبيةتكة» قويئلاتئن سةنزؤرالئق باقئلاؤعا ذقساس شةكتةؤ قويئلئپ وتئردئ. مذنداي قاتتئ تالاپ اقئنداردئث تالانتئن شئثداپ، ونةردئث ءورئسئن كةثةيتؤگة جول بةرمةدئ ايتئستار شةثبةردة بولدئ. سونداي شةكتةؤلةر بولا تذرعانمةن دة اكئمگةرلئك زاماندا ذلتتئق، ءدئني كةرتارتپالئعئ بار دةپ ءبئرجولاتا شةكتةلگةن كةيبئر سالت-سانا تذرئنة قاراعاندا ايتئسقا بةلئگئلئ دارةجةدئ مذمكئندئك بةرئلگةن.
جالپئ ايماق باستاعاندار ورتاسئنان «ذزدئك رةفورماتور» اتالعان مؤساحان قاماجان ذلئنئث يدةولوگيا جاؤاپتانعان حاتشئ بولئپ قئزمةتتةگةن تذسئ بولسا كةرةك، 1958 - جئلئ بئرنةشة توي مةرةكةدة ايتئس وتكئزئلئپ، ادةپباي مةن تئرنةكةيدئث، سةيت پةن شامةلدئث، قاهارمان مةن بذردةننئث، تئرنةكةي مةن قذمارحاننئث ايتئسئ «جاثا تالاپ» جؤرنالئندا جاريالانعان.
جالپئ قازاق كولةمئندةگئ ايتئس XIX عاسئردئث ورتاسئندا قاعازعا تذسئرئلة باستاعان بولسا، موثعوليا قازاقتارئندا 1950 - جئلدارئ باسپا بةتئندة جارئق كورگةن ةدئ. بذرئنعئ ايگئلئ اقئن تاؤدانبةك، تولةباي، وتاربايلاردئث جالعاسئ رةتئندة كونةنئث سوثئ جاثانئن باسئ بولئپ اقتان، شامةل، وثاشئباي، سةيئت، بذرقاسئن، بذردةن، ادةپباي قذماشحان، تئرنةكةيلةردةن كةيئن ساحابا، بايعالئم، ءذمئتحان، مولداحان، مامئق، ةگةؤحان، كامةي، كذلتان، توقتاعان، زؤرا، توقتامذراتتار لةگئ ودان سوث كازيرا، مذرات، تالعات، بةيبئتحان، نذرتاي، مذحامةتجان، قابدئجالةل، ساعيرا، سذيةنئش، داؤلةتحان، امانگذل، جانات، داؤلةتكةرةيلةر جذرتشئلئققا تانئلئپ، بذگئندةر سةرؤةن، ةرگةن، امانجول، ساتجاندار بيئككة قول سوزا باستادئ. سةزئمحان جاردئحان ذلئ سول ورتا بؤئن لةگئنة 1970 - جئلدارئ كةلئپ قوسئلئپ ساحابا، توقتامذراتتارمةن ذزةثگئ قاعئسان، تئزگئن تالاستئرعان، ارئنداپ العا شئققان، جذرئسئنةن تانباعان اقئن.
پوةزيا، جازبا ادةبيةت، جالپئ كوركةم تؤئندئ جذرةكتةن شئعئپ قانمةن شابئتپةن جازئلسا عان جذرةككة جةتةدئ، ناعئز كوركةم شئعارما بولئپ شئعادئ. تةبئرةنئسئپ شابئتپةن ايتئلماعان ايتئس ولةثئ ادةتتةگئ قاراپايئم حابارلئ سويلةممةن تةث. تئثداؤشئسئن ةلةث ةتكئزة المايدئ. ورةن جذيرئك كارئ تارلانداردئث بايگة دةسة پةرئسئ ذستاپ دةلةبةسئ قوزئپ كةتةدئ. جارئسقا قوسپاي قويساث اؤئزدئعئن شايناپ، توقتاي الماي قالشئلدايدئ.
