كذيةؤئم بالالئ بولعئسئ كةلمةيدئ
استانا. قازاقپارات - «پةرزةنت سذيگئسئ كةلمةيتئن قانداي ادام؟» دةپ تاثعالئپ وتئرعان بولارسئزدار؟
ءاسئلئ، ادام ءومئرئنئث ءمانئ سوثئندا ءئزئن جالعاستئرار ذرپاق ءوربئتؤ ةمةس پة؟
ءيا، سولايئ سولاي عوي.
ءبئراق قازئرگئ ءبئزدئث قوعامدا ءبئر بالاعا زار بولئپ وتئرعان وتباسئلار قانشاما؟
ادةتتة ايةلئ ذل تؤعان ةركةكتئ باتئرعا بالاپ جاتامئز.
ال ةگةر ايةل بالا كوتةرة الماي جذرسة، بذعان ةركةكتئث ةش قاتئسئ جوقتاي ايةلدئ كئنالاپ شئعا كةلةتئنئمئز وتئرئك ةمةس.
ويتكةنئ كوپشئلئگئمئزدة وتباسئندا بالانئث بولماؤئ ايةلگة عانا بايلانئستئ دةگةن تذسئنئك قالئپتاسقان. وسئ ءبئر وزةكتئ ماسةلةگة «الاش ايناسئ» دا ءذثئلئپ كورگةن ةدئ.
گذلنذردئث مذثئ
«ايدار ةكةؤمئزدئث وتباسئن قذرعامئزعا ون شاقتئ جئل بولدئ. ةكةؤمئز دة وقؤئمئزدئ ءبئتئرئپ، البئرتتئقپةن ةمةس، وتباسئلئق ومئرگة سانالئ تذردة دايئندئقپةن قادام جاسادئق. تذراقتئ جذمئسئمئز دا، باسپانامئز دا بار. ءبئراق اتا-انا بولؤ باقئتئ بئزگة بذيئرماي تذر.
العاشقئ كةزدة قذرساق كوتةرة الماي قالام-اؤ دةگةن قورقئنئش بولمايتئن. ويتكةنئ بالالئ بولاتئنئمئزعا سةنةتئنمئن. الايدا جئلدار وتة كةلة ةشقاشان نارةستة سذية الماسام قايتةم دةگةن ذرةي بويئمدئ بيلةپ بارادئ.
ال ايدار ماعان وسئ ؤاقئتقا دةيئن «نةگة بالامئز بولماي ءجذر؟» دةپ رةنئش بئلدئرگةن ةمةس. ارنارسة ءوز ؤاقئتئندا بولادئ دةيدئ دة قويادئ. سوثعئ ؤاقئتتا قارالماعان دارئگةرئم، بارماعان ةمشئم قالمادئ. ولار مةنئث دةنساؤلئعئمدا ةش كئنارات جوق دةگةندئ ايتادئ. ال ايدار دارئگةرگة دة قارالعئسئ كةلمةيدئ، نة اشئلئپ سويلةسپةيدئ.
كةيدة ءتئپتئ ايداردئث بالاسئ بولعانئن قالامايتئنداي كورئنةدئ ماعان. الدة ول اكة بولؤعا ءالئ دايئن ةمةس پة؟ قازئر ماعان اينالامداعئلاردئث «جاسسئث عوي، ءالئ بالاث بولادئ» دةگةن جذباتؤلارئ مةنئ مذسئركةگةندةي بولئپ تذرادئ. اعايئن-تؤئس، دوس-جاراندار جينالاتئن جيئندارعا بارؤعا دا قئسئلامئن. كةيبئر انالار بالالارئن كوشةگة دة تاستاپ جاتئر عوي، اللا تاعالا مةن سياقتئ نارةستةگة زار بولعان بةيباقتئث قذشاعئنا نةگة ءسابي بةرمةيدئ دةگةن وي مةنئ جةگئدةي جةيدئ» دةپ مذثئن شاقتئ گذلنذر ةسئمدئ تانئسئم.
گذلنذردئ تئثداپ وتئرئپ، ماعجان جذمابايةأتئث «شولپاننئث كذناسئ» شئعارماسئنداعئ شولپاننئث ئشكئ كذيزةلئسئ كوز الدئما كةلگةندةي بولدئ.
