تاريحتاعئ قازاق-قئرعئز قاقتئعئستارئ تؤرالئ نة بئلةمئز؟
استانا. قازاقپارات - ايئرقالپاقتئلاردئ اعايئن دةسةك تة... 18-19 - عاسئرلارداعئ قازاق پةن قئرعئز اراسئندا قاقتئعئستاردئث ءجيئ ورئن الئپ تذرعانئن بئلةمئز.
كةزةكتئ قاقتئعئستاردئث بئرئندة قازاق باتئرئ بةردئقوجادان جةثئلگةنئنة نامئستانعان قئرعئزدار قالايدا دئتتةگةن ماقساتتارئنا جةتؤ ءذشئن ءجيئ-ءجيئ قول قذراپ، قازاق اؤئلدارئن شابادئ، مالدارئن بارئمتالايدئ.
1749 - جئلدئث كوكتةمئندة بةردئقوجا اسكةرئن باستاپ، شئمكةنت، سايرام جاقتاعئ قالماقتاردئ قؤؤعا اتتانادئ. وسئنئ پايدالانعان ادئعئن- تاعايلار شاتقالداعئ دؤلات، سئرگةلئ، قاثلئ-شانئشقئلئلاردئ تذرة قؤئپ شئعادئ.
قالماقتار جةتئسؤ، تالاس الابئنان كةتپةي تذرعان ؤاقئتتا-اق ولارمةن ءتئل تابئسئپ، الاتاؤدئث قازاققا قاراعان بةتئن، شؤ وزةنئنئث ورتا تذسئن، اؤليةاتا اينالاسئن، ءذشالماتئ، ءذشارال جةرئن، ئلةنئث سول جاعالاؤئنداعئ سارئتاؤقذم جايلاؤئن اراكئدئك جايلاپ جذرگةن سولتذستئك قئرعئزداردئث سارئباعئش، سولتئ، ساياق، بذعئ سياقتئ ءئرئ تايپالارعا جاتاتئن رؤلارئ جوثعارلاردئث السئرةي باستاعانئن سةزئپ، ئستئقكول جاعاسئنداعئ اعايئندارئمةن ءسوز بايلاسئپ، وسئنداعئ ءدذربئن-ويراتتئ تالقانداپ، اتالمئش تاراپتارعا ورنئعئپ الؤدئ مذرات ةتةدئ.
راسئندا، بذل ؤاقئتتا ءبئر كةزدةرئ كذندةي كذركئرةگةن ويرات-دذربئننةن بةرةكة-بئرلئك قاشقان، قؤاتئ السئرةگةن، ءار نويان، ءار باتئرئ ءوز اؤئلئن عانا قاراؤئلداپ قالعان، باسقئنشئلئققا بذرئنعئداي ءتذپ كوتةرئلة بئرلةسئپ شابؤئلدايتئن ذيئمشئلدئعئنان ايرئلعان ةدئ. سول سةبةپتئ قئرعئزدار ولاردئ اتالعان ولكةلةردةن وپ-وثاي ئسئرئپ، وثتذستئكتةگئ باتئرلاردئث تةپكئسئنةن قاشئپ بارعان قانداستارئمةن قوسا، نارئنقول، كةگةن تذسقا ايداپ جئبةرةدئ.

وسئ كةزدة قئرعئزداردئث سولتئ رؤئنئث ارون باتئرئ وزئنة قاراستئ ةلئمةن شؤدئث تومةنگئ تذسئنا، ال جوعارعئ تذسئنا قوشوي باتئردئث ذلئ جامانسارت باتئر جايعاسادئ. سؤسامئر مةن تالاس بويئنداعئ ذلكةن قاقپا ولكةسئن ساياق رؤئنئث باسشئسئ ارزئماتتئث سادئر باتئرئ ةنشئلةيدئ.
بذعئ رؤئنئث تئناي بي، سادئق بي، ساياق رؤئنان قاشئكة، اتاكة، بةردئكة باتئرلار ئستئقكولدئث الماتئ جاق بةتكةيئندةگئ تورايعئر اسؤئنئث ةتةگئنة قونئستانادئ. قذسشئ، سارئ، قئتاي رؤلارئ بذرئنعئ بابالارئمئزدئث قونئسئ دةپ، باتئسئ - تالاستئث ورتا تذسئنا، شئعئسئ - مةركةدةن ءذشالماتئ، ئستئقاتاعا، سولتذستئگئ سارئتاؤقذمعا دةيئن ورئن تةبةدئ.
ارادا بئرةر اي وتكةندة بذلاردئث بارلئعئ قازاق جةرئنة تاعئ ئشكةرئلةي ةنئپ، قاستةك، سامسئ، اؤليةاتا، تذيمةكةنت، قذراعاتئ، شوقپار، قذلان توثئرةگئن باؤئرلارئنا باسادئ. ياعني، قازئرگئ الماتئ وبلئسئنئث باتئس اؤداندارئن، جامبئل وبلئسئنئث بايزاق، قذلان، مةركئ، شؤ، قورداي اؤداندارئنئث وتة كةث كولةمدةگئ شئعئس، وثتذستئك جاعئنا تذتاستاي ةمئنةدئ. وسئ ارةكةتتةردئث بارلئعئ قئرعئز باتئر-بيلةرئنئث ءوزارا كةلئسؤئمةن ئسكة اسادئ. بذل جايئندا 2006 - جئلئ بئشكةكتة شئققان «الئمبةكتين سانجئراسئ» اتتئ كئتاپتا ةگجةي-تةگجةيلئ باياندالادئ.
قئرعئزداردئث دئتتةگةن جةرلةردئ يةمدةنئپ قالؤعا اسئققانئ سونداي، قازاقتار قالماقتاردئ شئمكةنت، سايرام ماثئنان ةندئ قؤئپ، ال نارئنقول، كةگةن جاقتان ءالئ ئسئرئپ ذلگةرمةي جاتقان ؤاقئتتا-اق، ياعني ءبئر-اق جئلدئث ئشئندة بذل ايماقتارعا قونئستانئپ ذلگةرةدئ. ولاردئث باسا-كوكتةپ كةلؤئمةن بذل جةردة وتئرعان قازاقتاردئث ءورئسئ تارئلئپ، جايئلئمئ ازايادئ.
قالماقتان ازةر قذتئلئپ، سوعئس پةن ذرئستان ابدةن جذرةكتةرئ شايلئققان قازاقتار اؤةلگئدة ولارعا قارسئ باس كوتةرة قويمايدئ. الايدا، سولتئ مةن سارئباعئشتئث، ساياق پةن سارئنئث كةيبئر باسبذزار بارئمتاشئلارئ قازاق اؤئلدارئن مةكةندةرئنةن قؤئپ، مالدارئن ايداپ كةتئپ، تئنئشتئق بةرمةيدئ.
