اتام قازاق العاشقئ نةكة ءتذنئ «نةكة جاؤلئق» اتالاتئن جايما توسةگةن
استانا.قازاقپارات - ... «بذگئنگئ كومپئس تئلگة وداعاي كورئنگةنئمةن، كونة تئلدة «بودة» - «پاك» دةگةن ءسوز.
ماثگذرت تذگئلئ زيالئ قاؤئمنئث ءوزئ دة تذسئنة بةرمةيتئن ءتول ءسوزئمئزدئ ورئسشاعا اؤدارئپ بارئپ مويئنداتاتئن ادةتكة سالساق- نةأيننايا، بذدان دا دوكئرلةي تذسسةك -دةأستأةننيسانئث توتة اؤدارماسئ دةؤگة بولادئ.
ءتئلئمئزدئ قوتئر قئلاتئن بوتةن ءسوز انا ءتئلئمئزدئث ولةثنةن ءوربيتئن اؤةنئ مةن تذثعيئق تةرةثئنة قايدان جةتسئن (قاليحان ئسقاق).
قالئثدئقتئث قئز كذيئندة، تازا، ابئرويلئ كةلؤئنة ذلكةن ءمان بةرگةن قازةكةمنئث پاكتئككة دةگةن ئثكارلئگئ بذگئنگئ قويئرتپاق قوعامنئث وثةشئنة جذتئلئپ بارادئ. قئرئقئنشئ ءذيدئث تيئمئ دا، قالا بةردئ كذثنةن تئيؤئ دا بذگئنگئ جالبئرشاشتاردئ رايئنان قايتارا الماي وتئر.
«ون ةكئگة تولعان سوث بويجةتكةن قئزئ بارئن ءبئلدئرئپ وث جاققا بودة ءذي تئگةتئن قازاقتئث بايئرعئ سالتئ. ءبئر جئل بويئ بايبئشةنئث كذنئ قئزئنئث ةتةگئن ةلدئث وسةگئنةن كذرةگةيلةپ بودة ءذيدئث ةسئگئن كذزةتؤمةن وتپةك. بودة ءذي، بودة ءذي، ارمان اي». (قاليحان ئسقاق).
كةثةستئث كةزئندة چةحوسلوأاكياعا بارئپ كةلگةن اكةم: «ول ةلدة بويجةتكةن قئزئ بار وتباسئ ءذيئنئث سئرتئن كوكپةن بوياپ قويادئ ةكةن. سوعان قاراپ-اق قذدا تذسؤشئلةر كةلة باستايتئن كورئنةدئ» دةپ ايتقاندا تاثقالاتئنبئز. ءار ءئستئث بايئبئنا بارئپ، ذلكةن پاراساتپةن اتقاراتئن قازةكةمنةن امال قالعان با؟ ستيليست جازؤشئ قاليحان ئسقاقتئث «بودة ءذيئن» وقئعاننان كةيئن بابامنئث بايئپتئلئعئنا باس يمةسكة امال قالمادئ.
«بايئ بذگئن ولگةندةي قولاث شاشتئ شاشئپ تاستاپ، تئلتيعان تذساق بوكسةنئ تئلتيما دامبالمةن تاثئپ تاستاپ، ميتئث-ميتئث جورعالاعان قئسئر بيكةشتةردئ كورگةندة مةنئث ةسئمة بودة كةمپئر تذسةدئ. بودة دذنية بئزدةردةن الئستاپ كةتكةن ةكةن-اؤ. فانيدةن كوثئلئ قالعان بودةلةر اجةلةرئمئزبةن، انالارئمئزبةن بئرگة باقيعا اتتانئپ كةتكةن جوق پا؟» دةپ جوقتايدئ قالةكةث.
