مئسئر ماملذكتةرئ قاي تئلدة سويلةگةن؟
استانا. قازاقپارات - قازئرگئ زامانعئ تاريح عئلئمئ مئسئر (ةگيپةت) ماملذكتةرئنئث ةتنوستئق تةگئ جونئندة ءالئ ءبئر ءتذيئندئ پئكئرگة كةلة قويعان جوق.
بذل تاقئرئپ توثئرةگئندةگئ كوزقاراستار اؤقئمئ وتة كةث.
ءار تذرلئ مئنبةلةردة ءبئر تةكتئ ماملذكتئ تذرئك، قئپشاق، گرؤزين، چةركةس، گرةك، أيزانتيالئق دةپ تانؤشئلئق ءجيئ كةزدةسةدئ.
ولاي بولاتئنئ، ورتا عاسئرلارداعئ شئعئستا «ماملذك» (مامليؤك، مامةليؤك)، «عذلام» (گؤليام)، «تذرئشقا» (تؤرؤشكا) اتاؤلئ تذتقئن قذلداردان تذراتئن جالدامالئ اسكةرلةر ذستاعان ةلدةر جةتكئلئكتئ ةدئ. وسئ رةتتة ماملذكتةردئث گةنةزيسئن انئقتاؤ ءذشئن ولاردئث تاريحي، انتروپونوميكالئق جانة لينگأيستيكالئق دةرةكتةرئنة جذگئنگةن ءلازئم.
ةندئ سول داؤئرلةردة شئعئستئق ذلگئدةگئ جاؤجذرةك ساربازدار قوسئندارئنئث نةگئزئنةن تذركئلةردةن قذرالعانئن ةسكة الساق، ولاردئث شةجئرةسئنة قئسقاشا شولؤ جاساپ وتكةن ارتئق بولمايدئ.
ةث الدئمةن تاريحتئث قاتپار قويناؤلارئنا تةرةثدةتة كوز جذگئرتسةك، جالدامالئلاردئث شئعئس پةن باتئستا ءبئز ءسوز ةتئپ وتئرعان ماملذكتةردةن كوپ بذرئن پايدا بولعانئن بايقار ةدئك. جاؤئنگةر كوشپةلئ تايپالارعا ءبئرئنشئ بولئپ قئتاي اؤلةتتةرئ، باتئس ريم يمپةرياسئ مةن پةرسيا نازار اؤداردئ.
تذركئ حالئقتارئ وكئلدةرئنئث اسكةرلةرئ مةن جاساقتارئ سولاي پايدا بولدئ. قئتايدئث شةكارالئق ساربازدارئن عذندار قذرادئ. جالدامالئ تذركئلةر، بذلعارلار مةن ساأيرلار پارسئلار مةن أيزانتيالئقتار اراسئنداعئ سوعئستارعا ةكئ جاقتئث دا اتئنان قاتئستئ. بذلعارلار مةن حازارلاردان شئققان بذل قارؤلاستار اراب ةلدةرئندة - عذلام، قذل، أيزانتيادا كاتافراكتاريا دةپ اتالدئ.
ورتا عاسئرلئق داؤئردة پةچةنةگتةر مةن قئپشاقتار جاساقتارئ أيزانتيا مةن أةنگريادا قئزمةت ةتتئ. بذدان باسقا، كيةأ رؤسئندة - تذركتةر، بةرةندةيلةر، قارا قالپاقتار (چةرنئة كلوبؤكيلةر)، كوأؤيلةر (كوپ ذيلئلةر) مةن «جابايئ» پولوأةستةر (كؤماندار، قئپشاقتار)، أةنگريا مةن بولگاريادا - پةچةنةگتةر، پولوأةستةر مةن استار، گرؤزيادا قئپشاقتار مةن الاندار وسئ قئزمةتتئ اتقاردئ.