قازاقتئث باس كوتةرةرلةرئ جينالئپ: «بذلارئث قالاي؟» - دةسة، قارسئ جاق: «ئلةنئث ذزئنا بويئن، ءذشارالدئ بوساتئپ، ارقاعا قاراي كوشئثدةر! ال تالاستان شئمكةنتكة دةيئنگئ ارالئق باعزئ زاماننان ءبئزدئث مةكةن بولعان. وزدةرئث كةتپةسةثدةر، كذشپةن كةتئرةمئز»- دةپ قوقان-لوققئ جاسايدئ.
قازاقتار بولسا: «سةندةردئث ايتئپ تذرعاندارئثنئث ءبارئ كونة ءذيسئن جةرئ. وسئ وثئرلةردئ كةشة قالماق باسقاندا تاؤ ئشئنة تئعئلئپ، ذندةرئث شئقپاي قالئپ ةدئ عوي. نةگة سوندا اتتانداپ شئقپادئثدار؟» - دةپ قارسئ ءؤاج كةلتئرةدئ. سودان ءبئرئ قارسئلئق، ءبئرئ ذستةمدئك قئلئپ، كةلئسة الماعان ةكئ جاق سويئلداسؤعا دةيئن بارئپ، ادام شئعئنئ ورئن الادئ.
ءوز دةگةندةرئنة قازاقتاردئث كونة قويمايتئنئن ذققان سارئباعئش ءبيئ بولات ذلئ ةسةنقذل جانة تالاس اياعئنداعئ قاپقا دةگةن جةردة وتئرعان ساياقتئث قاباسئنان شئققان سادئر قئرعئزدئث بارلئق باتئرلارئن جيئپ الئپ، قازاقتاردئ شئمكةنتتةن اسئرئپ قؤئپ تاستايمئز دةپ ذيعارئم جاسايدئ.
ارتئنشا كوپ قولمةن اتتانعان ول جولئنداعئنئث ءبارئن جاپئرئپ-قئرئپ، دةگةنئنة قول جةتكئزةدئ جانة قاراتاؤدئث شايانعا اساتئن بةلئ ذستئنةن ءوز شةكاراسئنئث بةلگئسئ رةتئندة ئلعي تاستان قالانعان قورعان سالدئرئپ، وعان «قئرعئز سادئر قامالئ» دةپ ات قويادئ. وعان قوسا: «قوقي قازاق، ةندئ سوناؤ جةتئسؤدان باستاپ، قاراتاؤدئث وسئ شةگئنة ءهام شئمكةنتكة دةيئنگئ جةردةن دامةلةنبةسئن!» دةيدئ ءارئ ءوزئن «قئرعئزدئث حانئمئن!» دةپ جارياعا جار سالادئ. بذل ؤاقيعا الاش قاهارماندارئنئث بارلئعئ قالماقتئ جةتئسؤ، اياكوزدةن قؤؤ جولئندا شايقاسقا ءتذسئپ جاتقان 1749- جئلدئث جازئندا بولعان.
سادئردئث بذل قئلئعئنا نازالانعان جةرگئلئكتئ جذرت تاشكةنتتةگئ تولة بيگة ارئز ايتئپ بارادئ. 1752 - جئلئ تولة بالقاش جاقتا جذرگةن بةردئقوجا باتئردئ شاقئرتئپ، ةكةؤئ تالاس جاقتان ارئز ايتئپ كةلگةن قازاقتاردئ ةرتئپ، قاراتاؤدئث باتئس جاق ةتةگئنة ورداسئن تئگئپ وتئرعان ابئلاي سذلتانعا بارادئ. بذ ؤاقئتتا ابئلاي ءالئ حان بولماسا دا، بار الاشقا ءسوزئ جذرةتئن سذلتانعا اينالعان ةكةن. كةلؤشئلةردئث ارئزئن تئثداپ بولعاسئن ول:
«قازاق-قئرعئز ءبئر ذرئق ةدئك. قايبئر جئلئ تاشكةندة كةك قؤالاعان بايتئك كوكئمگة ؤ بةرئپ، سودان ارامئز بذزئلئپ، ونئث اياعئن الا قالماق قايتا كةلگةن. قالماقتان جاثا قذتئلئپ وتئرعاندا، قئرعئزعا قارسئ سوعئسايئق دةپ وتئرسئثدار. قوقان، قئتاي، ورئس ذشةؤئنئث ءبئرئ الدا-جالدا بئزگة قول سالسا، بذرئننان ءبئر تذقئمدئ بوز ءذيلئنئث بالاسئ ةدئك، ءبئر كومةگئ تيةر ةدئ»،- دةيدئ.
تولة بي ابئلايدئث سوزئنة جئعئلادئ. ال، بةردئقوجا مةن جاپةك باتئرلار ونئ تئثداماي، ورتا جذزدةگئ نايماندئ بيلةپ وتئرعان كوكجال باراق سذلتانعا بارادئ. باراق بةردئقوجانئث ايتقانئن ماقذل كورئپ، ارعئن-نايماننان ءتورت مئث قول بولةدئ. 1754 - جئلئ بةردئقوجا مةن جاپةك ءوز قاراماعئنداعئ مئث قارالئ قولدئ ولارعا قوسئپ، ةسةنقذلعا قارسئ اتتانادئ.
بذل حاباردئ شولعئنشئ ارقئلئ ءبئلئپ وتئرعان قئرعئزدئث باس ءبيئ ةسةنقذل - قاشئكة، كةبةك، بولةكباي بيلةردئ شاقئرئپ، قازاقتاردئث قول قذرئپ جاتقانئن ايتئپ، دايار تذرالئق دةيدئ. بذل ؤاقئتتا كوكجال باراق پةن بةردئقوجا باستاعان قول قاستةكتةن اسئپ، بورالدايداعئ قاشئكة باتئردئث اؤئلئن شابادئ. دايار تذرعان سولتئ، سارئباعئشتار اتقا قونئپ، قارسئ اتوي سالادئ. ةسةنقذلعا شؤ بويئنان كوپ اسكةرمةن كومةككة كةلگةن سادئر قوسئلادئ.
كذندئزگئ سوعئستا ةكئ تاراپ تا جةثئسكة جةتة المايدئ. كةشكة قازاقتار تذنةمةلئككة قونعاندا تئث كذشپةن تولئققان ةسةنقذل قولئ ولاردئ قاپئدا باسئپ، بئت-شئت قئلادئ. ءسويتئپ، تذنگئ شابؤئلدان قازاقتار جاعئ جةثئلئپ، باراق، جاپةك، قاؤمةن، جايساث باتئرلار ولةدئ. ةرتةسئنة سادئر قئرئلعان قازاقتاردئث باستارئن كةسئپ الئپ، ذيئلگةن باستاردان «كاللامذنارا» تذرعئزادئ... ءسويتئپ ول: «كوكجال باراقتئ الدئم، جالعئز كوزدئ قاراقتئ الدئم» دةپ ماقتانئپتئ (قاراق دةپ، مذندا سادئر قابانباي باتئردئث ءئنئسئ - قاراقذرساقتئ ايتقان).