راسئندا بودةلةر بذگئندة تئم از دةپ اثئراؤعا شاق قالعاندايمئز. باستئ ماقساتئمئز قوشقار ءمذيئز ويؤمةن ورنةكتةلگةن ماقالا جاريالاؤ ةمةس. ذستانئمئمئز پاك، پةرئشتة قئزدارئمئزدئ باتپاعئنا باتئراتئن باتئستئق «برةند ذستانئمداردان» اراشالاؤ. «قئزدارئمئز نة بوپ بارادئ ءوزئ؟» دةگةن وي ذلتتئق سةزئمگة ذيات ذيالاتادئ. ذيات، ذجدان دةگةن بذرئن قازاقتئث بويئنا بئتكةن فيرمةننئي ةرةكشةلئگئ سئندئ-تذعئن. ءتئپتئ بودة قئز برةند بولاتئنداي دا تذعئن. الايدا... ارئنان بةزگةن قئز كوبةيئپ تذر بذگئندة. ءتئپتئ پاكتئگئمةن، پةرئشتةلئگئمةن، پةريزات بولئپ تذرمئسقا شئعؤدئ نامئس كورةتئن قوعامعا كةپ تئرةلة مة دةگةن قاؤئپ تة جوق ةمةس. بذگئندة مةكتةپتة وقيتئن قئزداردئث جارتئسئنان كوبئ جئنئستئق ءومئردئث ءدامئن تاتئپ ذلگةرگةن دةگةن ءبئر دارئگةردئث ءؤاجئن ةستئدئك جؤئردا. دةنةثدئ ءدئر ةتكئزةر دياگنوز، ارينة.
ءبارئمئز ءمورال وقؤدان شارشامايمئز-اؤ. ءبئراق ذلتتئق كالورياسئ از سياقتئ. بذگئنگئ قئز دا، ذل دا باتئستئث موداسئمةن ورازاسئن اشئپ ءجذر. ذيات، پاكتئك تؤرالئ اثگئمة ايتا باستاثئزشئ، «سالةم ايتئثئز» دةيدئ. ياعني ولاردئث بذعان تذكئرگةنئ بار. تةك وزدةرئنئكئ تؤرا. بذگئندة ذيادا ذياتتئ ءبئلئپ وسكةن قئز از. ونداي قئزداردئث كلاسسيكالئق وبرازئن ئزدةسةثئز ةمگة تاپپايسئز. ويتكةنئ پاك بولؤ قاليحان ئسقاقشالاساق بودة قئز بولؤ زامانؤي ستاندارتقا ساي كةلمةيدئ. «كولحوزداردئث» تئرلئگئ. ءتئپتئ بذگئنگئ جوعارعئ وقؤ ورنئنا جاثادان تذسكةن 1- كؤرستئث قئزدارئن «بالمذزداق» دةپ اتايتئنئن بئرةؤ بئلسة، ةكةؤ بئلمةس. ياعني سارئاؤئز بالاپان، ءالئ تاتتئلئگئن جويماعان دةگةن ماعئنادا شئعار ةندئ، ءبئزدئث تذسئنئگئمئزدة. ءبارئن باعالاي الماي جذرگةن قئزدارئمئزدئث تئرلئگئن باس بارماقپةن باعالاي المايمئز ةندئ. راسئ وسئ. بالانئ اققذتان اكةپ بةرمةيتئنئ، نة بولماسا «تاؤئپ العان دالادان، ءتذسئپ قاپتئ شانادان» دةگةنگة يلانا قويؤئ دا ةكئتالاي.