تؤعان «ةلدةرئنةن» (ةلدةرئنةن) جئراق قالعان ولار ذزاق ؤاقئتتار بويئ، ХҮІ عاسئردئث باسئنا دةيئن انا تئلدةرئ مةن سالت-داستذرلةرئن جادتارئنان شئعارا قويمادئ. ال التئن وردانئث قذلاؤئمةن بئرگة قذمان-قئپشاق تايپالار وداعئ ءبئرجولا ئدئراپ تئندئ. ايتا كةتؤ كةرةك، تذستئك-شئعئس ةؤروپانئ كوپتةن مةكةن ةتئپ كةلگةن قذمان-قئپشاقتار نةمةسة پولوأةستةر موثعولدار شاپقئنشئلئعئنا دةيئن-اق وسئنداعئ وزدةرئنة تؤئس بذلعار، حازار، الان، پةچةنةگ، اس، تورك سةكئلدئ تذركئ تئلدةس وعئز تايپالارئمةن ءبئر ةتنيكالئق وداققا بئرئگؤگة كوشكةن بولاتئن. بذل كةزةث پولوأةس تايپالارئ باتئس وداعئنئث قالئپتاسا باستاعان ؤاقئتئمةن تذسپا-تذس كةلةدئ.
وسئ شاقئرئلئپ اكةلئنگةن لةگيونداردئث جات جةرلةردة ورنئعئپ العاننان كةيئن، بيلئكتئ كذشپةن تارتئپ الئپ، مذندا ءوز تارتئپتةرئن ورناتقان كةزدةرئ دة از بولعان جوق. مذنئث مئسالدارئن قئتاي يمپةرياسئنئث - تان، پةرسيانئث - سةفةأكيد، قاراحانيد جانة افشار، اراب حاليفاتئنئث - تذركئ ماملذكتةرئ، ءذندئستاننئث تذرئشقا ماملذكتةرئ، اؤعانستاننئث ماملذكتةر كةزئندةگئ گازنةأي ديناستيالارئ داؤئرلةرئندة قذرعان ذستةمدئكتةرئنةن كورةر ةدئك.
بذدان بولةك، ولار گرؤزيا، أةنگريا، أيزانتيا جانة رؤس ةلدةرئندة تاق يةلةرئنئث جةكة گأارديالارئن ءتذزدئ. بذل اسكةري قذرئلئمدار تاعدئرلارئندا داثقتئ بةتتةر دة، قارالئ پاراقتار دا جةتكئلئكتئ. ولار بةنگاليادان مئسئرعا دةيئنگئ ارالئقتا كسةنوكراتتئ مةملةكةتتةر قذرئپ، مذسئلماندار الةمئن كرةست (اجئ) جورئعئنان تالاي مارتة قورعاپ قالدئ، قئلئشتارئنئث جذزدةرئمةن ءذندئ جةرئنة يسلام ءدئنئنئث ذرئعئنءاكةلئپ سةپتئ. ماسةلةن، مئسئر ماملذكتةرئ 1244 - جئلئ سذلتان بةيبارئستئث قولباسشئلئعئمةن كرةستشئلةر مةن سيريالئق بيلةؤشئلةر اسكةرلةرئنة كذيرةتة سوققئ بةردئ. ولار 1250 - جئلئ ايؤبيدتةر اؤلةتئن تاقتان تايدئرئپ، سذلتاندار ديناستياسئنئث نةگئزئن قالادئ. بذل بيلئك 1516-1517 - جئلدارئ وسمان يمپةريياسئ جاؤلاپ العانعا دةيئنگئ ءذش عاسئرعا جؤئق ؤاقئت بويئ مئسئر مةملةكةتئن ةمئن-ةركئن بيلةپ-توستةدئ.