جاتسا، تذرسا، اللادان پةرزةنت تئلةگةن شولپان جذبايئ سارسةنبايدئث ويئن ذعا الماي قاتتئ قينالعان جوق پا؟ «بالا... بالا ةكةؤئنئث دة جوعئ ةمةس پة؟ ةكةؤئنة بئردةي كةرةك بايلام ةمةس پة؟ سارسةنباي سول ورتاق جوقتئ نةگة بئرگة ئزدةسپةيدئ؟ بالاسئز ءومئردئث بوس ةكةنئن نةگة سةزبةيدئ ول؟ ول نةگة سول ئزدةؤ وتئنا شولپانمةن بئرگة تذسپةيدئ، بئرگة جانبايدئ؟ ةركةك اتاؤلئ بالا دةگةندة، ئشكةن اسئن جةرگة قويعاندا، سارسةنباي نةگة بالا دةپ اؤزئنا المايدئ؟» دةپ شولپان شارق ذرعان بولاتئن.
دارئگةرلةر نة دةيدئ؟
بذگئندة گذلنذردئث وتباسئنداعئ جاعداي ةلئمئزدةگئ 20 مئثداي وتباسئندا بار. مامانداردئث ايتؤئنشا، جئلئنا 160-170 مئث نةكة تئركةلسة، سونئث 20 پايئزعا جؤئعئ بالا سذية المايدئ ةكةن. دارئگةرلةر قازئرگئ تاثدا بذل جاعدايعا اسئرةسة ةركةكتةردئث دةنساؤلئعئ سةبةپ بولئپ وتئرعانئن ايتؤدا. ماماندار ايةلدةردئث دة ةرلةردئث دة بةدةؤلئگئ مةن بةلسئزدئگئ تؤرالئ ناقتئ دةرةكتةر كةلتئرئپ، جئل سايئن كورسةتكئشتةردئث ءوسئپ كةلة جاتقاندئعئنا الاثداؤشئلئق تانئتئپ، دابئل قاعئپ جاتقانئ كوپشئلئگئمئزگة ايان.
ةرلان مذسابةكوأ، ؤرولوگ-دارئگةر:
- قازاقستاندا بةدةؤلئك ايةلدةر تاراپئنان 50 پايئز بولسا، ةركةكتةر جاعئنان دا - 50 پايئز. سونداي-اق جاستاردئث سالاؤاتتئ ءومئر سالتئن ذستانباي، اراق، سئرا، تةمةكئگة اؤةستةنؤئنئث سالدارئ دا - بةدةؤلئككة باستار بئردةن-ءبئر جول. ونئمةن قوسا ادام جذيكةسئنئث زاقئمدانؤئ دا، ءدارئ-دارمةكتئ شةكتةن تئس پايدالانؤ دا اعزاعا كةرئ اسةر ةتةدئ. مئنا داعدارئس كةزئندة جذمئستان قئسقارئپ قالؤ سةكئلدئ فاكتئلةردئث كوبةيگةندئگئ دة ةر-ازاماتتاردئث كوثئل كذيئنة عانا ةمةس، دةنساؤلئعئنا دا اسا زيان كةلتئرؤدة.
ءيا، بذگئندة ةشكئمنئث دةنساؤلئعئ 100 پايئز مئقتئ ةمةس. ءبئراق قازئرگئ مةديسينا دامئعان زاماندا قانداي دةرتتئ دة الدئن الئپ، ةمدةؤگة بولاتئنئن دا دارئگةرلةر ذنةمئ ايتادئ.
الايدا ءوز دةنساؤلئعئنداعئ كئناراتتئ سةزة تذرا، ةمدةلؤگة، بالالئ بولا الماؤ سةبةبئن انئقتاؤعا ةرلةردئث مةنتاليتةتئ، پسيحولوگياسئ مذمكئندئك بةرمةيدئ. سوندئقتان دا ةر ادامدار ايةلدةرگة قاراعاندا دارئگةرگة 3 ةسة از قارالادئ. باتئس ماماندارئنئث زةرتتةؤئنة سذيةنسةك، سوثعئ ءبئر عاسئردا الةم بويئنشا ةر ادامداردئث بةدةؤلئگئ مةن بةلسئزدئ 15-20 پايئزدان 80-85 پايئزعا دةيئن وسكةن.