ستوپ-كادر: بذگئنگئنئث جذگةرمةكتةرئ بارئن قايدان بئلةدئ؟ باسة دةرسئز. قايدان؟ ئشتةن ءبئلئپ تؤمايدئ ارينة. جذمئستان قولئ تيمةيتئن اتا-انا بالاسئنئث بوس ؤاقئتئندا تاماق ءئشئپ وتئرعانئندا الاقانداي قذرئلعئدان كوز الماي شذقئلانئپ وتئراتئنئن بايقار. بايقار دا باستئ شايقار دا قويار. ءتئپتئ سول سوتكانئ اقتارئپ كورگةن اتا-انا بار ما ةكةن؟ ويباي-اؤ وعان ؤاقئت قايدا؟ بالادان گورئ جذمئس، اقشا قئمبات بولئپ تذرعان زامان ةمةس پة؟ نة كورسة دة تئنئش وتئرسئن دةمةثئز. بالةنئث ءبارئ سونئث ئشئندة. سوتكاداعئ سوراقئلئقتار جةتئپ ارتئلادئ. «مئناؤسكي تةلةفون اپةردئم بالاما» دةپ تة ماقتانباي-اق قويئثئز. بالاثئزدئ بذزؤعا اپاراتئن توتة جولدئ دايئنداپ قويدئم دةي بةرئثئز. الةمدئ شارلاپ، جاثالئقتاردئ قاراپ، ءبئلئمئن جةتئلدئرسة مةيلئ-اؤ، الايدا «قورشاؤلئ باقتئث ءتاتتئ جةمئسئنة» قذمارتئپ، بالانئ قالاي جاساؤ پروسةسئن ذيرةنئپ ءجذر مة ةكةن الدة. بايقاپ قويئثئز. ارتئقتئق ةتپةس. دةرتتئث قوزدئرعئشئن سوتكادان عانا ئزدةمةؤ كةرةك-اؤ. تةلةديدار، عالامتور ئسپةتتئ ذستازدئث رولئن اتقارئپ وتئرعان كورنةكئلئكتةر جةتئپ ارتئلادئ.
بويداقتارعا «نةگة ذيلةنبةي ءجذرسئث؟» دةثئزشئ، «قئز جوق» دةيدئ. تؤرا ماعئناسئندا ةمةس. قانئنا بئتكةن پاكتئككة دةگةن قذمارلئق بولادئ ارينة. الايدا بئرةؤدئث قاثسئعئنا تاپ بولام با دةپ قورقاقتايتئندارئ دا بارشئلئق. سول سةبةپتةن پةرئشتة قئز ئزدةيدئ. الايدا و جازعان ءشوپتئث اراسئنا ءتذسئپ كةتكةن ينةدةي تاپتئرمايدئ-اؤ شئركئن!.. قئز بئتكةننئث بارئنة توپئراق شاشئپ كذستانالاؤدان اؤلاقپئز. ذعئمئنا ذيات ذيالاعان پةريزاتتارئمئز جةتةرلئك. الايدا سول ادالدئق دةگةنگة «پوزور» دةگةن أيرؤستئ جذقتئرئپ الماسا دةيسئث. «ول مودا ةمةس» دةپ ازعئراتئنداردئث دا جةتةگئندة كةتپةسة ةكةن دةيسئث...
اؤةل باستا اتام قازاق العاشقئ نةكة ءتذنئ «نةكة جاؤلئق» اتالاتئن جايما توسةپ، تاثةرتةث قالئثدئقتئث پاك ةكةنئنة كوزئ جةتكةن جةثگةلةرئ ةنةسئنةن ءسذيئنشئ سذراعان. بذل ذلكةن ابئروي سانالعان. ةگةردة كةلئن ارئنا داق تذسكةن بولئپ شئقسا، ونئ ماسقارالاپ، بةتئنة كذية جاعئپ، ةسةككة تةرئس قاراتئپ وتئرعئزئپ، تةسئك قازان مةن سئنئق شاؤگئم ذستاتئپ، ةلئنة قايتارعان. بذل قئز ةلئنئث بةتئنة دة شئركةؤ بولئپ، اقئرئندا ةلدئث بةتئنة قاراي الماي قالعان سوث ءوزئن-ءوزئ ولئمگة قيعان مئسالدار از بولماعان. وسئنداي ماسقارالاردئ ةستئپ وسكةن قئز مذندايدان