كةزئندة اراب حاليفاتئ ءوزئنئث شئعئستاعئ ئقپالئن جوعالتا باستاعان كةزئندة تذركئلةر مةن بةربةرلةردةن تذراتئن جالدامالئ جاؤئنگةرلةردئث تذراقتئ گأاردياسئن قذرؤعا ءماجبذر بولعان ةدئ. ارتئنشا اتالمئش گأارديا دالالئق «قذلدارمةن» تولئقتئرئلدئ. اراب ةلدةرئندة ولاردئث اتتارئ «گؤليام» دةگةن اتاؤمةن تانئلدئ. گأاردياشئلار 865 - جئلئ بيلئككة مئقتاپ قذرئق سالدئ. ون جئلدئث ئشئندة ولار ءتورت حاليفتئ اؤئستئردئ. بذل جايئندا بةلگئلئ تذركولوگ لةأ گؤميلةأ: «بارلئق مذسئلماندار حاليفئ تذرئك عذلامدارئنسئز ءبئر ساعات تا بيلئكتئ ذستاپ تذرا المادئ، ال ولار حاليفتئث ئقئلاسئنسئز جات ةلدة ذستةمدئك جاساي الماس ةدئ»، - دةپ جازدئ. حاليف مؤتاسيمنئث ارقاسئندا تذركئ تةكتئ ماملذك احمات يبن-تذلئن مئسئردا نامةستنيك بولدئ. ول 869 - جئلئ سيريا مةن پالةستينانئ وزئنة قوسئپ الدئ. ءدال سول ؤاقئتتا مؤتاسيم قذلدار بازارلارئنداعئ بارلئق ةرئكسئزدةردئ ساتئپ الئپ، ءوزئنئث عذلامدار گأاردياسئن نئعايتئپ جاتقان ةدئ.
فاتيميدتةر اؤلةتئ تذسئندا مئسئر جاؤئنگةرلةرئ اق جانة قارا ماملذكتةردةن قذرالدئ. وثتذستئك ورئس دالالارئنان، قازاق جةرئ مةن كاأكازدئث ةتةگئنةن شئققان تذركئ ءتئلدئ ماملذكتةر ءنئل وزةنئ بويئنداعئ ار-رؤاد (ال-باحر) ارالئندا بئرئگئپ، وزدةرئن «باحريتتةر» دةپ اتادئ. ال «بذرجيتتةر» اتانعان سؤداندئقتار مةن بةربةرلةر سيتادةلئ كاير قالاسئنا قونئس تةپتئ. وسئ كةزدة تاريحي وتاندارئنان الئستاپ قالعان ماملذكتةر ةتنيكالئق بةلگئلةرئ بويئنشا توپتاسا باستادئ.
1051 - جئلئ حاليف حاكئمنئث جةكة گأاردياسئ مةن تذركئ تةكتئ ماملذكتةر اراسئندا قاقتئعئس بذرق ةتة قالدئ. ولاردئث كذرةسئ 1062 - جئلعا دةيئن سوزئلدئ. وسئ جولعئ شايقاستا ماملذك-باحريتتةر سؤداندئق نةگرلةردئث تاس-تالقانئن شئعاردئ. سول ؤاقئتتان باستاپ حاليفاتتاعئ بذكئل بيلئك ءئس جذزئندة ماملذك-باحريتتةردئث قولدارئنا كوشتئ.
ءذش عاسئرداي مةرزئمگة سوزئلعان تاؤةلسئز ماملذكتةر بيلئگئ شةثبةرئندة سذلتانداردئث ةكئ ءتذرلئ جذيةسئ ايقئندالئپ شئقتئ. ولاردئ العاشقئ كازارماسئ ال-باحر ارالئندا ورنالاسقاندئقتان، باحر سذلتاندارئ اتانعان اؤلةت پةن كاير شاهارئنداعئ ال-بؤردج سيتادةلئن جايلاعاندئقتان، بذرجيت سذلتاندارئ دةگةن ات العان قالاؤئننئث گأاردياسئ قذرادئ.
