ءازيز نةسين: قئتاي بولئپ قول قويعان اثگئمةم قئتاي تئلئنةن اؤدارما دةپ جاريالانئپتئ

استانا. قازاقپارات - سئزدةرگة ءوز ومئرئمنةن قئسقاشا سئر شةرتئپ بةرؤگة رذقسات ةتئثئزدةر.

ءازيز نةسين: قئتاي بولئپ قول قويعان اثگئمةم قئتاي تئلئنةن اؤدارما دةپ جاريالانئپتئ

مةنئث اكةم ستامبؤلعا ون ءذش جاسئندا، انادولئ ماثئنداعئ اؤئلدان كةلئپتئ.

بئرنةشة جئلدان سوث شةشةممةن تانئسئپتئ، بةيتانئس قالاعا ول دا انادولئ ماثئنداعئ ءبئر اؤئلدان جذدئرئقتاي عانا قئز كةزئندة كةلسة كةرةك.

جارئق دذنيةنئ كورؤئمة جاردةمشئ بولعان ول ةكةؤئ و قيئر مةن بذ قيئردان كةلئپ ذلكةن قالادا تابئسئپتئ.

قاشان، قايدا تؤؤ ماسةلةسئندة مةندة، ارينة، ةرئك بولعان جوق، مةن جارئق دذنيةگة كةلگةن 1915 - جئل قولايسئز-اق تذس ةكةن.

ول كةز ءبئرئنشئ دذنية جذزئلئك سوعئستئث ةث ءبئر قئرعئن ءساتئ كورئنةدئ. تؤعان ؤاقئتئم بئلاي تذرسئن، ءتئپتئ تؤعان جةرئم حةيبةليادتئث دا تئم قولايسئز بولعانئن قايتةرسئث،- ول پاتشازادا ارالدارئنئث بئرةؤئ، جةر بةتئنئث جذماعئ ةكةن، ونداي جةردة مةن سياقتئلار تذرؤعا ءتيئس ةمةس ةكةن. ايتسة دة مةن قالتاسئ قالئث قاهارلئ تذرئكتةردئث سول جذماعئندا تؤئپپئن. ال بذل دذنيةنئث مئقتئلارئ كةدةيلةرسئز كذن كورة المايتئنئ انئق قوي. سوندئقتان ءبئز حةيبةليادتئ مةكةندةپ تذرا بةرئپپئز.

مةن ءوزئمنئث باي، تةكتئ، اتاقتئ اؤلةتتةن شئقپاعانئما كذنئ بذگئنگة دةيئن شذكئرشئلئك ةتةمئن.

ماعان نذسرةت دةپ ارابشا ات قويئپتئ، ول «اللانئث راقئمئ» دةگةن ءسوز كورئنةدئ، شئنئندا ماعان لايئق-اق ات ةكةن!.. مةن اللادان باسقا كئمنةن راحئم كذتؤگة ءتيئس ةدئم. بذكئل ءذي-ءئشئمئز بولئپ تةك اللادان راقئم كذتپةدئك پة؟!

باياعئدا سپارتاندار ءالجؤاز، دئمكاس بالالارئن ءولتئرئپ تاستايدئ ةكةن دة، كونتةرئ، ءتوزئمدئ بالالارئ عانا ءومئر سذرةدئ ةكةن. قازئرگئ كةزدة ونداي ئرئكتةؤدئ ءومئر مةن قوعام جذرگئزةدئ.

ةگةر مةن اعايئندئ ءتورت ذلدان جالعئز ءوزئم قالعانئمدئ ايتسام، مةنئث قانشالئقتئ ءتوزئمدئ، تئرتئسقاق بولعانئمدئ وزدةرئثئز-اق تذسئنةرسئزدةر. شةشةم بايعذس ذزاق ءومئر ءذشئن، باقئت ءذشئن جاراتئلعان جارئق دذنيةدة تئرشئلئك تاؤقئمةتئنة توتةپ بةرة الماي ابدةن قالجئراپ، تيتئقتاپ، اقئرئ جيئرما التئ جاسئندا كوز جذمدئ.