وسئ جةثئسكة ماساتتانعان سادئر بذرئنعئدان دا قذتئرئنئپ، ءبئر جئل وتكةندة سوزاق پةن شولاققورعان جاقتاعئ قازاق اؤئلدارئن، كةلةس، قازئعذرت ماثئنداعئ ةلدئ شاؤئپ، كوپ ادامداردئ تذتقئنداپ، قيساپسئز مال-مذلئك ايداپ كةتةدئ. سادئر بذل ايماقتاردئ شاؤئپ جاتقاندا بةردئقوجا قولئنان اجال تاپقان باياعئ شونئق باتئردئث بالاسئ ةرةجةپ شئمعان تاؤئنان 600 دةي الامانئمةن ءتذسئپ، شئرشئق مةن قارجانتاؤ بوكتةرئندةگئ جذرتتئ قانعا بوكتئرةدئ. ةسةنقذل بولسا، ئلة بويئنداعئ قازاقتاردئ قؤئپ، وزةننئث وث جاعئنا اسئرئپ جئبةرةدئ. بذل قاقتئعئستاردان كةيئن، ناقتئسئ، 1759 - جئلئ باراقتئث ذلدارئ حانبابا مةن ابئلپةيئز شاتقال ءهام فةرعانا شةگئندةگئ قئرعئزدارعا ءتيئپ، توپالاثدارئن شئعارادئ.
1760 - جئلدارئ قازاق-قئرعئز اراسئنداعئ شيةلةنئسكة قئتاي ذكئمةتئ دة ارالاسئپ، ةكئ ةلگة «تاتؤ تذرئثدار» دةگةن نيةتپةن ةلشئلةر جئبةرگةن. سوعان قاراماستان، 1764 - جئلعا قاراي قئتايمةن شةكارالاس ءوثئردئ جايلاعان ذلئ ءجذز بةن ورتا ءجذز قازاقتارئ قئتايعا قاراعان شئعئس تذركئستان قئرعئزدارئنئث ءذش رةت شابؤئلئنا ذشئرايدئ.
وعان تويتارئس بةرؤ ءذشئن ابئلاي سذلتان ابئلمامبةت حاننئث ذيعارئمئمةن وزئنة قارايتئن رؤلاردان قول جيئپ، جورئققا دايئندالا باستايدئ. مذنئ ةستئگةن شئعئس تذركئستان قئرعئزدارئ دةرةؤ قئتاي ذكئمةتئنةن وزدةرئن ابئلاي شابؤئلئنان قذتقارؤدئ وتئنةدئ. قئتايلار ابئلايعا ةلشئ جئبةرئپ، شئعئس تذركئستاندئقتاردئث جئبةرگةن قاتةلئكتةرئن كةشئرؤدئ قاتتئ ءوتئنئپ، ءهام ولاردئث بذدان بئلاي مذنداي قاتئگةزدئككة بارمايتئندارئنا سةندئرئپ، شابئستئ توقتاتادئ.
1765 - جئلئ وثتذستئكتةگئ قئرعئزدار قوقان بيلةؤشئسئ ةلدانا بيمةن بئرئگئپ، تاشكةنتتئ قازاقتاردان تارتئپ الماققا كئرئسةدئ. بذل ؤاقئتتا تاشكةنت تولة ءبيدئث كةنجة ذلئ قوجامجاردئث يةلئگئندة-تذعئن. مذنئ ةستئگةن ابئلاي تذركئستان بةگئ بالدئبةك تورةگة قوجامجارعا بولئسئپ، اسكةري كومةك بةرؤئن سذراپ، جاؤشئ جئبةرةدئ. بالدئبةك ابئلاي وتئنئشئنة قذلاق اسپاي، ابئلايدئث حاتئن ةلشئلةردئث كوزئنشة جئرتئپ تاستايدئ جانة تذركئستان ةندئگئ ؤاقئتتا قازاق بيلةؤشئلةرئنة باعئنباي، دةربةس ؤالاياتقا اينالاتئنئن مالئمدةيدئ.
جاؤشئلاردئث وسئ حابارئنان سوث ابئلاي كذزگئ مةزگئلدة تذركئستانعا اتتانادئ. تذركئستانداعئ بالدئبةكتئ تاؤبةسئنة كةلتئرئپ، كةلةسئ، ياعني 1766 - جئلدئث باسئندا تاشكةنت اينالاسئنداعئ ةلدانا بةك پةن قئرعئزدار قولئن شابؤعا شةرؤ تارتادئ. مذندا كةلسة، قوقان-قئرعئزدئث بئرئككةن عاسكةرئ تاشكةنت تذبئندةگئ پئسكةنت قورعانئنا تئعئلئپ العان ةكةن. ابئلاي قورعاننان جان بالاسئن شئعارماي، ونئ ءبئر جارئم اي قورشاپ جاتادئ. جاعداي بذلاي جالعاسا بةرسة، وزدةرئنئث مذشكئل حالگة تذسةتئنئن ذققان قوقان-قئرعئزدار ابئلايمةن كةلئسئمگة كةلئپ، بةيبئت تذردة فةرعاناعا شةگئنةدئ.
ابئلاي پئسكةنتتئ قورشاپ جاتقان كةزدة ابئلپةيئز سذلتاندئ تالاس وزةنئ بويئنداعئ قارابوتا دةگةن بي باسقاراتئن قئرعئزدئث قئتاي رؤئن شاؤئپ كةلؤگة جذمسايدئ. پئسكةنتتةن قوقان-قئرعئز قولئ كةتكةن سوث ءوزئ شئمعان ذستئندةگئ تئنئمسئز قئرعئزداردئ جؤاسئتئپ، قارابوتا ةلئنة كةلةدئ. كةلسة، ابئلپةيئز ساربازدارئ قارابوتانئث ةلئن تالقانداپ، ءبيدئ تذتقئنعا الئپ وتئر ةكةن. «ابئلاي قارابوتانئ بوساتادئ دا، ونئمةن «بذدان بئلاي تاتؤ بولايئق» دةپ كةلئسئم جاسايدئ جانة ونئث ءبئر ذلئن باس قئلئپ، توعئز ادامدئ اماناتقا الئپ، كةرئ قايتادئ» (ا. ماحايةأا، «شانئشقئلئ بةردئقوجا باتئر»، 138-بةت.).
