قئرئم تاتارلارئنئث اأتونومياسئ مويئندالا ما؟
استانا. قازاقپارات - رةسةي ؤكرايناداعئ جاعداي سان تذرگة قذبئلسا دا قئرئم تاتارلارئنئث قذقئعئ تولئقتاي قورعالاتئندئعئنا كةپئلدئك بةرئپ وتئر. الايدا وتكةن تاريحئنا سذيةنؤدئ ءجون كورگةن ولار ماسكةؤدئث بذل ايتقانئنا سةنئمسئزدئك تانئتتئ.
ءسويتئپ وتكةن اپتا سوثئندا باقشاسارايدا كةزةكتةن تئس قئرئم تاتارلارئ حالقئنئث قذرئلتايئ ءوتئپ، وندا اأتونوميا قذرؤ تؤرالئ شةشئم قابئلداندئ.
وسئعان بايلانئستئ «الاش ايناسئ» باسئلئمئ ءتذبئمئز ءبئر نوعاي جذرتئنئث قئرئم ماسةلةسئندةگئ رولئن ماماندار پئكئرئمةن زةردةلةپ كورمةكشئ...
ؤكرايناداعئ جاعداي تالقئسئنان بذرئن تاريحقا ءبئرشاما شةگئنئس جاساي كةتةلئك. تاريحتاعئ رةسةي يمپةرياسئنئث نوعاي حالقئن جاپپاي قئرعئنعا، قؤعئن-سذرگئنگة ذشئراتقان ةكئ كةزةثئنة توقتالماي كةتؤ مذمكئن ةمةس.
جالپئ، ورئس تاريحئندا، كةزئندةگئ ك س ر و جادئناماسئندا دا التئن وردا مةن عذن-قئپشاق زامانئ اشئپ كورسةتئلمةگةن. تةك قئسقاشا سيپاتتاما بةرؤدة «التئن ورداعا» موثعولدار بيلئك ةتكةن دةپ جازادئ. شئنتؤايتئندا، بذلارئ وتئرئك. ال اتالعان كةزةثگة ورئستاردئث توقتالعئسئ كةلمةؤئنئث وزئندئك سةبةبئ بار. ويتكةنئ رةسةي يمپةرياسئ قانشاما عاسئر بويئنا التئن وردا مةن عذن-قئپشاقتارعا بودان بوپ كةلگةن.
مئنة، كةيئننةن كذش العان رةسةي يمپةرياسئ اتالعان قاعانات پةن ورداعا تئكةلةي بايلانئستئلاردئث بارئنةن ةسة قايتارؤعا بارئن سالادئ.
سونداعئ تئرناققا ءئلئنئپ، اياؤسئز قئرئپ-جويؤعا ذشئراعانداردئث ءبئرئ - نوعايلار (قئرئم حاندئعئ التئن وردانئث قذرامئندا بولعان. وعان دةيئن قئرئم حاندئعئ كذشةيئپ تذرعان شاعئندا كيةأكة باقئلاؤ جذرگئزئپ، كةي ماسةلةلةر بويئنشا ماسكةؤدئ دة وزئنة تاؤةلدئ ةتكةن).
1783 - جئلئ سؤأوروأ نوعايلاردئث كوزئن جويؤ ءذشئن ةدئلگة قاراي اتتانادئ. بذل كةسكئلةسكةن قاندئ قئرعئن بولادئ. مذسئلمان قازا قئلماؤئ ءتيئس تاثعئ نامازدئ ورئستئث قولباسشئسئ ءساتتئ پايدالانئپ وتئرعان.
سول سةكئلدئ تاريحتا ذرئس سالا ئعئسقان نوعايلاردئ وكشةلةي قؤعان ءبئر عانا ورئس پولكئ بالا-شاعا دةمةي 10 مئثنان استام نوعايدئ جةر جاستاندئرعان دةگةن دةرةك بار. تؤعان اتا-مةكةنئنةن ءبذتئن حالئقتئ جةر اؤدارؤعا تئرئسقان رةسةي يمپةرياسئنا قارسئ شئققان قاناقاي مئرزا، تاؤ سذلتان، نذراددين، مذسا مةن قارا سمايئل وسئ ةلدئك ماثئزدئ قاندئ شايقاستا شةيئت بولادئ.