بذلاردئث العاشقئسئ 1250-1382 - جئلدار ارالئعئندا، سوثعئسئ 1382-1517 جئلدار اؤماعئندا بيلئك تئزگئنئن ذستادئ. باحريتتةر اراسئندا بيلئكتئ مذراگةرلئك جولئمةن قالدئرؤ ذستانئمئ ساقتالسا، بؤرجيتتةر بذعان رذقسات ةتكةن جوق، مذنئث ورنئنا كونةتذركئلئك سةنورات جذيةسئنة ذقساس ءذردئس قالئپتاستئردئ. وسئ سوثعئ گأارديانئث العاشقئ جاساقتارئن سذلتان بةيبارئستئث قئرئمداعئ سولحاتتان (قازئرگئ - سؤداك قالاسئ) شئققان ءئزباسارئ قالاؤئن جاساقتادئ. وسئلاردئث ءبارئن ةكشةي كةلگةندة، باحريتتةر مةن بذرجيتتةردئ باتئس جانة شئعئس تذركئ حالئقتارئنئث وكئلدةرئ رةتئندة قاراستئرؤعا دا بولاتئن سياقتئ.
مئسئر ماملذكتةرئنئث تاريحئن زةرتتةگةن عالئمداردئث بارلئعئ دا ولاردئث وزگةلةردةن ءاردايئم ةرةكشةلةنئپ تذرعانئن اؤةلئ اؤئزعا الادئ. « Х-ХІІІ عاسئرلاردا مذسئلمان ةلدةرئنة تاپ بولعان تذركئلةر وزدةرئنئث باتئلدئق، ادالدئق، توزئمدئلئك، جاعئمپازدئقتئ قابئلداماؤشئلئق، ةكئجذزدئلئكتئث بولماؤئ ءتارئزدئ «تةكتئ جابايئلارعا» ءتان قاسيةتتةرئن ساقتاپ قالدئ، - دةپ جازادئ بذل تؤراسئندا ك.ة.بوسكأورت. - سوندئقتان ارابتار تذركئلةردئ دذرئس كورئپ، ولاردئث ورلئك، ةركئنشئلئك، قول جانة ءذي جذمئستارئن ئستةؤدةن باس تارتؤشئلئق سةكئلدئ «ارئستان مئنةزدةرئن» جوعارئ باعالادئ؛ بذيرئققا بةيئم قاسيةتتةرئ تذركئلةردئ ذرئستار مةن جورئقتاردا بارئن سالؤعا يتةرمةلةدئ. ماملذكتةر داؤئرئندةگئ تذرئكتةرگة شئعئستا مئناداي: «تذركئلةر باسقا دةنةگة ءتذسئپ، كةيئن ءوسئپ-ونگةسئن ذلئ داؤلةتتةردئث پاتشالئق تاجدةرئنئث ءسانئن كةلتئرةتئن جاقذتقا اينالاتئن ءبئر ءتذيئر قذمعا ذقسايدئ»، - دةگةن وتة دال مئنةزدةمة بةرئلدئ». تاپ وسئ ءذردئس اراب حاليفاتئنئث دا باسئنان ءوتتئ.
البةتتة، مئسئر ماملذكتةرئنئث شئن مانئندة كئمدةر بولعانئن انئقتاؤ ءذشئن ةتنوس ذعئمئنئث قذرامداس ةلةمةنتتةرئنئث ءبئرئ بولئپ تابئلاتئن ولاردئث ءتئلئ ماسةلةسئ وسئ جةردة ءبئرئنشئ بولئپ كوتةرئلةر ةدئ. ال زةرتتةؤشئ عالئمدار سول زامانداردا مئسئرلئقتاردئث قارئم-قاتئناس ءتئلئ رولئن باتئس قئپشاقتاردئث ءتئلئ اتقارعانئن ايتادئ. مذنئث ءوزئ تاريحي دةرةكتةرمةن دالةلدةنةدئ. مذندا نازارعا اؤةلئ كايردة ХІ-ХҮعاسئرلاردا قذراستئرئلعان سوزدئكتةر مةن ءتئل گلوسساريلةرئ ئلئگةدئ. اسكةردةگئ جانة ءتاج توثئرةگئندةگئ سياقتئ مةملةكةتتئك-اكئمشئلئك ءتئلدئث تذركئ ءتئلئ بولعانئن سول كةزةثدةردةگئ «اتتؤفحات-ؤز-زاكيا» جيناعئنئث ءوزئ قؤاتتاي تذسةدئ.