بويئن اؤلاق ذستاعان... ال بذگئندة بذل ماسةلة قوعامنئث قوتئرئ بولئپ تذر. قاسئعان سايئن قانئثدئ شئعارئپ، جانئثدئ اؤئرتئپ تذراتئنئ بار. «شئرئندئ جةردة شئبئن كوپ». بذعان ارينة جئگئتقذمار، جةثئلتةكتئككة ءبئر يئعئن بةرئپ تذراتئن بةتپاقتاردئث ءوزئ دة كئنالئ. قارا بةت بولعاندارعا تاس اتئپ ولتئرةتئن قذنانبايدئث زامانئ وتكةن. سول زامانداعئ زاث زاكذن ورئندالسا مذمكئن مذنداي سذمدئقتار بولماس پا ةدئ؟
تاريح نة دةيدئ؟
سةكسؤالدئ رةأولليؤسيانئث سان الؤان ءتذرئن باستان وتكةرگةندةر ءبارئبئر دة پاكتئكتئ جاقتايدئ. ريمدئ دةسي يمپةراتورئ باسقارئپ تذرعان شاقتا پاكتئگئنةن ايئرئلئپ تذرمئسقا شئققان قئزدارعا ذلكةن ايئپپذل سالعان. ساؤد ارابياسئندا بذزئلعان قالئثدئقتئ باؤئزداپ ولتئرةتئن بولعان، ولاي بولماعان كذندة دة قئزدئ ذيئندة اكة-شةشةسئ سؤ تولتئرئلعان حاؤئزبةن كذتئپ العان. قئزدئث سوثعئ امالئ سؤعا ءتذسئپ، تذنشئعئپ ءولؤ بولعان. يراننئث بةلؤدجيستان ايماعئنداعئ ءار ءذيدئث الدئندا نةكة اعاشئ ءوسئپ تذرادئ. ةگةر تويدان كةيئن بارئ دذرئس بولماسا كذيةؤئ ايةلئن وسئ اعاشقا اسئپ ولتئرگةن. ةجةلگئ رؤستة نةكة تذنئنةن كةيئن بذزئلعان نةكة توسةگئن قوناقتارعا كورسةتةتئن سالت بولعان. پاك بولئپ شئقپاسا دا توي توقتاماعان. ءبئراق ايةل ءومئرئنئث سوثئنا دةيئن بذزئلئپ كةلگةندئگئ ءذشئن كذيةؤئنئث تةپكئسئندة، يت ازاپپةن ءومئرئ وتكةن... بذگئندة سةكسؤالدئ توثكةرئس ءوز جةمئسئن بةردئ. دةموكراتياسئ گذلدةپ تذرعان امةريكا جاستارئنئث تئم بذزئلئپ كةتؤئمةن كذرةسئپ جاتسا، رةسةيدة قئزدار بةسئكتةن بةلئ شئقپاي جاتئپ جئنئستئق قاتئناسقا تذسؤدة... پاكتئك بذگئندة قولعا تذسپةس اسئلمةن استاس. بئرةؤلةر ساقتايدئ، بذلئنگةندةر قايتا قالپئنا كةلتئرئپ الادئ. بذگئندة ةكونوميكا سالاسئنا قاتئستئ قايتا وثدةؤ دةگةن ءسوز ءجيئ قولدانئلاتئن بولئپ ءجذر. نةكةگة قاتئستئ قايتا قالپئنا كةلتئرؤ دةگةن موداعا اينالئپ بارادئ. راسئندا بذگئندة بذلئنگةندةر بئلدئرمةي قايتا قالپئنا كةلتئرئپ الاتئن بولعان.
پاكتئگئثدئ قالپئنا كةلتئرئپ بةرةدئ
رةسةية 1962 - جئلئ گيمةنوپلاستيكا - ياعني قئزدئقتئ قالپئنا كةلتئرؤ وتالارئ جاسالا باستادئ. ال ةلئمئزدة 1990 - جئلداردان باستاؤ الادئ. ةجةلگئ گرةك ميفئنة سةنسةك نةكة قذدايئ گيمةنةي سانالعان. گيمةنوپلاستيكا سونئث قذرمةتئنة وسئلاي اتالعان...ارينة «تةسئك مونشاق جةردة قالماس». الايدا ارئنان ايئرئلئپ كةلگةن قئزدا قانداي ابئروي بولسئن؟..
قئسقا مةرزئمدئ قئزدئق پةردة 7-10 كذننئث كولةمئندة اينئماي تذرادئ. ونئ قئزدئق پةردة بولاتئن ايماقتئ تئگؤ، قئسؤ دةگةندةي امالدار ارقئلئ ئسكة اسئرادئ. ال ذزاق مةرزئمدئسئ كذردةلئ جولمةن جاسالادئ. ءمورال ماسةلةسئن بئلاي قويعان كذننئث وزئندة، جاساندئ جولمةن قالپئنا كةلتئرئلگةن قئزدئق پةردةنئث وپةراسيا جاساتؤشئعا تيگئزةر زيانئ بار. جاي زياندئلئق ةمةس، دةنساؤلئقتئ قاتةرگة تئگةتئن زياندئلئق. مذنداي حيرؤرگيالئق وپةراسيا جاساتقان ايةلدئث باسقا مذشةلةرئنئث قئزمةتئ بذزئلؤئ ئقتيمال. ودان باسقا، قانئ ذيؤئپ، جذيكة جذيةسئندة زاقئمدانؤلار بولادئ. رةسةيدة مذنداي وپةراسيالاردئث قذنئ 000 10 رؤبلدةن جوعارئ بولادئ. ال بئزدة ذزاق مةرزئمدئسئ 160 مئث تةثگة تذرادئ. ال ةكئ-ءذش كذنگة ارنالعانئن 30-75 مئث تةثگةگة جاساتؤعا بولادئ.
ءبئر-ةكئ مئسال...
ءبئرئنشئ مئسال: كةزئندة اؤئلدا ابدةن اتاعئ شئققان بويجةتكةن ءبئر جئگئتتئث ةتةگئن ذستاپ تذرمئسقا شئعؤدئ كوزدةيدئ. اقئرئ قاقپانئنا بئرةؤدئ تذسئرةدئ دة. دارئگةرگة بارئپ، كوزدةگةنئنة دة قول جةتكئزةدئ. بةتاشار بولئپ، جذرتتئث اياعئ باسئلا بةرة كةلئننئث قولئنان شاي ئشپةك بولعان ءبئر توپ ذلكةندةر زالعا كئرةدئ. وسئ كةزدة شاينةگئن كوتةرئپ، ءجذزئن تومةن سالعان جاس كةلئنشةك شاي قذيا باستايدئ. توردة وتئرعان دارئگةرمةن كوزئ ءتذيئسئپ قالعان كةزدة ةكةؤئ دة ةستةن تانا جازدايدئ. دارئگةر ارسئز كةلئننئث ةنةسئنئث قذربئسئ بولئپ شئعادئ. گيپپوكرات انتئنا ساي دارئگةر جذمعان اؤزئن اشپاعان كذيئ كةتةدئ.
ةكئنشئ مئسال...
وث جاقتا وتئرئپ ويناقتاپ ءجذرئپ وت باسئپ قالعان قئز بةتتئث ارئن بةلگة ءتذيئپ ءوزئن سذيگةن جئگئتكة تذرمئسقا شئعادئ. ارينة پاكتئگئن تئكتئرئپ الئپ. جئگئت اتا-اناسئنا سالماعئن سالماي كذنئ-ءتذنئ جذمئس ئستةپ، باسپانا، كولئك الئپ، تويدئ دا ءوزئ جاسايدئ. مذناي كومپانياسئندا جذمئس ئستةيتئن قالتالئ جئگئتتئ قارماعئنا ئلئكتئرگةن قئز مذنئ دا از كورئپ جان قذربئسئنا «مئنا اقئماق ةشتةثة سةزبةيدئ. بئلمةي قالعانئ جاقسئ بولدئ» دةپ كذيةؤئن مازاقتاپ كةلتة حات جازئپ جئبةرةدئ عوي. ونئ كذندةردئث كذنئندة كذيةؤئ وقئپ قويادئ. جان قذربئسئن قئسئپ بارلئق شئندئقتئ بئلگةن كةزدة ادالداپ مال تاپقانئ قايداعئ جوق حارامعا بذيئرعانئنا قاتتئ اشئنعان جئگئت الدامپازدئ ذيئنةن قؤئپ شئعادئ.