تذركئ حالقئنا ورتاق «قئرئمنئث قئرئق باتئرئ» دةگةن 36 جئردان تذراتئن فولكلورلئق مذرا بار. مئنة، وسئ جئردا سؤرةتتةلگةن باتئرلاردئث جان بةرئسئپ، جان الئسقان ذرئسئ اتالعان كةزةثدةگئ ورئس پاتشاسئنئث گةنوسيدئنة قارسئ بوي كوتةرؤئ ةدئ. بذل قئرعئنعا ورئس پاتشاسئ سولتذستئك كاأكازدئث اسكةرئ مةن كازاكتاردئ دا جذمئلدئرعان. وسئ كةزةثدة ءبئر ميلليونعا جؤئق نوعاي تذركياعا بوسئپ كةتؤگة ءماجبذر بولادئ.

«تازارتقان» ايماعئنا ورئس پاتشايئمئ ةكاتةرينا سلاأياندار مةن نةمئستةردئ قونئستاندئرادئ. وسئلايشا قئرئمدا قازئرگئ 52 پايئز ورئستئث اتا-باباسئ پايدا بولادئ (تاياؤداعئ قئرئم اأتونومياسئن جاريالاؤ سالتاناتئنئث رةسةي پاتشايئمئ ةكاتةرينا زالئندا وتكئزئلؤئنئث استارئندا وسئنداي تاريحي ءمانئس بار بولسا كةرةك).
ةكئنشئ تاريحي كةزةث - 1944 - جئل. نةمئستةرمةن امپةي-جامپةيئ بار دةگةندئ ئلئك ةتكةن سوأةت بيلئگئ 200 مئث قئرئم تاتارئن سئبئرگة، ورتالئق ازياعا، نةگئزئنةن، وزبةكستانعا، قازاقستانعا كوشئرئپ جئبةرةدئ. كوشئ-قون كةزةثئندة حالئق اشتئقتا بوپ، ءبئراز بولئگئ ءتذرلئ اؤرؤ-سئرقاؤدان ءولئپ كةتكةن. قئرئمدا بوساعان ورئنعا ادةتتةگئدةي ورئستار كةلئپ قونئستانادئ.
قئرئم تاتارلارئنئث قئزئل كرةملدئث باسؤ سوزئنة ةش سةنبةؤئنئث ءمانئسئ دة وسئندا جاتسا كةرةك. ةگةر قئرئم ورئستاردئث اأتونومئنا اينالسا، ولار وزدةرئنة قاتئستئ تاريحي ساياسي قؤعئن-سذرگئن قايتادان باستالئپ كةتةدئ مة دةپ سةزئكتةنةدئ.
نةگئزئنةن، نوعاي مةن قازاق تؤئسقان حالئق. ول تؤرالئ تاريحتا كوپتةگةن دةرةك بار. بذل رةتتة اتاقتئ قازتؤعان اقئننئث جئرئنان ءبئر ءذزئندئ كةلتئرة كةتةلئك:
جولداسئن جولاي ئزدةگةن،
وزئنة تيگةن دذشپانئن
قارت بؤراداي تئزدةگةن،
مةن قارعا بويلئ قازتؤعان.
قايعئلانئپ اسئپ بارامئن
نوعايلئ، قازاق ةلئمنةن...
سول سةكئلدئ رؤلارئمئزدئث اتئ ءبئر-بئرئمئزدة قايتالانئپ وتئرادئ. سوندئقتان ولاردئث وسئعان دةيئن ءتذپ تامئرئ ءبئر جذرتتان - تذركيادان، قازاقستاننان، ءازئربايجاننان كومةك سذراؤئ دا كةزدةيسوقتئق ةمةس. سول مالئمدةمةدةن دة تذرعئلئقتئ حالئقتئث ذرةيئن ناق بايقاؤعا بولادئ.