1771 - جئلئ كذزگة قاراي ةدئلدة جاتقان جوثعار تورعاؤئتتارئ قئتايلار قئرئپ تاستاعان ويرات جذرتئنا بارئپ قونئستانؤ ءذشئن دالاي لامانئث شاقئرتؤئمةن قازاق جةرئن كةسئپ ءوتئپ، شئعئسقا بةت الادئ. تاريحتا «شاثدئ جورئق» دةگةن اتپةن قالعان وسئناؤ ذدةرئس، قازاق دالاسئنان تئنئش وتپةي، جولئنداعئسئنئث ءبارئن جاپئرئپ جذرةدئ.
الاش جذرتئنئث قالماققا دةگةن كةگئ ءالئ باسئلماعان كةز. كئرئپتار كذيمةن كةلة جاتسا دا، جول-جونةكةي سوعئس سالا، قئرعئن ذيئمداستئرئپ العا جئلجئعان قالماق-تورعاؤئتتئث قئلئعئن ةستئگةن قازاق باتئرلارئ دةرةؤ بالقاش بويئنا جينالئپ، جاؤدئ توسادئ. مذندا دا ذلكةن ذرئس بولئپ، ول بئرنةشة ايعا سوزئلادئ. قازاق ساربازدارئ وسئ سوعئستا جذرگةندة، قئرعئزدار جاعئ قذتئرئنئپ، وثتذستئكتئث ءبئراز جةرلةرئنة تاعئ ئلاث سالادئ.
ةل ئشئندة ةر-ازاماتتاردئث جوقتئعئن ذنةمئ پايدالانئپ قالؤدئ كوزدةپ جذرةتئن قئرعئز باتئرئ ةسةنقذل ارقارلئداعئ بوتپاي رؤئنئث اؤئلدارئن تالقانداپ، جئلقئلارئن ايداپ بارا جاتقاندا مال مةن جان ءذشئن ارپالئسئپ، شايقاسقا تذسكةن سامةن باتئردئث ذلئ ةرگةنئش پةن قئزئ ماقپالدئ جانة بئرنةشة ادامدئ ءولتئرئپ كةتةدئ.
«سول قايعئلئ جاعدايدئ ةسكة سالاتئن: «قايدا باتئر جاؤعاشتئ؟! اؤئلئمئزدئ جاؤ باستئ! اعايئن دةگةن قئرعئزدار، جةر مةن مالعا جارماستئ. سارئباعئشتان قذرئقتاي، ةسةنقذل دةگةن الباستئ، سامةن باتئر جوق كةزدة، ماقپال قئزبةن قارماستئ... ساؤئتئ جوق، قالقانسئز، ماقپال ارؤ مةرت بولدئ، كةك الؤ بئزگة سةرت بولدئ...» دةگةن جئر جولدارئ ةل جادئندا قالعان» (ذ. بذركئتبايةأا، «شانئشقئلئ بةردئقوجا باتئر»، 101-بةت.).
1773 - جئلئ ابئلاي قئرعئزعا ةكئنشئ جورئعئن باستايدئ. بذل جولئ دا شؤ، تالاس بويئنداعئ قئرعئزداردئ شاؤئپ، ولاردئ ءبئراز ؤاقئتقا تئنئشتاندئرئپ قايتادئ. ءبئراق بذدان كةيئنگئ بةس-التئ جئل ئشئندة ةكئ ةل اراسئنداعئ ةسكئ داؤ باسئلماي، بارئمتا مةن كةزةك-كةزةك شابؤئل ذدةي تذسةدئ. قازاقتار جاعئنان بةردئقوجا باستاعان باتئرلار رةتئ كةلسة قئرعئز ايئلدارئنئث توپالاثئن شئعارادئ.
قئرعئزدار جاقتان سادئر، ذسةن، تةكة ءتارئزدئ قول باستاعان باتئرلار دا قاراپ جاتپاي، قاراتاؤ، شئمكةنت، بيلئكول، ءذشالماتئ وثئرئندةگئ ذلئ ءجذز بةن ورتا ءجذز تايپالارئن قان قاقساتادئ. اسئرةسة، سادئر ماناپ ءبئر شاپقان اؤئل-شاهارلاردئ ءذش-ءتورت مارتة شاؤئپ، شئمكةنت، سوزاق، شولاققورعان قالالارئن تاعئ قيراتئپ، ورتكة ورايدئ.
مذنداي بةيباستئققا توزئمدةرئ تاؤسئلعان قازاق بيلةرئ مةن باتئرلارئ جينالئپ، ارقادا جاتقان ابئلايعا بارادئ. سادئر مةن باسقا قئرعئز بي-ماناپتارئنئث ابدةن تئزةسئ باتقانئن ايتئپ، اتئس-شابئستئ توقتاتؤدئ سذرايدئ.
ابئلاي اعايئن قئرعئز حالقئن جانة ءبئر شابؤعا اؤةلدة ماقذل بولمايدئ. رؤ باتئرلارئ مةن بي-باسشئلارئ اقئلداسئپ، بذقار جئراؤعا «ابئلايدئ سةن کوندئر» دةيدئ. سوندا بذقار ابئلايعا:
ةي، ابئلاي حانئم،
قئرعئز کوکجارلئ باراقتئ الدئ،
سارت پةنةن قازاقتئ الدئ،
شولاققورعان، سوزاقتئ الدئ،
ةندئ الماعانئ از-اق قالدئ!.. - دةيدئ.
ابئلاي وسئدان کةيئن ذشئپ تذرئپ، سئرتتاعئ ءذش ءجذزدئث يگئ جاقسئلارئنئث الدئنا شئعئپ: «راس، سةندةر ايتقان سادئردئث قئلئعئ ايئپ، تئنئش جاتقان ةلگة بذلئک سالعان. ءبئزدئث باتئرلاردئکئ دة ايئپ - جورتؤئل جاساپ، وزدةرئ بارعان. مةن «قوي» دةگةنئممةن، ءبارئبئر قويمايسئثدار. اناؤ تذرعان بةردئقوجا دا قويمايدئ. مةن قئرعئز دةپ اتتانبايمئن، سادئر دةپ اتتانامئن! اتتانعاندا ءذش ذيدةن ءبئر ادام، ةکئ ادامعا ءذش ات الئثدار. ةکئ ادام ءبئر بيةنئث ءسذتئن ءئشسئن. ات باسئنا ءبئر شئدةر، ءبئر ارقان الئثدار»، - دةيدئ.
سودان ول بايعوزئ، بةردئقوجا، جاؤعاش، جارئلقاپ سياقتئ باتئرلار باستاعان بةس مئث قولدئ باستاپ، سارئسؤ بويئمةن کةلةدئ دة، سوزاق، شولاققورعان، تذرکئستان، سايرام، شئمکةنت، کةلةس توثئرةگئندةگئ کةيبئر جةرلةردئ يةمدةنگةن قئرعئزداردئ قؤئپ، تاشکةنتکة جةتةدئ. تاشکةنتتة جاتئپ، اراداعئ شاتاقتئ بةيبئت جولمةن شةشؤدئ ويلاپ، شؤ، تالاس، اقسؤ، قوراعاتئ باسئنداعئ قئرعئزدارعا ةلشئ جئبةرةدئ.