مةن ون جاستاعئ بوزوكپة شاعئمدا-اق جازؤشئ بولؤعا بةل بايلادئم. ةگةر سول كةزدة ءدال بذگئنگئدةي ويلانا بئلسةم، ءومئردئث ءوزئمدئ ءالئ تالاي تالكةك ةتةتئنئن كذنئ بذرئن سةزگةن دة بولار ةدئم. ال تذقئمئندا ءالئپتئ تاياق دةپ بئلةتئن ءتئرئ پةندة جوق ادام تذركياداي كاپيتاليستئك مةشةؤ ةلدة ءدال سول تذستا جازؤشئ بوپ شئقسا، قانداي عالامات بولار ةدئ دةسةثئزشئ.

مةنئث اكةم دة بالاسئنئث بولاشاعئن ويلاي بئلةتئن باسقا اكةلةردةي قامقور جان ةدئ. ول: «شئراعئم، سةن جازؤشئ-مازؤشئ دةگةنئثدئ قوي، كذنكورئسئثدئ ويلا»، - دةيتئن. امال نة، اكة ءتئلئن المادئم.

ويعا العان ءئسئم كوبئنةسة ورئندالمايتئن بولدئ، ال ورئندالاتئن ءئستئ مةن ويعا المايتئن بولدئم. جازؤشئلئقتئ كوكسةپ ءجذرئپ اسكةري كيئم كيدئم. قولئما قالام ورنئنا مئلتئق ذستاتتئ. ول كةزدة كةدةي-كةپشئكتئث بالالارئ اسكةري ؤچيليششةلةردة عانا تةگئن وقي الاتئن. مةن دة ؤچيليشةگة ءتذستئم، سويتئپ، ازاپتئ جولئم باستالئپ-اق كةتتئ.

1934 - جئلئ ءبئر زاث شئقتئ دا، ءاربئر تذرئك وزئنة فاميليا الؤعا مئندةتتئ دةلئندئ. كئم قاي فاميليانئ السا دا ةرئكتئ بولدئ. بار پالة سودان باستالدئ. ءولئپ بارا جاتساث اؤزئثا سؤ تامئزبايتئن ساراثدار «جومارت» دةگةن فاميلياعا جارماستئ، سؤجذرةكتةر «ةرجذرةك» بولئپ، جاتئپ ئشةر جالقاؤلار «ةلگةزةك» بولئپ شئعا كةلدئ. شيمايلاپ قول قويعانئ بولماسا ءوز توتةسئنةن حات تا جازا المايتئن ءبئر مذعالئم «عذلاما» دةگةن فاميليانئ يةمدةنة قويدئ!

ال ماعان تئم بولماسا وركةشتةنئپ جذرةرلئك دةنئ دذرئس فاميليا دا بذيئرمادئ، سونسوث «نةسين» («نةسئث») دةگةن فاميليانئ الا سالدئم. جذرت فاميليامدئ اتاپ شاقئرئپ سويلةسكةن ساتتةردة ءوزئمنئث كئم ةكةنئمدئ، نة ةكةنئمدئ ويلاپ جذرةيئنشئ دةپ ذيعاردئم.

 1937 - جئلئ وزئمة وفيسةر دارةجةسئ بةرئلگةندة، مةن، ءسئرا، ناپولةونمةن تةثةسكةن-اق شئعارمئن دةپ ويلادئم. ول كةزدةگئ جاس وفيسةر اتاؤلئنئث ءبارئ ءوزئن ناپولةون سانايتئن. داثققذمارلئق كةيبئرةؤلةردئث سذيةگئنة سئثگةن سئرقاتقا اينالادئ. ونداي ءارئ قاؤئپتئ ءارئ جذقپالئ دةرتتةن تةزئرةك ايئعؤعا تئرئسؤ كةرةك.

ول سئرقاتتئث مئناداي بةلگئلةرئ بار: داثققذمارلئققا شالدئققاندار ناپولةوننئث جةثئسئن عانا ويلايدئ، جةثئلئسئن ذمئتادئ. ولار وث قولدئ ومئراؤعا سذعئپ سئرةسئپ تذرادئ دا، كارتا بةتئن قئزئل قارئنداشپةن وسقئلاپ، دذنية ءجذزئن بةس مينؤتتا جاؤلاپ الادئ. شاتئلعان ويدان شاقشاداي باستارئ شاراداي بولادئ، توثئرةگئندةگئلةردئث بةرةكةسئن كةتئرةدئ. سئرقاتتئث سوزئلمالئ ءتذرئ دة ذشئراسادئ. ءوزئن اقساق تةمئر، شئثعئسحان، اتتيلا، گاننيبال، مولتكة نةمةسة - بةتسئزگة داؤا بار ما - گيتلةرمئن دةپ بئلةتئندةر وتة-موتة قاؤئپتئ سئرقاتقا ذشئراعان بولادئ.