«ءبئزدئث حالئق كةزئندة ءوزئنئث تؤعان جةرئنةن قؤئلعان، ءبئز وسئ تراگةديانئث قايتالانعانئن قالامايمئز. سوندئقتان ءبئز يلحام اليةأتةن، ابدوللا گذلدةن جانة نذرسذلتان نازاربايةأتان كومةك سذرايمئز. وسئنداي قيئن-قئستاؤ ساتتة قئرئمداعئ باؤئرلارئث مةن قارئنداستارئثدئ تاستاپ كةتپةثئزدةر. ءبئز بذكئل الةمنةن كومةك سذرايمئز. رةسةيدة تاعئ دا ءبئزدئ جانشئپ، قئرئپ-جوياتئن تاسئلدةر دايئن تذر. ءبئز ؤكراينانئث قذرامئندا قالعئمئز كةلةدئ» دةگةن قئرئم تاتارلارئنئث كوشباسشئسئ مؤستافا دجةميلةأ بئرةر اپتا بذرئن جةرگئلئكتئ ب ا ق-قا بةرگةن سذحباتئندا.
وسئلايشا وزدةرئن قئرئمنئث ةتنيكالئق ذلتئ ةكةنئن تانئتقان قئرئم تاتارلارئ وتكةن سةنبئدة كةزةكتةن تئس قذرئلتاي وتكئزئپ، اأتونوميا قذراتئندئقتارئن مالئمدةدئ. قذرئلتايدا ب ذ ذ دةكلاراسياسئنئث 30-بابئنا سذيةنگةن قئرئم تاتارلارئ ءماجئلئسئنئث ءتوراعاسئ رةفات چؤباروأ تذرعئلئقتئ حالئقتئث كةلئسئمئنسئز نةمةسة ونئث ءوتئنئشئنسئز ةلدئ-مةكةن تةرريتورياسئنا اسكةري ءئس-قيمئل جذرگئزؤگة بولمايتئنئن باسا ايتتئ.
«ءبئز قئرئمنئث قئرئم تاتارئ ةتنوسئنئث تاريحي تةرريتورياسئ ةكةنئ داؤسئزسئزدئعئن ايتا كةلئپ، بذگئنگئ بذل اؤماق مارتةبةسئنئث وزگةرتئلؤئ ءبئزدئث كةلئسئمئمسئز جاسالئپ جاتقانئن مالئمدةيمئز. سوندئقتان قئرئم تاتارلارئ اأتونومدئعئن قذرؤ بويئنشا ساياسي جانة قذقئقتئق پروسةدؤلاردئ باستايتئندئعئمئزدان بارلئق تاراپتئ ةسكةرتةمئز» دةپ مالئمدةگةن ول. ءبئز سذرارستئرعان مامانداردئث پئكئرئنشة، قئرئم تاتارلارئ ؤاقئتتان قالئس قالدئ، سوندئقتان ولاردئث بذل ارةكةتئنةن تذك شئقپاؤئ مذمكئن.
نذرلان سةيدئن، ساياساتتانؤشئ:
- بذل «ؤاقئتئمنان قولئمدئ كةش سةرمةدئم» دةگةنگة سايادئ. ايتپةسة رةسةيدئث مةملةكةتتئك دؤماسئ قئرئم اأتونومدئعئن زاثدئ تذردة قابئلداپ قويدئ. قئرئم تاتارلارئنئث ةمةس، ورئستاردئث ةسةبئنة قاراي. قئرئم-تاتارلارئنئث كةي بولئگئ رةسةيگة قوسئلؤدئ قالادئ. قازئر ةسةپ-ايئرئسؤ رؤبلدة ءجذرئپ جاتئر. ساعات تا ماسكةؤ ؤاقئتئنا سايكةستةندئرئلدئ. ةندئ بارلئعئ ؤاقئت ةنشئسئندة جذمئس ئستةيدئ.
ارينة، جاعدايدئ ؤشئقتئرؤ ءذشئن ءتذرلئ بذلئك سيپات الادئ. سونئث ءبئرئ قئرئم تاتارلارئنئث باس كوتةرؤئ بولؤئ ئقتيمال. ءبئراق، مةنئثشة، بذل ءئس-قيمئل كةش جاسالدئ. سول سةكئلدئ بذل اؤماقتئث باسئم بولئگئندة، تةث جارتئسئنان كوبئسئندة ورئستار تذراتئنئن جوققا شئعارا المايمئز. ال حالئقارالئق قذقئق بويئنشا كوپتئث ايتقانئ بولادئ.