اتالمئش جيناقتئ اأتور ارابتاردئث تذركئ ءتئلئن ذيرةنؤگة بةت العان شاعئندا جازئپ شئققان سئثايلئ. تاعئ ءبئر عالئمدار ماملذكتةر ءتئلئن قذمئق-قاراشاي-بالقار ءتئلئنئث ءبئر ديالةكتئسئ ةسةبئندة قاراستئرادئ. وسئ رةتتة ماحمؤد قاشقاريدئث «ديأاني لذعات-يت-تذرك» ةثبةگئن ماملذك-اراب تئلئندةگئ العاشقئ سوزدئك ساناؤشئلار دا بارشئلئق. بذدان شئعاتئن بئردةن-ءبئر قورئتئندئ سول، مئسئرلئق ماملذكتةر ءتئلئ قازئرگئ زامانعئ قازاقتار، قذمئقتار، قاراشاي-مالقارلار، تاتارلار، باشقذرتتار، قئرئم تاتارلارئ (قئرئملئلار)، نوعايلار مةن قئرعئزدار سويلةيتئن تذركئ تئلئنئث قئپشاق توبئنا جاتقان.
ال ماملذكتةر زامانئندا تذركئ ذلئستارئنئث ءتئلئ، م.قاشعاريدئث اتالمئش سوزدئگئندة كةلتئرئلگةن ازئن-اؤلاق ايئرماشئلئقتاردئ ايتپاعاندا، شئن مانئندة ءبئر ءتئل دةرلئك قالئپتا بولعان. بذل تئلدئك تذتاستئق ХХ عاسئرعا دةيئن بةيمالال جالعاسئپ كةلدئ. بذعان دالةل، وتكةن عاسئردئث ورتا تذسئنا دةيئن بذل حالئقتار ءوزارا سويلةسكةندة ءبئر-بئرلةرئن ةش قينالئسسئز تذسئنة بةرةتئن. قازاقتئث «تاتارعا تئلماش نة كةرةك» دةگةن قاناتتئ ءسوزئ سول كةزدةن قالعان.
سان عاسئرلار بويئ ةؤرازيانئث الئپ اتئرابئندا اتتيلا يمپةرياسئ، اأار (اؤار) قاعاناتئ، تذرئك قاعاناتئ (ءبئرئنشئ جانة ةكئنشئ)، ذلئ بذلعاريا، حازار قاعاناتئ، پةچةنةگ ورداسئ، دةشتئ قئپشاق، التئن وردا سةكئلدئ تذركئ تئلدةس ذلئستاردئث ءار قيلئ بئرلةستئكتةرئ ذستةمدئك قذردئ. ءبئراق، وسئ ةتنونيمدةردئث، ياعني تايپالئق-ذلئستئق بئرلةستئكتةردئث اتئ وزگةرگةنئمةن، ونئ قذرايتئن تذرعئنداردئث ءتئلئ وزگةرگةن جوق. وسئ جةردة ءبئزدئث كةيئن ةگيپةت ماملذكتةرئ ذلانئنئث قاتارئنا كئرگةن ءتذرلئ تذركئ حالئقتارئ وكئلدةرئنئث دة مذندا وزدةرئنئث تئلدةرئن بئرگة الا كةلگةنئن باتئل ايتا الامئز. ويتكةنئ بذل گأارديانئث قذرامئنداعئ ساربازداردئث دةنئ تذركئ تئلدةستةر توبئنان ةدئ. ءبئز بذعان سول جاؤئنگةرلةردئث جةكة ةسئمدةرئنة شولؤ جاساپ ءوتؤ ارقئلئ دا انئق كوز جةتكئزة الامئز.