مذنداي مئسالدار جةتئپ ارتئلادئ. وتئرئكتئث قذيرئعئ ءبئر اق تذتام. ءبارئبئر اشئلادئ... سوندئقتان دا قارا كوز قئزدارئمئز ارئن جاسئنان ساقتاسا دةيسئث... بذگئندة عالامتور بةتتةرئن «پاكتئگئمدئ ساتامئن» دةگةن جارناما قاپتاپ كةتكةن. تاپ ءبئر ءذيئمدئ نة بولماسا كولئگئمدئ ساتامئن دةگةن سياقتئ. ورگان ساتامئن دةگةننئث قاسئندا بذل قذمانمةن قولئنا سؤ قذيئپ بةرؤگة دة جاراماي قالدئ. ازئرگة بذل باسقا ةلدةردة. ءبئراق كةيدة ذلتئمئزدئث اتئنا ذيات كةلتئرةتئندةرئ دة جوق ةمةس. بئلتئر رةسةيدة وقؤعا تذسة الماي قالعان قئز پاكتئگئن 10 مئث دوللارعا باعالاپ ايدئ اسپانعا شئعارعان ةدئ. ءتئپتئ برازيليالئق ءبئر قئز 800 مئث دوللارعا باعالاعان-تئن ابئرويئن. (ةلئكتةگئش، سولئقتاعئش قئزدارئمئز مذنئ ءئلئپ اكةتپةسة دةثئز). ةتةگئن جةل كوتةرمةگةن جةلكئلدةپ ءوسئپ كةلة جاتقان قئزداردئ ساؤداعا سالاتئندار از ةمةس. بئلتئرعئ جئلئ اقتوبةدة پاك قئزداردئ 300 مئث تةثگةگة ساؤدالاعان سؤتةنةرلار ذستالئپ جازاسئن الئپ ةدئ. پاكتئك يدةال بولؤدان قالعان قاقسال قوعامدا بارئن كذتؤگة بولاتئن سئقئلدئ. پاكتئگئن ءبئر ساتئپ، ونئ قايتا قالپئنا كةلتئرئپ الئپ ةكئ جةپ بيگة شئعئپ وتئرعاندار دا جوق ةمةس. تال بويئنان تابئلمايتئن اردئ «تئككةنمةن» ورنئنا كةلةر مة؟ ابئرويئنان ايئرئلئپ قالعان قئزداردئث قارمايتئن تالئ - گيمةنوپلاستيكانئث دا تاسئ ورگة دومالاپ تذر بذگئندة. ونئث بذگئندة قولجةتئمدئ بولئپ تذرعانئ دا ارسئزدارعا قولاي بوپ تذر. تذنگئ كوبةلةكتةردئث كوپشئلئگئن ستؤدةنت قئزدار قذرايدئ دةگةندة اينالامئزدان ذراتئن اعاش تاپپاي قالئپ ةك. ال ةندئ ءبئر دارئگةر ءتئپتئ شالقامئزدان ءتذسئردئ. «بذرئندارئ گيمةنوپلاستيكا جاساتؤعا سذرانئس كوپ بولاتئن. بذگئندة ازايئپ بارادئ. دةمةك جئگئتتةر قئز، قئز ةمةس ةكةندئگئنة قارامايتئن بولعانئ دا». مذنداي ماسقارانئ ةستيمئز دةپ ويلاماپ ةك...
تاقئرئپتئث ءتذيئنئن تولاسسئز تئيئم دةپ تذسئنبةثئز. اششئ ايتئپ اشئندئرا الماساق، تذششئ ايتئپ تذشئندئرا بئلمةسةك، بئزگة سئن.
اأتور: باقجان شايدؤللا
«الاش ايناسئ»