گذلنار تذرار قئزئ، دارئگةر:
مةنئث دارئگةرلئك تاجئريبةمدة كوزئم جةتكةنئ ءبئزدئث قازاق جئگئتتةرئندة جالقاؤلئق باسئم. دارئگةرگة بارئپ قارالاؤدئ ذلكةن پروبلةما سانايدئ ؤاقئتئن بولگئسئ كةلمةيدئ. ال ةمدةلؤ كؤرسئن باستاعان جئگئتتةردئث كوبئ دارئ قابئلداپ ءجذرئپ تةمةكشئ، ءشوپ شةگؤئن، ئشئمدئك ئشؤلةرئن توقتاتپايدئ. كةيبئرةؤئ جامان ادةتتئ ؤاقئتشا قويؤئ مذمكئن، ءبئراق قايتا جالعاسئتئرادئ. ولار وزدةرئنئث بذل قئلئعئنا ءؤاج دة تابادئ.
«مةنئث تؤئستارئم مةن تانئستارئمنئث اراسئندا شئلئپ شةگئپ تة، اراق ءئشئپ تة كوپ بالالئ بولئپ جاتقانئدارئ بار. وسئعان قاراپ قالئپ پا؟» دةيدئ كوپ جئگئتتةر. الايدا ادامداردئث بارئنئث دةنساؤلئعئ بئردةي ةمةس قوي. بئرةؤ گةنةتيكالئق جاعئنان، ةندئ بئرةؤ يممؤندئق جاعئنان ءالسئز بولؤئ مذمكئن. ةر ادامنئث ذرئعئنئث از بولؤئ، ذرئق قذرامئنئث السئزدئگئ، سپةرماتوزويدتئث قوزعالعئشتئق قاسيةتئنئث تومةندئگئ، بالا كةزدةگئ اؤرؤلار يممؤندئك جذيةنئث بذزئلؤئ دا بةلسئزدئككة ذرئندئرؤئ مذمكئن.
ةگةر قازاقاتاننئث ورتا ازيا ةلدةرئ اراسئندا ئشئمدئك ئشؤدةن العاشقئ ورئندا ةكةنئن ةسكةرةتئن بولساق، وندا دارئگةردئث سوزئنئث جانئ بار ةكةنئن تذسئنؤدئث ةش قيئندئعئ جوق. ال ئشئمدئك پةن ءشوپ شةگؤ ةر ادامنئث اكة اتانؤ قابئلةتئن 70 پايئزعا تومةندةتةدئ ةكةن.
ءذش ةركةكتئث ءبئرئ عانا دارئگةرگة قارالادئ...
دةرةكتةرگة سذيةنةر بولساق، جالپئ مذسئلمان ةلدةرئندة وتباسئندا بالانئث بولماؤئنا نةگئزئنةن ايةلدةردئ كئنالئ دة سانايدئ. سوندئقتان تاجئكستان، تذرئكمةنستان، وزبةكستان سةكئلدئ مةملةكةتتةردة وتباسئن قذرعان جذپتارداءبئر-ةكئ جئل بالا بولماسا، ةر ادامنئث بئرنةشة رةت ذيلةنؤگة مذمكئندئگئ بار. مئسالئ، تاجئكستاندا ءاربئر بةس وتباسئنئث بئرةؤئ بالا سذية المايدئ ةكةن. ءبئراق ءداستذرلئ تاجئك قوعامئندا ةر ادامنئث بةلسئزدئگئ ماسةلةسئ اشئق تالقئلانبايدئ. ال قازاقستاندا ءاربئر ءتورت ةركةكتئث ءبئرئ عانا دارئگةرگة قارالادئ.
مامانداردئث ايتؤئنشا، كةيبئر مذسئلمان ةلدةرئندة ةرلةر ةندئ-ةندئ بةدةؤلئك پةن بةلسئزدئكتةن ةمدةلؤگة بةت بذرا باستاعان. ءبئزدئث ةلئمئزدة دة سوثعئ 15-20 جئلدا رةپرودؤكتيأتئ مةديسينا دامئپ، ايةل مةن ةردئث دةنساؤلئعئ تؤرالئ اقپاراتتار كةثئنةن تارالا باستادئ.