ادةتتة وسئ انتروپونيمدةردئث (ةسئمدةردئث) شئعؤ تةگئن زةرتتةؤدئث نةگئزئندة حالئقتاردئث قذرالؤ، ورنالاسؤ جانة كوشئپ-قونؤ تاريحئنا كوز جةتكئزؤگة بولادئ. عالئم ل.زگؤستا قارا تةثئزدئث تةرئسكةي جانة تةرئسكةي-شئعئس جاعالاؤئندا انتيكالئق داؤئرلةردة قانات جايعان قالالار تذرعئندارئنئث ةسئمدةرئن زةرتتةؤ ارقئلئ وسئ اؤماق حالئقتارئنئث ةتنيكالئق قذرامئن انئقتاؤعا قول جةتكئزگةن.
ورتا عاسئرلارداعئ گةرمانيادا كةزدةسةتئن ةسئمدئكتةرگة تةرةث بويلاپ بارؤ تاسئلئمةن ر.فيشةر مةن ة.ةيحلةر باستاعان عالئمدار توبئ سلاأيان-گةرمان ةتنولينگأيستيكالئق بايلانئسئنئث دةثگةيئن ايقئنداعان. كونة زامانداعئ نايري-ؤرارتؤ پاتشالئعئنئث ةتنيكالئق تةگئن گرؤزين وقئمئستئسئ گ.مةليكيشأيلي وسئلاي زةرتتةپ بئلگةن. ال تاياؤ شئعئستئث ماملذكتةرئ مةن عذلامدارئنئث ةسئمدةرئ ولاردئث تذركئ تةكتةس بولعاندارئن بئردةن اينا-قاتةسئز الدئمئزعا جايئپ سالادئ.
زةرتتةؤشئلةر بذل جةردة ماملذكتةر ةسئمدةرئن بئرنةشة توپقا ءبولئپ قاراستئرادئ. بذلاردئث ءبئرئنشئ توبئنا قئپشاق سوزدةرئن نةگئزگة الاتئن ةسئمدةردئث ذلكةن بولئگئ كئرةدئ. ةكئنشئ توبئ وعئز ءتئلدئ سوزدةردةن تؤعان ةسئمدةردةن قذرالادئ. ءبئراق بذل بولئنئسكة تةك قانا تئلدئك مالئمةتتةر نةگئزئندة قارار بولساق، قاتةلئككة ذرئنعان بولار ةدئك. سةبةبئ، قئپشاق جانة وعئز ديالةكتئلةرئ ءبئر-بئرئمةن قاتتئ ارالاسئپ كةتكةن. بذلاردئ بذلايشا ءبولؤدئث ءوزئ شارتتئلئق سيپاتقا ية ةكةنئ انئق. باتئس تاريحشئلارئ ءبئر حالئق - تذركئلةردئ ءار داؤئردة سكيف (ساق)، ماسساگةت، عذن، وعئز، قئپشاق، تاتار دةپ ءار ءتذرلئ اتاعان. كوپتةگةن زةرتتةؤشئ عالئمدار اتاپ كورسةتكةندةي، تذركئلةر ةسئمدةرئ ونئث ءتئلئ ءتارئزدئ كوپ اسا وزگةرئسكة تذسة قويمايتئن تذراقتئ بولئپ كةلةدئ. ولار تامئرئ تةرةث تاريحتئث تاراؤئنان كذنئ بذگئنگة دةيئن وزگةرئسسئز دةرلئك قالپئندا جةتئپ وتئر. سودان بةرئ انتروپونيميكاعا ءبئر فاكتور - يسلام ءدئنئنئث قابئلدانؤئ عانا ءوزئنئث ئقپالئن جاساعان.