قازئرگئ نةگئزگئ تةكةتئرةس رةسةي-ةؤروپا، رةسةي-ا ق ش اراسئندا بوپ جاتئر. ال رةسةي اسكةري فلوتئ تذراقتاعان قارا تةثئزبةن شةكتةسئپ جاتقاندئقتان تذركيا ماسكةؤگة قانداي دا ءبئر قوقان-لوقئ كورسةتة المايدئ. بذل مةملةكةتتئث ءوز ئشئندةگئ پروبلةماسئ دا جةتةرلئك. قئسئلتاياث ساتتة باؤئرلاستان گورئ ءار مةملةكةتتئث ءوز ذلتتئق مذددةسئ ارتئق تذراتئندئعئ بةلگئلئ عوي...
ءؤاليحان تولةشوأ، ساياساتتانؤشئ:
- تذركيا قئرئمداعئ ماسةلةنئ ءجئتئ نازارئندا ذستاپ وتئر. وندا دا سايلاؤ ءذشئن. ماسةلةن، سئبايلاس جةمقورلئق بويئنشا ماسقاراسئ شئققان تذركيا ذكئمةت باسشئسئ وسئ ماسةلةنئ حالقئ تةز ذمئتؤ ءذشئن قئرئم تاتارلارئ ماسةلةسئن اؤئق-اؤئق كوتةرئپ وتئرؤدئ ءجون كورةدئ، ءبئراق ارئعا تاعئ بارا المايدئ. ولار رةسمي تذردة قئرئمداعئ رةفةرةندؤمدئ مويئندامادئ. الايدا ولار رةسةيمةن تذبةگةيلئ كةتئسة المايدئ. ونسئز دا سيريا بويئنشا ءبئراز جةرگة بارئپ قالعان ةكئ تاراپ سوثعئ كةزدةرئ قالاي دا دوستاسؤدئ ويلاستئرؤدا.
قئرئم تاتارلارئ قارؤلئ قاقتئعئسقا بارمايدئ. ولار وسئعان دةيئن مذددةسئمةن ساناسپاعان ؤكراينا بيلئگئن ءوز ماسةلةسئنة نازار اؤدارتقئسئ كةلةتئن سياقتئ. بيلئكتةن دة قئرئم تاتارلارئنا ورئن بولئنسة دةيتئن بولار. ذلتتئق ماسةلةسئن ولار وسئ قيئن-قئستاؤ ساتتة ءساتتئ پايدالانا الادئ. وعان تولئق مذمكئندئك بار.
ساراپشئلار اتاپ كةتكةندةي، تذركيانئث سايلاؤ الدئ ناؤقاندا ؤكراينا ماسةلةسئن قامتؤعا مذددةلئ بولؤئ ئقتيمال دةگةنئن تاعئ ءبئر قوسئمشا فاكتئلةرمةن ايقئنداي كةتةلئك.
نةگئزئنةن، ءبئر ارالاسسا بذل ارادا تذركيانئث وعان قذقئعئ بار. سةبةبئ الةمدةگئ قئرئم تاتارلارئنئث باسئم بولئگئ وسئندا تذرادئ: 6 ميلليونعا جؤئق.
بذگئندةرئ مؤنيسيپيالدئق دةثگةيدة سايلاؤ وتكئزئپ جاتقان تذركيا، مامانداردئث پئكئرئنشة، ؤكراينا جاعدايئن رةتتةؤگة ةش ئقپال ةتة المايتئن كورئنةدئ. ونئسئن ءبئز ناقتئلاي المايمئز، الايدا سايلاؤدا تذرئك ساياساتكةرلةرئ بذل ماسةلةنئ ءوز ذپايلارئنا جاقسئ پايدالانعانئ انئق.
ماسةلةن، تذركيا ذكئمةت باسشئسئ ةردوعان پارتياسئنئث ءانذرانئ قازاق كومپوزيتورئنان ذرلانعان بوپ شئعادئ. ال قازاق كومپوزيتورئ، نةگئزئنةن، قازاق-نوعاي جئرلارئن زةرتتةؤشئ بوپ كةلةدئ. ءسويتئپ «دومبئرا» دةگةن تؤئندئسئن ذرلاپ العاندئعئنا كةشئرئم سذراپ، تذركيا ب ا ق-تارئ كةزةك-كةزةك ارسئلان سذلتانبةكوأتئ قوناققا شاقئرادئ.