«ةكو-مةد» سةكئلدئ ورتالئقتاردئث بئلئكتئ ماماندارئ دذنيةگة ساؤ ذرپاق اكةلؤ ءذشئن ايةل مةن ةر ادام بئرگة ةمدةلؤ كةرةكتئگئن ايتئپ، جارنامالاپ، حالئقتئ قذلاقتاندئرؤدا. كةيئنگئ جئلدارئ دةنةدةن تئس ذرئقتاندئرؤ ارقئلئ دذنيةگة كةلگةن سابيلةردئث دة سانئ ارتتئ. ال بذعان دةيئن ءبئزدئث قوعامدا دا وتباسئندا بالانئث بولماؤئ ةركةككة دة قاتئستئ دةگةن تذسئنئك ءتئپتئ بولعان ةمةس.
بالادان نامئس ارتئق پا؟
ءسابيدئث ءتاتتئ ءيئسئن اثساعان جذپتار بالا ءسذيؤ باقئتئنا كةنةلؤ ءذشئن ةث باستئسئ ءاردايئم بئرگة ةمدةلسة عانا ناتيجة بولاتئنئن ةرلةرگة ءتذسئندئرؤ وتة قيئن. پسيحولوگ مامانداردئث ايتؤئنشا، كوپ جاعدايدا شاثئراقتئث شايقالؤئنا سةبةپ بولاتئن جانذيادا بالانئث بولماؤئ عانا ةمةس، ةكئ جاستئث ءبئرئن-ءبئرئ تذسئنئسة الماؤئ، ةر ادامنئث ءوز كةمشئلئگئن مويئنداؤعا نامئستاناتئنئ. ءبئز جوعارئداعئ گذلنذردئث وقيعاسئنا قاتئستئ پسيحولوگ-ماماننان كةثةس سذراپ كورگةن ةدئك.
أةنةتتا يمانقذل، پسيحولوگ:
- ادةتتة ايةل وتباسئن قذرعاننان كةيئن بئردةن بالالئ بولعئسئ كةلةدئ. ويتكةنئ قئز بالادا انالئق سةزئم ةر ادامداردان الدةقايدا باسئم. سوندئقتان كةيدة نازئك جاندئلار ءبئر-ةكئ جئل بالا سذية الماسا، وعان ءبئرئن ءبئرئ كئنالاپ ارالارئن سؤئتئپ الادئ. بذل جاعدايدا گذلنذردئث وسئنشاما ؤاقئت توزئمدئلئگئنة سذيسئنبةؤگة بولمايدئ. دةمةك جذپتار اراسئندا سذيئسپةنشئلئك، قيماستئق بار.
كةيبئر بالاسئ بار وتباسئلاردئث وزدةرئ اجئراسئپ جاتادئ. ايدارعا كةلةتئن بولساق، ونئث بالا سذيؤگة تالپئنئسئنئث بولماؤئنا بئرنةشة سةبةپ بولؤئ مذمكئن. كةيبئر ادامنئث مئنةزئنئث تذيئقتئعئ وعان اشئلئپ سويلةسؤگة كةدةرگئ كةلتئرةدئ. مةنئثشة، وعان جاقئندارئنئث قولداؤئ، بئلئكتئ پسيحولوگتئث كومةگئ كةرةك. ال گذلنذرعا بويئنداعئ قورقئنئشئتان ارئلئپ، ءبئر ؤاقئت بالا تؤرالئ ويدان سةرگئگةنئ ءجون.
پسيحولوگتئث كةثةسئنة قذلاق تذرئپ، اقئلعا كةلؤ، ارينة، جاقسئ. ءبئراق جئگئتتةر نامئستئ وتباسئنان ارتئق قويعانشا ءوز جذرةكتةرئن تئثداؤدان، قابئرعالارئمةن كةثةسؤدةن نةگة قاشادئ؟ «ادامنئث ءبئر قئزئعئ بالا دةگةن» دةپ ذلئ بابامئز ايتقانداي، ولشةؤلئ عانا عذمئردا ذرپاق ءوربئتؤ وتباسئنئث باستئ پارئزئ ةمةس پة؟ بئرةؤلةر ءذشئن بالاسئز دا وتباسئن بةرئك ذستاؤعا بولاتئن شئعار، دةگةنمةن اكة مةن انانئث ورتاسئنداعئ دانةكةر ءوز پةرزةنتئثنئث ماثدايئنان يئسكةگةنگة نة جةتسئن!
اأتور: اينذر سةنبايةأا