اقئن سةزئمحان ايتئسقا تذسكةندة وي تاپپاي، اقئل تاپپاي، سوزبةن ذيقاس تاپتتاي قيپاقتاعان، جاؤتاثداعان ءيا تذتئعئپ ءبئر ايتقانئن قايتالاپ مازاسئ كةتپةيدئ. «سةن توقتاي تذر، مةن ايتايئن» دةپ بئردةن ةكپئندةپ ورگة تارتادئ. ءئلئپ-شالا باستاپ ئلگةرئ الا جونةلةدئ. ونداي ئقپال قارسئلاسئ ءذشئن دة جاقسئ، ءبئرئن-ءبئرئ دةمةپ ايتئستئ اسةرلئ ةتةدئ.
دةگةنمةن ةركئندئك شةكتةؤلئ داؤئردة، سةزئمحان اقئننئث تالانتئ تاسئپ، شابئتئ شالقئن تذرعان كةزئندة ونئث شئعئنداپ كةتؤئنة سول شةكتةؤلةر ئرئق بةرمةدئ. ايتئسقا ةركئندئك 1990 - جئلداردان باستالعان جاثاشئل كةزةثئندة عانا بةرئلدئ. ءبئراق بذل كةز-ساياسي الةؤمةتتئك وتپةلئ كةزةث اؤرئتپالئعئمةن اتا مةكةنگة كوشكةن ؤاقئتپةن قاباتتاستئ. «ورازا ناماز توقتئقتا» دةگةندةي جذرتشئلئق ساؤئق قذرئپ ايتئس تاماشالاماق تذگئل ءبئر ءذزئم نانعا ءزارؤ بولدئ.
موثعوليا قازاقتارئنئث ورتاسئندا ايتئس ونةرئ ذزئلمةگةن ءارئ 1960- 1990 - جئلعا دةيئنگئ ارالئقتا اناعذرلئم دامئپ، الةم قازاقتارئنئث الدئثعئ سانئنا كوتةرئلگةن داؤگة بولادئ.
1964 - جئلئ جازؤشئ ماحپوز قذلئبةك ذلئ اقئندار ايتئسئ تؤرالئ كئتاپ شئعاردئ. سول جئلداردان باستاپ عالئم حابيداش حالياسقار ذلئ ايتئس مذرالارئن جيناقتاپ، زةتتةؤمةن شذعئلدانئپ، عئلئمي ةثبةك جازدئ. 1950 - جئلداردئث ورتاسئندا موثعوليا جازؤشئلار وداعئنئث بولئمشةسئ رةتئندة ورناعان قازاق جازؤشئلار ذيئمئ شتاتئ، ادةبي جؤرنالدئ بولئپ، ذكئمةتتةن قارجئلاندئرؤ ارقئلئ ارنايئ كوركةم ءسوز كلؤبئ ونئث جانئندا قذرئلئپ، ول بةرئرةكتة «مذراگةر» انسامبلئ اتالئپ، جةتةكشئسئ شتاتئ، ونةرپازدارئ بةلئگئل دارةجةدئ قارجئلانئپ، شارؤاشلئق ةسةپپةن جذمئستاؤئ ارقئلئ ايتئس ونةرئ 1980 - جئلدارئ جاثا بةلةثگة كوتةرئلدئ.
الايدا بايان-ولگةيدئث ايتئس اقئندارئ 2000 - جئلدارعا تاياعاندا قازاقستاندئق، ودان بةرگئ ؤاقئتتاردا قئتايلئق قانداستارئمئزدان ارتتا قالدئ. ويتكةن بايان-ولگةي اقئندارئنئث ءبئرقاتارئ اتا مةكةنگة قونئس اؤداردئ. ايتئس ونةرئنة جاناشئرلئق ازايدئ. «مذراگةر» انگسامبلئ تذگئل جازؤشئلار ذيئمئ مةملةكةتتئك بيؤدجةتتةن تئسقارئ قالئپ، 1998 - جئلعا دةيئن جؤرنالدئث ون شاقتئ سانئ قايرئمدئ ادامداردئث قارجئلئق دةمةؤئمةن شئعارئلدئ. وسئلايشا ايتئس توقئرادئ. اقئندئق دارئن بولسا الايدا تالانت تاستئ دا جارئپ شئعادئ. اباي، ماعجاندئ، ءبئرجان مةن سارالاردئ ةشبئر وكئمةت قولدارئن جئلئ سؤعا مالئپ، شئعارماشئلئقپةن شذعئلداندئرئپ قويماعان.