ءوز كةزةگئندة ول نوعاي-قازاق-تذرئكتئث تاريحئمةن بايلانئستئ جئرلاردئث دةرةگئنة توقتالئپ، ونئ دومبئرادا، قوبئزدا كذمبئرلةتةدئ. سول كةزدة ؤكرايناداعئ قئرئم تاتارلارئنئث دا تاريحئ ايتئلادئ. بئزدئثشة بذل كةزدةيسوقتئق ةمةس. مذمكئن كومپوزيتور ودان حابارسئز شئعار. ءبئراق تذرئك بيلئگئ «دومئرا» ءانئ ارقئلئ نوعاي ماسةلةسئنة تذرئكتئث قاتئسئ بارلئعئن سايلاؤ الدئ ذگئت-ناسيحات ناؤقانئندا وسئنداي ذتئمدئ جولمةن پايدالانعاندئ ءجون ساناعان سةكئلدئ.
ايتپةسة ارسئلان سذلتانبةكوأتئث «دومبئرا» اتتئ شئعارماسئ 2013 - جئلدئث 19 مةن 21 - جةلتوقسانئندا ستامبذلدا وتكةن Turkvizyon فةستيأالئن اشقان بولاتئن. سوندئقتان تذرئكتةردئث كومپوزيسيانئث بوتةن بئرةؤدئكئ ةكةنئن بئلمةي قالؤلارئ مذمكئن ةمةس سةكئلدئ. وسئلايشا ةردوعان وتانئنداعئ قئرئم تاتارلارئنئث دا وث ذپايئنا ية بولؤعا تئرئستئ.
جالپئ، تذركيادا 6 ميلليون قئرئم تاتارئ تذرادئ. «قئرئمنئث تذركئ حالقئ» كئتابئندا پروفةسسور يالچين كيؤچيؤك تذركيا بيلئگئندةگئ قئرئم تاتارلارئ وكئلدةرئن تئزبةلةپ شئققان. ولار: بيلئك ةتؤشئ ادئلةت پارتياسئنئث بةتكة ذستار وكئلئ ءالي بابادجان، تذركيا پارلامةنتئنئث سپيكةرئ دجةميل چيچةك، سئرتقئ ئستةر ءمينيسترئ احمةت داأؤتوگلؤ، اتاقتئ تذرئك فيرماسئ - «ذلكةردئث» نةگئزئن قالاؤشئ سابري ذلكةر.
سئرتقئ ئستةر ءمينيسترئ احمةت داأؤتوگلؤ ؤكرايناداعئ جاعدايعا بايلانئستئ قئرئم تاتارلارئمةن كةلئسسوز جذرگئزئپ، تذرعئلئقتئ حالئقتئ قيئنشئلئقتا جالعئز قالدئرمايتئندئقتارئن مالئمدةگةن. ال تذركيا پرةمةر-ءمينيسترئ رةدجةپ ةردوعان ألاديمير پؤتينمةن تةلةفون ارقئلئ سويلةسئپ، ةگةر قئرئم تاتارلارئنا قارسئ قارؤ قولدانئلسا، وندا تذركيا قارا تةثئز جاعالاؤئنا رةسةي كةمةلةرئن جولاتپاؤعا ءماجبذر بولاتئندئعئن مالئمدةپتئ دةگةن ءسوز دة بار. ءبئراق بذل مالئمدةمة رةسمي تذرعئدا راستالماعان.
كةرةك دةرةك
قئرئم تاتارلارئنئث سانئ:
ؤكراينادا - 248 مئث ادام (ونئث ئشئندة قئرئمدا - 243 مئث)
وزبةكستاندا - 90-150 مئث شامادا
تذركيادا - 6 ميلليونعا جؤئقتايدئ
رؤمئنيادا - 24،1 مئث
رةسةيدة - 4،1 مئث
قازاقستاندا - 1،8 مئث
بولگاريادا - 1،8 مئث ادام
اأتور: كامشات ساتيةأا
«الاش ايناسئ» گازةتئ