تاعئ ءبئر ايتا كةتةتئن جايت، تذركئ حالئقتارئ بالاعا قويئلعان ات ونئث كةلةشةك تاعدئرئن دا شةشئپ بةرةدئ دةپ ةسةپتةگةن. وسئ ةسئمدة ادام جانئنئث ءبئر بولشةگئ بولادئ دةپ ساناعان. قويئلعان ات كئسئگة بويتذمار، وققاعار، ساقتاؤشئ يةسئ رةتئندة قئزمةت ةتكةن. سوندئقتان تذركئلةر ةسئمدةرئنئث كوبئ ةرتةدةگئ گةرماندارداعئ تارئزدئ جاؤئنگةرلئك-ساربازدئق ماعئنالارعا كوبئرةك ية بولعان. سونئث ارقاسئندا ولاردئث اراسئندا قئلئش، قانجار، سانجار (تةسئپ ءوتؤشئ)، ةلبذز (ةلبذزار)، توقماق (تذيرةؤئش)، قذتذز (جئندئ، سوتقار)، جارباش (باس شابؤشئ) سةكئلدئ ةسئمدةر ءجيئ كةزدةسكةن.
تذركئلةردة اتتارئ اث اتاؤلارئنان تذراتئن كئسئلةر دة كوپ ذشئراسادئ. ولار وسئنئث نةگئزئندة سول جانؤارلارعا ءتان مئقتئ قاسيةتتةر سول ادامنئث بويئنا قونادئ دةپ بئلگةن. بذدان كةيئن حان، قان، ءبي، بةك، تةگين، تارحان، شاد، جابعئ سئندئ تيتؤلدار ارالاسقان اتتار العا شئعادئ. تذركولوگ ل.گؤميلةأتئث بايقاؤئنشا، تذركئلةر ةؤروپالئقتار ءتارئزدئ تؤعاننان ولگةنگة دةيئن ءبئر اتپةن بايلانئسئپ، جابئسئپ قاتئپ قالماعان. تذرئكتئث اتئ ونئث قوعامدا الاتئن ورنئ مةن سالماعئن كورسةتئپ تذراتئن بولعان. مئنة، وسئ ةسئمدئككة بايلانئستئ تذراقتئلئق قالئپ مئسئر ماملذكتةرئنئث تذركئ ءتئلدئ بولعاندارئن بايقاتادئ.
ورتا عاسئرلارداعئ مئسئردا تذركئ تئلئن زةرتتةؤگة قاتئستئ قولجازبالاردئث كوپ بولعانئ دا ءبئراز جايدان حابار بةرسة كةرةك. بذلاردئث ئشئنةن «مؤكادديمات-ال-اداب» XY) ع) وسئعان ذقساس اراب-پارسئ-تذركئ-موثعول سوزدئگئ، دجةمالدين-ات-تؤركيانئث «ال-كاأانين-ال-كؤلليالي داپت-ال-لؤگات-يت-تؤركيئ»، «بؤلگاتؤل مؤشتاگ» XY) ع) اش-شؤزؤر-از زاحابياأي ال-گات-يل-احماديانئث «فيل-لؤگات-يت-تؤركياسئ» جاقسئ تانئمال. ماملذك-قئپشاق تئلئنة قاتئستئ اراب تئلئندة جازئلعان مانبةلةردئث اراسئنان 1245 - جئلئ مئسئردا قذراستئرئلئپ، 1894 - جئلئ گوللاند عالئمئ م.ت.حوؤتسما لةيدةندة باسپادان شئعارعان سوزدئكتئ، اراب فيلولوگئ ابؤ حايان 1313 جئلئ كايردة جازعان «كيتاب-اليدراك-لي-ليسان-ال-اتراك» اتتئ گرامماتيكا كئتابئن اتاپ ءوتؤگة بولادئ.
مئسئر بةيبارئس پةن قالاؤئن باسقارعان جئلدارئ قئپشاقتان شئققان جاثا امئرلةرگة تولئ بولدئ. بذل مذنداعئ بيلئك باسئن الئپ العان قئپشاقتاردئث تئلدئك ئقپالئن كذشةيتة تذستئ. ةندةشة، ةگيپةتتةگئ قئپشاق-ماملذكتةردئث ءذش عاسئرداي ؤاقئت بويئ ءنئل ءدارياسئ جاعاسئندا انا تئلدةرئنئث مارتةبةسئن كوتةرئپ جذرگةندةرئنة كذمان جوق.
سةرئك ءپئرنازار