جيئرما ءذش جاستاعئ جةلوكپة وفيسةر شاعئمدا مةن دة قئزئل قارئنداشپةن كارتانئ تئلگئلةپ، دذنية ءجذزئن كذنئنة بئرنةشة رةت جاؤلاپ الئپ ءجذردئم. ءبئراق، ءساتئن سالعاندا، مةنئث سئرقاتئم ءبئر-ءبئر جارئم جئلعا عانا سوزئلدئ، اسقئنا قويعان جوق.

اثگئمة جازؤدئ اسكةردة جذرگةندة-اق باستادئم. ول تذستا اسكةري ادامداردئث باسپاسوزگة ونئ-مذنئ جازعانئن ةشكئم قذپتامايتئن. سوندئقتان مةن اثگئمةلةرئمة ءازيز دةپ اكةمنئث قولئن قويؤعا ءماجبذر بولدئم. سول بذركةنشئك ات اقئرئندا نذسرةت نةسين ةكةنئمدئ ذمئتتئرئپ، مةن ءازيز نةسين بولئپ كةتتئم.

كوپتةگةن جازؤشئلار سياقتئ، مةن دة قادامئمدئ ولةث جازؤدان باستادئم. بئردة نازئم حيكمةت ولةثدةرئمنئث ناشار ةكةنئن ايتئپ، وعان ؤاقئت كةتئرمةؤگة كةثةس بةردئ. «سةن اثگئمة جاز، رومان جاز» دةدئ ول. جاستئث جازا باسپاي جذرةتئن كذنئ بولا ما،  بذل نازئم حيكمةت مةنئث ولةث جازعانئما ءئشتارلئق جاسادئ-اؤ دةپ ويلادئم.

ال قازئر الدةكئم مةنةن ولةث جازؤدئ نةگة قويئپ كةتتئثئز دةپ سذراي قالسا، وعان: «تذركيادا ولةثمةن جان ساقتاي المايسئث» دةر ةدئم. ايتپةسة، شئنئمدئ ايتسام، پوةزيامةن شذعئلدانؤدئ قويعان ءبئر عانا سةبةبئم: ءوز باسئم ادةبي تأورچةستأونئث بذل ءتذرئن شةكسئز قاستةرلةيمئن. الدةكئم مةنئث ولةثدةرئمدئ ءالئ ذمئتپاعان بولسا، وعان تاثدانباي-اق قويئثئزدار، ويتكةنئ ول ولةثدةرئم ايةلدئث اتئنان شئققان بولاتئن. كةزئندة ول «بايعذس ايةلگة» عاشئقتئق حات جاثبئرداي جاؤعانئن دا جاقسئ بئلةمئن.

تذثعئش اثگئمةمدئ جازدئم دا، جؤرنالعا الئپ باردئم. رةداكتورئ ءبئر قئزئق كئسئ ةكةن، وقئعان جذرت جئلايتئن شئعار دةپ ويلاعان اثگئمةمة ول ساقئلداپ كةپ كذلدئ دة: «جارايسئث، تاماشا! وسئنداي ةتئپ جازئپ، بئزگة اكةلئپ تذر»، - دةدئ.

مةنئث تاؤسئلماس تاثدانئسئم باستالدئ. اثگئمةلةرئمدئ وقئعان جذرت جئلاؤدئث ورنئنا كذلةتئن بولدئ. سونسوث مةن كوثئلسئز اثگئمة جازئپ كذلدئرؤگة توسةلئپ الدئم. دةگةنمةن، قازئر اتاعئ شئققان يؤموريست بولسام دا، ءازئل-اجؤانئث نة ةكةنئن تاپ باسئن ايتئپ بةرة المايمئن. ءازئل اثگئمة قالاي جازئلاتئنئن جذرت مةنةن ءجيئ سذرايدئ. الدة سولار مةنةن اثگئمة جازؤدئث دايئن رةسةپتئن، بولسا ءتئپتئ جذتا سالاتئن تابلةتكالارئن الساق دةي مة ةكةن؟.. تاجئريبةمنةن تاراتئپ، جاؤاپكةرشئلئككة سايدئرئپ ايتايئن: شئراعئم، ءازئل-اجؤا - ويئنشئق ةمةس. 