وز کةزةگئندة قئرعئزدئث ةسةنقذل ءبيئ جايئل، کةبةک، سادئر سةکئلدئ بي-باتئرلارئمةن کةلئسة وتئرئپ، جامانسارتتئث ءسوز بئلةتئن جيئرما ءبئر جاسار ذلئ تئلةؤبةردئنئ باس قئلئپ، تاشکةنتکة قئرئق ةلشئ جئبةرةدئ.
کةلگةن ةلشئلةردئث ءبئر توبئ ابئلايعا: «سادئر مةنئ «حان» دةپ تانئسئن دةپ ايتتئ»، - دةيدئ. ابئلاي ذندةمةي قويادئ. سودان ةکئ جاقتئث ءسوز ذستاعاندارئ «شاتاقتئث باسئ سةندةردةن باستالعان» دةپ ءبئر-ءبئرئن ايئپتاپ ذزاق سويلةيدئ. ءبئر کةزدة باعانادان بةرئ ذندةمةي تذرعان جاس تئلةؤبةردئ سويلةيدئ. ول شاتاقتئث باسئ بايتئک کوکئمگة ؤ بةرئپ ولتئرگةنئنةن باستالعان دةپ، ذزاق ؤاقئتتان بةرگئ کيکئلجئثدئ سارالاپ، اياعئن بةردئقوجا مةن سادئردئث تئرلئگئنة اکةپ تئرةيدئ.
سودان قازاق پةن قئرعئزدئث ةجةلدةن دوس، باؤئرلاس حالئق ةکةنئن ايتا کةلئپ: «قذدايدئث جةرئنة تالاسئپ، ءبئر-ءبئرئمئزدئ قئرا بةرةمئز بة، جوق الدة، مامئلة جاساپ توقتاسامئز با؟!» - دةيدئ. ونئث ءسوزئ ويئنان شئققانئنا رازئ بولعان ابئلاي: «سةندةر سادئرعا ايتئثدار. بذدان بئلاي ةلدئ شاپپاسئن. ءوزئنئث جةرئنة کةتسئن دة، تئنئشتالسئن. ال، ءبئز بةردئقوجانئ قويدئرايئق»، - دةيدئ.
قئرعئز ةلشئلةرئ وسئ ءسوزدئ قذپ کورئپ، وزدةرئنئث باس بيلةرئ ةسةنقذل مةن جايئلعا ابئلايدئث سالةمئن جةتکئزةدئ. ةسةنقذل «ةندئگارئ قازاققا تيئسپةسئن» دةپ کةبةکتئ سادئرعا جذمسايدئ. سادئر ءوزئن حانمئن دةپ کةکئرةيئپ تذرعان کةزئ ةکةن. جاثاعئ ءسوزدئ ةستئگةندة: «مةنئ حان دةپ تانئماعان ابئلايعا کورةسئنئ کورسةتةم»، - دةپ شاپتئعادئ. بذل - 1779 - جئلدئث جازئنداعئ وقيعا.
سودان ابئلاي امالسئزدان قئرعئزدارعا قاراي اتتانادئ. قئرعئز شةبئنة کةلگةندة ةکئ ةلدئث اراسئنداعئ شاتاقتا تاعئ دا بةيبئت جولمةن شةشؤدئ ويلاپ: «ءالئ دة بولسا جاؤلاسپايئق، ةلدةسةيئک!» دةپ، سادئردئ کةلئسئمگة شاقئرئپ، جاؤعاشتئ جذمسايدئ. سادئر کةلئسسوزگة کونبةيدئ. ابئلاي وعان ةکئنشئ مارتة ةلشئ جذمسايدئ. سادئر بذل جولئ دا قيسئق سويلةپ، ابئلايدئث نامئسئنا تيةتئن سوزدةر ايتئپ، جاؤعاشتئ قايتارادئ. وسئدان سوث ةکئ حالئقتئث جانجالئن ءجون سوزبةن شةشؤدئث مذمکئن ةمةستئگئنة کوزئ جةتکةن ابئلاي ذرئسقا دايئندالادئ.
قول استئنداعئ التئ مئثدئق اسکةرئن ءذش قاناتقا بولگةن ول، بةردئقوجا باستاعان قولدئ سادئر وتئرعان تالاسقا جئبةرةدئ. ةکئنشئ قولدئ قوراعاتئنئث باسئنداعئ سولتئلارعا جئبةرةدئ. ءذشئنشئ قولدئ ابئلايدئث ءوزئ باستاپ، جاؤعاش، جارئلقاپ باتئرلارمةن بئرگة اؤليةاتاعا کةلةدئ. بةردئقوجا سادئردئ تئرپ ةتکئزبةي باسئپ الادئ. ابئلاي اؤليةاتانئ وپ-وثاي باعئندئرئپ، ةکئنشئ قول کةتکةن سولتئعا قاراي اتتانادئ.
سولتئلار قوراعاتئنئث بةلئنة بةکئنئپ الئپ، موماقان، جايئل، کةبةک بي مةن ذسةن، تةکة، يتةکة باتئرلارئ قازاقتارعا قاتتئ قارسئلئق کورسةتةدئ. ابئلاي کةلگةسئن قازاقتار جةثئپ، قارسئلاستئث باستئ ادامدارئنئث ءبارئن تذتقئنعا الادئ. وسئ الاپات شايقاستا ةکئ جاقتان مئثداعان ادامدار ءولئپ، قولعا تذسکةن سادئر، جايئل، ذسةن، تةکة جانة باسقا دا قئرعئز رؤلارئنئث ءبئرقاتار باتئر-بيلةرئ دارعا اسئلادئ.
سونداعئ قئرعئزداردئث ةث کورنةکتئ ادامئ ءهام جاسئ ذلکةن ءبيئ جايئل ةکةن. سوندئقتان دا ولاردئث ءبارئ جةرلةنگةن مولا «جايئل مازارئ» اتالادئ. بذل جولعئ سوعئستئث سذراپئل بولعانئ سونشالئق، ذرئس بولعان جةر مةن مايدان دالاسئ قازاق-قئرعئز اراسئندا «جايئل قئرعئنئ» دةگةن اتقا ية بولعان.
قازاق-قئرعئز شابئسئ اياقتالعان سوث 1780 - جئلئ ةکئ ةلدئث شةکارا ماسةلةسئ بويئنشا کةلئسسوزدةر جذرگئزئلةدئ. قئرعئزدئث 19 - عاسئرداعئ شةجئرةشئسئ الئمبةکتئث جازؤئ بويئنشا، سوندا ماناس ذرپاقتارئنئث باس ادامدارئ - ةسةنقذل بي، کةبةک بي، تؤما بي، قاشئکة باتئر ءوزارا اقئلداسا کةلئپ، جامانسارت ذلئ تئلةؤبةردئنئ تاعئ دا ابئلايعا ةلشئلئککة جئبةرمةک بولادئ.
ونئث الدئندا ابئلايعا نة ايتؤ کةرةکتئگئن اقئلداسپاق نيةتپةن تئلةؤبةردئگة ةسةنقذل: «قازاقتارعا نة کةرةک ةکةنئن بئلةسئث بة؟» - دةپ سذرايدئ. تئلةؤبةردئ ايتادئ: «بذل جايت بةلگئلئ ةمةس پة. قازاقتئث داؤلاعانئ - ءوزئنئث بذرئنعئ جةرئ، قونئسئ. بةردئقوجانئث قالاعانئ - قذن، مال»، - دةيدئ. بيلةر «قئرعئزداردئث قونئسئ قاي جةرلةرمةن شةکتةلؤئ کةرةک؟» دةپ سذراعاندا، تئلةؤبةردئ: «باسئ - ءذشالماتئ، سارئتاؤقذم، قئزئلقيا، سانتاس، اياعئ - بةتةگةلئ قويتاس، ارعئ جاعئ - قاشقار، ءذرئمشئ»، - دةپ، ءوز ةلئنئث شةگئن ايتئپ بةرةدئ. بذعان رازئ بولعان بيلةر ونئث ساپارئنا وث جول تئلةپ، شئعارئپ سالادئ.
ابئلاي وندا تذرکئستاندا ةکةن. تئلةؤبةردئنئ قابئل الئپ، بئردةن: «جاراستئقتئث شارتئ مئناؤ: تالاستئث سؤئ - سؤ شةک بولسئن، ئرعايتئعا دةيئن قازاققا قالدئراسئث»، - دةيدئ. سوندا تئلةؤبةردئ: «ءسئز تالاستئث سؤئ، کذيئکتئث بةلئ، کئشئبؤرئل، شوثبؤرئل تذسئ تاؤ شةک بولئپ، ارعئ قوراعاتئنئ جيةکتةپ، تذيمةکةنتتةن تالاستئث سؤئن کةسئپ ءوتئپ، ءابئلقايئردئ باسئپ، تذگئسکةنگة کةلئپ، ذلاننئث ذرشئعئن باسا، تةسکةيگة ءتذسئپ، ئرعايتئعا دةيئن جةتسئن دةيسئز. مةنئث بذعان قوسارئم: بذل جةرلةردة قئرعئزدئث قانئ کوپ توگئلگةنئن بئلةسئز. سوندئقتان شةکارا - شوقپاردان تارتئپ، ئلةگة بارئپ، سارئتاؤقذمنان توقتالسئن»، - دةيدئ.
«ويباي-اؤ، بذل نة دةپ تذر؟!» - دةپ قازاقتار جاعئ جاپئرلايدئ. ابئلاي تئلةؤبةردئگة قاراپ: «قازاقتار بئزگة نة قالادئ» دةپ تذر عوي»، - دةيدئ. تئلةؤبةردئ تاعئ شاپ ةتئپ: «تاقسئر، قئرعئزدئث ازايئپ قالعانئ - تاؤ اراسئنا کئرگةندئگئ مةن جارئمئ فةرعانا جاققا اؤئپ کةتکةندئگئنةن عوي. کذيئکتئث بةلئ مةن بؤرئلدان بةتةگةلئ قويتاسقا دةيئن قانشا جةر؟ ودان تارتئپ، تذيمةکةنتتةن تالاستئث اياعئ قانشا جةر؟ ذلاننئث ذرشئعئ مةنةن شوقپاردان بةرگئ ئلدي قانشا جةر؟ حان تاؤئ، بايعارا، اؤليةاتاعا دةيئن قانشا جةر؟ ئلةنئث باس جاعئ قانشا جةر؟" - دةيدئ. ابئلاي تئلةؤبةردئنئث سوزئنة توقتاپ، تالاسقا دةيئنگئ جةردئ يةلئگئنة الادئ.
وسئ بئتئمنةن کةيئن قئرعئزدار ئلة بويئن، شؤ مةن تالاستئث ورتا تذسئن قالدئرئپ، کوشئپ کةتةدئ. سارئتاؤقذم مةن شوقپار قازاقتارعا قالادئ. ءسويتئپ قازاقتار الاتاؤدان ئلةگة، کذيئکتئث باس جاعئنان قاراتاؤدئث ءون بويئ مةن شئمکةنتتئث تاؤلئ وثئرئن، ال قئرعئزدار ئستئقکولدةن شؤدئث باسئنا دةيئنگئ جةردئ الاتئن بولئپ ءسوز بايلاسادئ. ابئلاي بةکئتکةن سول مةجة وسئ کذنگة دةيئن ةکئ ةلدئث شةکاراسئ بولئپ تذر.
ابئلاي ولگةن سوث دا ةسکئ کةکتئ قؤعان کةيبئر باتئرلار ءبارئبئر تئنئم تاپپاعان. رةتئ کةلسة، ءبئر-ءبئرئن بارئمتالاپ، شاؤئپ وتئرعان. ةکئ ةلدئث شةجئرةلةرئ مةن کةيبئر مذراعاتتئق دةرةکتةردة دة ابئلايدان سوث قازاق-قئرعئز شابئسئ ءار-ءار جةردة ذزاق ؤاقئتقا سوزئلعاندئعئ جايئنان حابار بةرةدئ. ذزاق جئلعا سوزئلعان وسئ قاقتئعئستئث باستئ قاهارمانئ رةتئندة اؤئزشا جانة جازباشا ماعلذماتتاردا ءجيئ اتالاتئن بةردئقوجا باتئر ءومئرئنئث سوثئنا دةيئن قئرعئز بارئمتاشئ-زورلئقشئلارئمةن کذرةسئپ وتکةن. اقئرئ 1786 - جئلئ سولاردئث قولئنان وپاسئزدئقپةن ولتئرئلةدئ.
«مةندة ارمان کوپ، سةبةبئ، قئرعئز-قازاقتئث بئرگة تؤعانئنداي کذنئندة تؤئلئپ، ةندئ ءبئر-بئرئمةن جاؤلاسئپ، شئلدئث بوعئنداي بئتئراپ، ةنشئ العان کذندةرئندة ومئردةن ءوتئپ بارامئن»، - دةپ قايعئلئ ارمانمةن کةتکةن تولة ءبيدئث بالاسئ، 1760-1784 - جئلدار ارالئعئندا تاشکةنتکة ذلئسبةگئلئک اتقارعان قوجامجار بي دة ءومئرئنئث سوثئنا دةيئن قئرعئز-قوقان بئرئککةن قولدارئمةن سوعئسؤمةن بولعان. بذل جايئندا وزبةک، تاجئک تاريحشئلارئنئث جازبالارئ مةن تاشکةنت مذراعاتئندا کوپتةگةن مذرالار ساقتالعان.
سونئمةن بئرگة 18-19 عاسئرلاردا وثتذستئک قازاقستان مةن تاشکةنت وثئرئن مةکةندةگةن دؤلات، قاثلئ، شانئشقئلئ، قوثئرات تايپالارئ تؤرالئ سئر شةرتةتئن شةجئرة-اپسانالاردا دا اتالمئش ماسةلةگة قاتئستئ ءبئرتالاي نذسقاداعئ اثگئمةلةر ايتئلادئ. سونداي مالئمةتتةرگة دةن قويساثئز، قئرعئز-قازاق جالپئ ذلتتئق دةثگةيدة بولماسا دا، رؤلئق، کةيبئر باسارازدئعئ بار توپتار اراسئنداعئ شاؤئپ کةتؤ، الئپ کةتؤ ءتارئزدئ وقيعالار - بةرگئ قوقان حاندئعئ ةکئ ةلدئ دة باسئپ العان ؤاقئتتا دا توقتالماعان.
سوعان بايلانئستئ الاتاؤ، اؤليةاتا، قاراتاؤ، تذرکئستان، ارئس، سئر وثئرلةرئندةگئ قازاق-قالماق جاؤلاسؤئ داؤئرئنةن کةيئنگئ ؤاقئتتاردا ءومئر سذرگةن قازاق باتئرلارئنئث اتتارئ قئرعئز بةن قوقان باسقئنشئلارئنا قارسئ کذرةستة کورسةتکةن ةرلئکتةرئ ارقئلئ شئققان. بذلاردئث قاتارئندا شئمئر قاپلانبةک، قوجئق، رامادان ةسکةلدئ، سئرگةلئ تايلاق پةن نازار، قوثئرات التاي مةن جارئلقاپ، شةگئر اقپان، کوکئرةک بينازار باتئرلار بار. قاپلانبةکتئ 1782 - جئلئ، اقپاندئ 1822 - جئلئ، تايلاق پةن نازاردئ 1831 - جئلئ، پوشان داتقانئ 1842 - جئلئ قئرعئزدار ولتئرگةن. بوتباي سئپاتاي مةن شاپئراشتئ سذرانشئ باتئرلار دا قئرعئز ماناپتارئمةن بئرةسة جاؤلاسئپ، بئرةسة دوستاسئپ جذرگةن.
ءبئز وسئ ماقالانئ جازؤ بارئسئندا بئرنةشة کئتاپتار مةن زةرتتةؤ ةثبةکتةردئ پاراقتاپ، ءبئرتالاي مذراعاتتئق مذرالاردئ کوز ةلةگئنةن وتکئزدئک. سولاردئث ئشئندة تالاس، شؤ بويئنداعئ قازاق-قئرعئز قاقتئعئسئن باسقا جازبالارعا قاراعاندا کةثئرةک جانة اشئپ جازعان «الئمبةکتين سانجئراسئنا» کوبئرةک دةن قويدئق. البةتتة، کئم بولسا دا، ءوز حالقئنئث تاريحئن جازعاندا وزئنة تارتئپ جازاتئنئ بار.
الئمبةک قاريا ابئلاي زامانئندا ةکئ حالئقتئث باسئنان وتکةن ؤاقيعالاردئ جاقسئ بايانداعانئمةن، ءبئر تاراؤدا کوثئلگة ةش قونبايتئن مالئمةتتةردئ العا تارتئپ کةتةدئ. مئسالئ، کئتابئنئث 86-بةتئندة قئرعئزدار «جايئل قئرعئنئنا» دةيئن قازاقتارمةن تالاسقان جةرلةرگة ابئلاي ولگةن سوث قايتا کةلئپ قونئستاندئ دةگةن سارئندئ وي ايتادئ.
«کةيئن ةکئ ةلدئ دة قوقان حانئ باسئپ العاندا، قازاقتار تاشکةنت قذشبةگئسئنة جالئنئپ ءجذرئپ، سارئتاؤقذم مةن ذشالماتئنئ، اؤليةاتا مةن شوقپار، بايعارانئ، تذلکئباس پةن تالاس-شؤدئث تومةنگئ ةکئ قاپتالئن قايتا سذراپ العان. قذشبةگئنئث ارقاسئندا قازاقتار اتالعان جةرلةرگة مئقتاپ ورنئققان» دةيدئ. مةيلئ، الئمبةک شاتاستئ دةلئک. ءبئراق وسئ زامانعئ کوزئ اشئق، وتکةن تاريحتئ دذرئس بئلةدئ دةلئنةتئن عالئمدارعا نة جورئق؟!
ماسةلةن، تاريح عئلئمدارئنئث کانديداتئ ت. اسانوأ دةگةن قئرعئز عالئمئ وزئنئث «18-19 قئلئمدارداعئ قئرعئز-کازاک چةک ارا ماسةلةلةري» اتتئ ماقالاسئندا الئمبةکتئث جاثاعئ قاتةلئگئن تاريحي اقيقات، تالاسسئز فاکت، دايةکتئ مالئمةت سانايدئ. ويئن وقؤشئنئث ساناسئنا ءسئثئپ قالارلئقتاي شابئتپةن جازئپ، «شئندئعئ سونداي ةدئ» دةگةن نيةتتئ بةتکة ذستاپ، «جاثالئق» اشقانداي کوسئلةدئ.
وسئنئ وقئعاندا، الئمبةکتئ قايدام، ت. اسانوأتئ ءوز حالقئنئث تاريحئن تةرةث بئلمةيدئ ةکةن دةگةن وي قاؤمالايدئ. ويتکةنئ قوقاندئقتار قازاقتارعا ةمةس، قئرعئزدارعا بذيرةک کوپ بذرعان. بذعان سةبةپ قوقاننئث ئقپالدئ دةگةن حاندارئنئث کوپشئلئگئ قئرعئزدارمةن تؤئستئق قاتئناستا بولعان. 1770-1799 - جئلدارئ قوقان بةکتئگئنئث بةگئ بولعان ءارئ وسئ بةکتئکتئ نئعايتؤعا مول قاجئر، ولشةؤسئز ةثبةک سئثئرگةن، سونئمةن قاتار تاشکةنت تذبئندةگئ قازاقتارمةن بئرنةشة مارتة سوعئس جذرگئزئپ، تاؤئ شاعئلعان ناربوتانئث ةث جاقسئ کورةتئن ايةلئ قئرعئزدئث ادئعئن رؤئنئث قئزئ-تذعئن. وسئ قئزدئث مومئنبةک جانة ئرئسقذلبةک اتتئ ةکئ اعاسئ ناربوتانئث ؤاعئندا قوقان بةکتئگئنئث اسکةرئنة باسشئلئق ةتکةن.
1822 - جئلئ حان تاعئنا ءمادالئ وتئرعان کةزدة ءجذسئپ، پولات، ساتئبالدئ دةگةن قئرعئزدار مئثباسئلئق شةنگة جةتئپ، حان سارايئندا ئقپالدئ تذلعالاردئث قاتارئنا کئرگةن. مادالئدةن کةيئن حاندئقتئ کةزةگئمةن يةلةنگةن شةرالئ مةن قذدياردئث بالالئق شاقتارئ ناعاشئلارئ - قئرعئزداردئث اراسئندا وتکةن. ةکةؤئ دة ناعاشئلارئنئث قولداؤئمةن تاققا جةتکةندة قئرعئزدان شئققان سوپبةک، سارئمساق، سذلتانمذرات، الئمبةک، اتابةک، شارئبةک سئندئ کئسئلةر حاندئقتئث ةث جوعارعئ لاؤازئمدئ قئزمةتتةرئنة قول جةتکئزدئ. حاندار بذلارمةن بارلئق ماسةلة بويئنشا کةثةسئپ وتئردئ. الئمبةک دارؤعا جازاتايئم قازا تاپقاندا ونئث قذرمانجان اتتئ ايةلئنة قذديار، شةشةسئ جارقئنايئمنئث ايتؤئمةن، داتقا لاؤازئمئن بةرئپ، ساراي ئستةرئنة ارالاستئرادئ.
شةرالئ حان سايلانعان 1842 - جئلئ شاتقال، تالاس، نارئن، شؤ قئرعئزدارئ بئرئگئپ، جةکة حاندئق قذرؤ ءذشئن ذلکةن جيئن وتکئزةدئ. ةکئ کذندئک جيئندا ءتيئستئ ماسةلةلةردئ شةشئپ بولعان سوث قئرعئزدار سارئباعئش رؤئنان ورموندئ وزدةرئنة حان سايلايدئ. ول ءوز تؤئستارئ جانتاي مةن قالئقذلدئ حان ؤازئرلةرئ ةتئپ تاعايئندايدئ.
ءبئراق بذل حاندئق قوقاندئقتاردئث قولئندا ويناعان «قؤئرشاق حاندئق» بولدئ. دةگةنمةن قوقان بيلئگئ قئرعئز حانئن اؤئستئرمادئ. وعان پارؤاناشئ دةگةن اتاق بةردئ دة، جئل سايئن ودان ءتيئستئ الئم-سالئعئن الئپ وتئردئ ءهام کةرةک کةزئندة قازاقتارعا ايداپ سالدئ. ورموننئث بار بئتئرگةن تئرلئگئ - کةنةسارئنئ ولتئرؤمةن شةکتةلدئ.
ودان سوث ءوز ةلئنئث ئشئندةگئ تئرلئکتةرمةن باسئ قاتئپ، اعايئندارئمةن الئسؤمةن کذن وتکئزدئ. 1854 - جئلئ بذعئ رؤئنئث ادامدارئ وعان قارسئ بذلئک شئعارئپ، ونئ ءولتئردئ. ونئث ولئمئمةن بئرگة 19 - عاسئردئث ورتاسئندا از عانا ؤاقئت ءومئر سذرگةن قئرعئز حاندئعئنئث دا کذنئ ءسوندئ. الايدا قئرعئز رؤلارئنئث باسقا کوسةمدةرئ قوقان حاندئعئ قاشان قذلاعانشا وعان قئزمةت ةتتئ... ءيا، وسئنداي-وسئنداي کةپتةردئ ةسکةرمةي، «قوقاندئقتار قازاقتارعا قئرعئزداردان جةر تارتئپ اپةردئ» دةپ ارتئق کةتکةن ت. اسانوأتئث پئکئرئن وزگة تذگئلئ ساؤاتتئ قئرعئزدار دا قولداي قويماس...
ءبئز کةيدة اتالارئمئزدئث بذرئنعئ کورشئ ةلدةرمةن بولعان قاقتئعئستارئن - ةسکئ داؤدئ قوزعاپ، قازئرگئ حالئقتار دوستئعئ اراسئنا ئرئتکئ سالئپ الامئز دةگةن جةلةؤمةن وتکةن تاريحتئث بةتئن تذمشالاپ، ئسکة اسقان ناقتئ وقيعالاردئ ايتؤدان، جازؤدان قاشقاقتايمئز. ءسويتئپ، تاريحتئث ءوزئ ادامزاتتئ نةبئر دذربةلةث زاماننئث تةزئنة سالئپ، قازئر ءبئر-ءبئرئن سانالئ پايئممةن، کةث پاراساتتئ ورةمةن سئيلايتئن ورکةنيةت زامانئنا جةتکئزگةنئن ةستةن شئعارامئز.
وتکةن تاريحتئث ءبارئن قوزعاماساق، ءبئز ءبئر کةزدةرئ ورئس-تذرئک، ورئس-شأةد، ورئس-نةمئس، قازاق-قالماق، گرةک-پارسئ، اعئلشئن-فرانسؤز... ايتةؤئر، جةر بةتئندةگئ ءبئر-بئرئمةن سوعئسقان حالئقتاردئث بارلئعئنئث باستان وتکةرگةن شايقاستارئن دا کئتاپتارعا جازئپ، حاتقا تذسئرمةس ةدئک قوي. ةندةشة، تاريح دةگةن ساباقتئث ءوزئن بولعان کذيئندة جازساق، ونئث ةش سوکةتتئگئ بولماس، ءسئرا.
مةنئث بذگئنگئ ماقساتئم - 18-19 - عاسئرلارداعئ قازاق-قئرعئز قاقتئعئسئنئث نةدةن تؤئنداپ، قالاي اياقتالعانئ جايئندا شامام کةلگةنشة وقئرماندارعا قئسقاشا ماعلذمات بةرؤ ةدئ. قازئر قازاق پةن قئرعئز ورکةنيةتتئث بيئک ساتئسئنا جةتکةن ازاماتتار تذراتئن جةکة-جةکة تاؤةلسئز ةل. ةکئ ةلدئث ازاماتتارئ تاريحتئ بئلؤگة قذمارتقانئمةن، قازئر وتکةن کذندةردةگئ کوزقاراس ولشةمئ بويئنشا ءومئر سذرةتئن پايئمسئز ةمةس. تاؤةلسئز ةل دةمةکشئ، ءبئزدئث نةگئزگئ ويئمئز - ءوز الدئمئزعا ةگةمةن ةل بولعانعا دةيئن قانداي زامانداردئث باسپالداقتارئنان وتکةنئمئزدئ، ونئث ئشئندة وثتذستئک قازاقتارئنئث قئسقا کةزةثدةگئ تاريحئنئث ءبئر پاراسئن ايشئقتاپ بةرؤ عانا بولاتئن.
مومبةک ابداکئم ذلئ، جازؤشئ
«تذركئستان» گازةتئ