مةملةكةت تاراپئنان جاناشئرلئق كومةك قولداؤ بولماسا دا ولگةيدئث كةيبئر اؤئلدارئندا ايتئس ونةرئن داؤئرلةتئپ جئبةرمةگةنئمةن جوعالتئپ الماؤئ جولئندا قذلشئنئپ، تالاپتانئپ، ايتئستئث ءداستذرلئ كةرؤةنئن الئپ ءجذرئپ كةلةدئ. اعا بؤئن اقئن سةزئمحان بذگئن سولاردئث جؤان ورتاسئندا.
كةي ؤاقئتتا دا ول ولةث ءسوزدئ ناراؤلاتئپ قارئزئنا قالعان ةمةس جيئندار مةن تويداردا ولةثمةن سويلةيدئ، توپتئ ادامنئث باسئ قوسئلسا قاراپ تذرماي جةلدئرمةلةتة، تاقپاقتاتا جونةلةدئ. اؤزئنا ءتذسئرئپ، قذلاعئنا قذيئپ قويماسا دا كةيئنگئ جاستار وعان قاراپ قاناتتانادئ، بوي تذزةيدئ. سةزئمحان ولاردئ دةمةپ قولتئعئنان كوتةرئپ، جاقسئ ءسوز، ورالئمدئ ويلارئن قذپتاپ وتئرادئ. جاستاردئث بذگئنگئ قارقئنئنا دا سئن كوزبةن قارايدئ. ئزدةنئس تالپئنئس از. تالانتئن شئثداؤ ءذشئن ةمةس الدئثعئ قاتاردان ورئن يةلةنئپ سيلئق الؤعا قذمارتؤشئلار دا بار.
تاپقئر ويمةن ورالئمدئ ذيقاس، تةثةؤ، بةينةلةؤ قذرالدارئن شةبةر قولدانؤ ارقئلئ ايتئستئ ارلةندئرؤ جاعئ وسال. قايسئ بئرةؤئ بايگة السا ماقتاؤ ءسوز ةستئسة «بولدئم، تولدئم» دةسة مارسيئپ توقئراپ قالؤشئلئق جةتئپ ارتئلادئ. ارينة ايتئستئ قازاقستان دةثگةيئنة جةتكئزؤ ءذشئن ةكانوميكالئق مذمكئندئك تة كةرةك. كةيدة ايماق ورتالئعئنداعئ ايتئسقا شالعاي اؤئلداردان كةلئپ قاتيئسؤعا اقئنداردئث مذمكئندئگئ جةتپةيدئ. اؤئز تولتئرئپ ايتارلئق بايگة دة شامالئ بئلةكتئن كذشئممةن جئققان بالؤاندارعا اأتوكولئك مئنگئزئپ جاتاتئن تويلاردان ايتئس اقئندارئنئث ارئق توقتئسئز قايتاتئن كةزدةرئ كوپ. ورتانئث جاعدايئ بارعان سايئن ورتايا تذستئ. اتتةث مئقتئ ورتا بولسا، قازاقستانعا بارئپ تولئسقان داؤلةتكةرةيلةر دةثگةيئنة جةتةر مة ةدئ؟ قازاق ةلئنةن ءدارئس الار بولسا!... سةزئمحاندئ تولعاندئرعان وسئناؤ ويلاردئ بئزدة ماقذلدايمئز. اعا بؤئن ارقئلئ اقئننئث مةرةيئ ذستةم بولا بةرگةي!.
موثعوليا مادةنيةتئنة ةثبةك سئثئرگةن قايراتكةر اقئن- جازؤشئ شئناي راحمةت ذلئ، «Kazaitys.kz»