1945 - جئلئ مةن قئزمةت ئستةپ جذرگةن «تاث» گازةتئ ذكئمةت ورئندارئنئث ايتاعئنا ةرگةن الدةبئر سويقانداردئث سوققئسئنا ذشئرادئ دا، جذمئسئمنان ايرئلئپ شئعا بةردئم. جذمئس تابا الماي ذزاق سةندةلدئم. «ءازيز نةسين» دةپ قول قويئلعان اثگئمةلةردئ ءتئرئ پةندة المايتئن بولدئ.

گازةت-جؤرنالدارعا ونئ-مذنئ جازؤ ءذشئن ءارتذرلئ بذركةنشئك اتپةن قول قويؤئما تؤرا كةلدئ. سول تذستاعئ بذركةنشئك اتتارئمنئث ذزئن سانئ ةكئ جذزدةن استئ. باس ماقالا، فةلةتون، رةپورتاج، پوليسيا كاسئبئن، عاشئقتئق حيكايالارئن، اثگئمةلةر جازدئم. كةز كةلگةن جانردا جازا بةردئم. گازةت يةلةرئ سةزئپ قويعان سايئن بذركةنشئك اتئمدئ جاثارتئپ وتئردئم.

بذركةنشئك اتتارئمنئث بئلئعئ دا از بولعان جوق. ماسةلةن، بئردة قئزئم مةن ذلئمنئث اتتارئن بئرئكتئرئپ «ويا اتاش» دةپ قول قويئپ، بالالارعا ارنالعان اثگئمةلةر كئتابئن شئعاردئم. ول اثگئمةلةرئم باستاؤئش مةكتةپتةردئث ويئن-ساؤئقتارئندا وقئلئپ ءجذردئ. اثگئمةلةردئث اأتورئ ويا دةگةن قئز ةمةس، ءازيز نةسين دةگةن جئگئت ةكةنئن ةشكئم بئلمةدئ. ءبئر اثگئمةمة فرانسؤز بولئپ قول قويئپ ةدئم، ونئم دذنية ءجذزئ يؤموريستةرئنئث انتولوگياسئنا فرانسؤز جازؤشئسئنئث اثگئمةسئ دةپ ةنگئزئلئپتئ. قئتاي بولئپ قول قويعان اثگئمةم قئتاي تئلئنةن اؤدارما دةپ جاريالانئپتئ.

جان ساقتاؤ ءذشئن اثگئمة جازؤمةن قاتار باقالشئ دا، جيداشئ دا، ةسةپشئ دة، گازةت ساتؤشئ دا، فوتوگراف تا بولدئم، ءبئراق ةشقايسئسئنان كوسةگةم كوگةرة قويعان جوق.

اثگئمة جازعئشتئعئمنئث ارقاسئندا بةس جارئم جئل بويئ تذرمةدة جاتتئم. جارتئ جئل ءومئرئمدئ ةگيپةتتئث كورولئ فارؤق الدئ. مةنئث ءبئر اثگئمةمة ول قاتتئ شامداندئ، سةزئكتئ سةكئرةر دةمةكشئ، «مةنئ مازاقتادئ» دةپ انكاراداعئ ةلشئسئ ارقئلئ سوتقا سذيرةپ ةسئمدئ شئعاردئ.

ءبئرئنشئ ايةلئمنةن ةكئ بالا، ةكئنشئ ايةلئمنةن ةكئ بالا بار.

ءبئرئنشئ نةكةلةسؤئمدئ «كومپارسيتو» تانگوسئ قذيقئلجئپ، وفيسةر جولداستارئم قئلئشتارئن ويناتئپ ونةر كورسةتكةن دؤمانمةن وتكئزدئك. ةكئنشئ جولئ نةكة جذزئگئن ساؤساعئما تذرمة تورئ اراسئنان كيگئزدئ. توردا وتئرئپ توي جاساپ كئم جةتئسسئن!..

1956 - جئلئ يؤموريست جازؤشئلاردئث حالئقارالئق كونكؤرسئندا ءبئرئنشئ جذلدة مةن «التئن پالما بذتاعئ» مةدالئن الدئم.

بذرئن مةنئث اثگئمةلةرئمنةن ات-تونئن الا قاشاتئن گازةت-جؤرنالدار ةندئ اياعئما ورالئپ ةسئمدئ شئعاراتئن بولدئ. ءبئراق، ول كذي ذزاققا سوزئلمادئ. كذندةردئث ءبئر كذنئندة مةنئث اتئ-ءجونئم گازةت بةتئنةن تاعئ عايئپ بولدئ. ونئ جارئق دذنيةگة قايتا اكةلؤ ءذشئن تاعئ ءبئر «التئن پالما بذتاعئن» الؤئما تؤرا كةلدئ، ءسويتئپ گازةت-جؤرنالداردا قايتا كورئنة باستادئم. يؤموريست جازؤشئلاردئث 1965 - جئلعئ حالئقارالئق كونكؤرسئندا ماعان ءبئرئنشئ ورئن مةن «التئن كئرپئ» مةدالئ بةرئلدئ.

1960 - جئلدئث 27 - مامئرئندا تذركيادا ساياسي توثكةرئس بولدئ. مةن ونئ قؤانا قارسئ الئپ، «التئن پالما بذتاعئنئث» بئرةؤئن مةملةكةت قازئناسئنا سئيعا بةردئم. ئلة-شالا مةنئ تذرمةگة تاعئ جاپتئ. الداعئ ؤاقئتتا قاجةتئ بوپ قالار-اؤ دةگةن ويمةن ةكئنشئ «پالما بذتاعئ» مةن «التئن كئرپئنئ» ازئرشة قولئمنان شئعارماي ءجذرمئن.

كوپشئلئك مةنئث جيئنئ ةكئ مئثنان استام اثگئمة جازعانئما تاثدانادئ. ونئث نةسئ تاث؟ ةگةر اسئراؤئمداعئ جانداردئث سانئ وننئث ورنئنا جيئرما بولسا - وندا مةن اثگئمةنئ دة ةكئ ةسة كوپ جازعان بولار ةدئم.

توثئرةگئمدةگئلةرگة ءالئ كذنگة سةزدئرمةي كةلة جاتقان ةكئ نارسةم بار: بئرةؤئ - قاجئپ جذرگةندئگئم، ةكئنشئسئ - جاسئم. باسقا  قذپيا دانةثةم جوق. سةن ءالئ جاپ-جاسسئث دةسةدئ ماعان. ءسئرا، سئثبئرؤگة مذرشام بولماي، قارتايؤعا ؤاقئت تابا الماي جذرسةم كةرةك.

كةيبئرةؤلةردئث: «ةكئنشئ رةت تؤسام دا، ومئردةن وسئ كذيئمدة ءوتؤدئ قالار ةدئم» دةگةنئن قذپتاي قويماسپئن دةپ ويلايمئن. ةگةر مةن ةكئنشئ رةت تؤسام، بذعان دةيئنگئمنةن الدةقايدا كوپ، الدةقايدا جاقسئ ةثبةك ةتةر ةدئم.

ادامزاتتئث تاريحئندا اجالدان قاشئپ قذتئلئپ كةتكةن ءبئر دة ءبئر ايلاكةردئث بولماي كةلة جاتقانئ وكئنئشتئ-اق، ايتپةسة مةن دة ودان قالئسپاس ةدئم. الدئمدا سونداي ونةگة بولماعان سوث، قايتةيئن، كذنئ ةرتةث كوپپةن بئرگة ولمةسكة امالئم جوق، ءبئر جاقسئسئ، ايتةؤئر، ولگةنئم ءذشئن ءوزئم كئنالئ بولماسپئن.

مةن بالالاردئ، ءومئردئ وتة جاقسئ كورةمئن جانة سول ءذشئن كةيدة ءوزئمدئ ءوزئم جازعئرئپ تا جذرةمئن.

مةنئث ءومئرئم تؤرالئ ءالئ اياقتالماعان اثگئمة وسئ. وقئرمانداردئث شذبئرتپا ءسوزدئ ذناتا قويمايتئنئن، ءئستئث اقئرئن تةزئرةك بئلگئلةرئ كةلةتئنئن تاجئريبةمنةن بئلةمئن. ءئستئث اقئرئ نةمةن تئنارئن ءوزئمنئث دة تةزئرةك بئلگئم كةلةدئ.

minber.kz

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى