موثعولدئث قذپيا شةجئرةسئ تؤرالئ

استانا. قازاقپارات - اكبار ءماجيت ذلئ، قئتايداعئ قازاق جازؤشئسئ. مةملةكةتتئك ساياسي كةثةس مذشةسئ، جذثگو جازؤشئلار  ذيئمئنئث ورئنباسار حاتشئسئ. جازؤشئلار جؤرنالئ باس رةداكتورئ.

موثعولدئث قذپيا شةجئرةسئ تؤرالئ

حانزؤ تئلئندة جازادئ. بةيجئثدة شئعارئلاتئن 3 ءئرئ ادةبي، مادةني، تانئمدئق جؤرنالداردئث باس رةداكتورئ. ق ح ر-نئث مةملةكةتتئك سئيلئعئنئث يةگةرئ. بةيجئثدةگئ ذلتتار ؤنيأةرسيتةتئنئث قذرمةتتئ پروفةسسورئ.

«موثعولدئث قذپيا شةجئرةسئنئث» جازئلؤئ، تارالؤئ جانة قازاقشا نذسقاسئمةن سالئستئرئلؤئ

ءبئرئنشئ «موثعولدئث قذپيا شةجئرةسئنئث» اؤدارئلؤئ

«موثعولدئث قذپيا شةجئرةسئ» كةيدة «يؤان پاتشالئعئنئث قذپيا شةجئرةسئ» دةپ تة اتالادئ. «يؤان تاريحئنداعئ» موثعولشا دئبئستئق اؤدارماسئ «توپچا»، حانزؤشا «ةل تاريحئ»  دةپ اؤدارئلعان. بذل كئتاپتئ كةزئندة موثعوليا قازاقتارئ دا قازاق تئلئنة اؤدارئپ جاريالاعان. ءبئراق عئلئم سالاسئنداعئلار ونئث  ءتذپ نذسقاعا قايشئ كةلةتئنئن كورسةتئپ ، مذنئ «موثعذلدئث قذپيا شةجئرةسئ» دةگةننةن «موثعولدئث تاريحئنا قاتئستئ اثئزداردئث اؤدارماسئ» دةگةن ءجون دةپ تة قارالعان.

1992 - جئلئ اتالمئش كئتاپتئث قازاقشا نذسقاسئ ذلتتار باسپاسئندا ولزأوي توربات، مئركامال جالةلحان ذلئ، ابدئرةشيت تويلئباي ذلئنئث اؤدارماسئمةن جارئق كورگةن. ولار داؤر ؤنتيبؤدئث 1979 - جئلئ ئشكئ موثعول حالئق باسپاسئ جاعئنان جارئق كورگةن «موثعولدئث قذپيا شةجئرةسئنئث» جاثاشا اؤدارعان نذسقاسئن نةگئزگة العانداي بولعانئمةن، اؤدارماشئلار دا، باسپا قئزمةتكةرلةرئ دة تاعئ قاي نذسقاعا نةگئزدةلئپ اؤدارئلعانئ جايلئ انئق سئلتةمة جاساماعان.

موثعوليادا تذراتئن قازاق وقئمئستئسئ ماعاؤيا سذلتانيا ذلئنئث اؤدارماسئمةن ارينة قازاق وقئرماندارئ «موثعولدئث قذپيا شةجئرةسئمةن» تانئسؤئنا مذرئندئق بولدئ. كةيئن اباي ماؤقارا ذلئنئث 1998 - جئلئ «لؤ.التئن شةجئرةسئنئث» قازاقشا اؤدارما نذسقاسئ قازاقستان عئلئم باسپاسئ جاعئنان جارئق كوردئ. ول لؤأساندانزاننئث نذسقاسئنا نةگئزدةپ اؤدارعان. بذل اؤدارما نذسقالارئنئث بارلئعئنئث وزئندئك ةرةكشةلئكتةرئ بار.

وسئلاي دةي تذرعانئمئزبةن بذل اؤدارمالار تؤ باستان-اق  «موثعولدئث قذپيا شةجئرةسئن» ودان ارئ جذمباقتاپ، تاريح وقئرماندارئنئث تذسئنئگئن ءتئپتئ دة بذلئثعئرلاتئپ جئبةرگةن. وكئنئشتئ تذستارئ دا جوق ةمةس. مذنئث ءوزئ اؤدارما ةثبةكتةردئث قادام سايئن شةكتةمةگة ذشئراپ وتئراتئندئعئن تانئتسا كةرةك. وشپةس شئعارما ةجةلدةن بار، وشپةيتئن اؤدارما جوق. بذل ماقالادا «موثعولدئث قذپيا شةجئرةسئنئث» دذنيةگة كةلؤئ، تارالؤئ، ونئث نارقئ جانة ئقپال-اسةرئ جايلئ ماسةلةلةر كوزدةلدئ، قازاقشا اؤدارما نذسقاداعئ ولقئلئقتاردئث سةبةپ-سالدارئنا العاشقئ قادامدا زةرتتةؤ جذرگئزئلدئ.

ةكئنشئ. «موثعولدئث قذپيا شةجئرةسئنئث» كئتاپ بولئپ قالئپتاسؤئ

1. كونة ذيعئر حاتشئ ـــ بئتئكشئلةردئث ةثبةگئ

«موثعولدئث قذپيا شةجئرةسئ» ـــ موثعول حالقئ مةن سولتذستئك ساحارا ذلتتارئنئث تاريحي مادةنيةتئنة قاتئستئ شئعارما. وندا شئثعئسحان اؤلةتئ مةن موثعول ذلتئنئث شاثئراق كوتةرؤئنةن تارتئپ، ذگةدةي حاننئث بيلئك قذرؤ تاريحئ (كةيبئر مازمذنداردا ذگةدةي حاننان كةيئنگئ تاريحي شئندئقتاردئ دا قامتيدئ)، سونداي-اق سولتذستئكتةگئ ساحارا ذلتتارئنا قاتئستئ قئرؤار تاريحي ماتةريال، اثئز-اثگئمة، سالت-سانا، عذرئپ-عادةت، سوزدئك قور، ماقال-ماتةل، ولةث-جئرلار ةگجةي-تةگجةيلئ تذسئرئلگةن. ونئ قارا سوزبةن پوةتيكالئق ءتئل ةمئن-ةركئن قولدانئلعان كلاسسيكالئق كوركةم تؤئندئ دةسة دة بولادئ.

«موثعولدئث قذپيا شةجئرةسئنئث» جازئلعان ؤاقئتئ جايلئ عالئمداردا ءار ءتذرلئ پئكئرلةر بار. مئسالئ، 282-تاراؤدئث سوثئنداعئ «تئشقان جئلئ شئلدة ايئندا جازئلئپ ءبئتتئ» دةگةن مازمذنعا قاراعاندا، تذركئلةردئث كذنتئزبةسئندةگئ 12 مذشةل جئل ةسةبئ بويئنشا «تئشقان» جئلئنا تؤرا كةلةتئن 1228 - جئل، 1240 - جئل، 1252 - جئل  جانة 1264 - جئلداردئ كورسةتةدئ. قازئر ةلئمئز ماماندارئ يؤ داجذن مئرزانئث «1252- جئلعئ تئشقان جئلئ» دةگةن پئكئرئنة بةيئمدةلگةن راي تانئتادئ.

«موثعولدئث قذپيا شةجئرةسئ» كونة ذيعئر بئتئكشئلةرئ (وردا حاتشئلارئ) موثعول تئلئندةگئ بايانداؤلاردئ كونة ذيعئر جازؤئندا حاتقا تذسئرگةننةن كةيئن كئتاپ بولئپ قالئپتاستئ. بئلايشا ايتقاندا، مذنئ اتئ بةلگئسئز بئتئكشئلةردئث تاريحقا قوسقان ذلةسئ دةؤگة بولادئ. ارينة، سودان باستاپ ولار ارتئنا سان-ساناقسئز سئرعا تولئ تاريحي جذمباقتاردئ دا تاستاپ كةتتئ. اسئرةسة «موثعولدئث قذپيا شةجئرةسئنئث» ءتئلئ، فونةتيكاسئ، لةكسيكاسئ، ت.ب. جاقتارئندا ولاردئث قالدئرعان ءئزئ «مةن مذندالاپ» كوزگة تذسةدئ.

شئثعئسحان تةرئستئكتة شاثئراق كوتةرگةندة موثعول ذلتئنئث جازؤئ جوق ةكةندئگئ جذرتقا بةلگئلئ. ول باتئستاعئ نايمان تايان حانئنا جورئق جاساعاندا قويئنئندا تاثباسئ بار نايماننئث قاشقئن ءؤازئرئ -تاتارتونعانئ تذتقئنعا تذسئرةدئ. «تاثبانئث نة قاجةتئ بار؟»  دةپ سذراعان شئثعئسحانعا: «ونئث قازئنا-مذلئك پةن ازئق-تذلئكتئ باسقارؤدا، بةلدئ ادامداردئ ءمانساپقا تاعايئنداؤدا، ءئس اتاؤلئ سونئمةن عانا بئتةتئندئگئن، تاثبا سونئث كؤاسئ ةكةندئگئن»  ايتادئ. سودان باستاپ «بذيرئق-جارلئقتارعا تاثبا ئستةتئلةتئن بولئپتئ»  ونئث ذستئنة شئثعئسحان تاتاتونعاعا وث جاعئنان ورئن بةرئپ، تاثبانئ قولئنا ذستاتئپ «حانزادالار مةن تورةلةرگة ذيعئر جازؤئن ذيرةتؤگة بذيئرعان ةكةن».

سوندا موثعول ذلتئ ХІІІ عاسئردئث العاشقئ كةزدةرئنةن باستاپ قانا تاريحئن ءوز تئلئندة كونة ذيعئر جازؤئمةن جازا باستاعاندئعئن ايقئن اثعارامئز. دةيتذرعانمةن، سول تذستا تاريحي جاعداي جونئنةن العاندا، مذنداي جازؤ تةك «حانزادالار مةن ءبي-تورةلةر» سةكئلدئ تار شةثبةردةگئ جوعارئ جئكتةگئلةردئث اراسئندا عانا يگةرئلگةندئگئ بولماسا، قاراپايئم موثعول جذرتئنا جالپئ بةتتئك تارالئپ ذلگةرمةگةن-ءدئ. وسئ سةبةپتئ، وردانئث قالئث حات-قاتئناس ئستةرئ كونة ذيعئر تايپاسئنان نةمةسة باتئس وثئردةگئ رؤلاردان شئققان كونة ذيعئر جازؤئن يگةرگةن بئتئكشئلةردئث مويئنئنا تذسكةن ةدئ.

جذثتذثنئث ءبئرئنشئ جئلئ (1260 - جئلئ) يؤان شئزؤ (قذبئلاي) تاققا وتئردئ دا، تيبةتتئث ايگئلئ كةلةثئ(گةلةنئ) باسبانئ ارداقتاپ ةل ذستازئ تذتئپ، وعان «موثعذلدئث جاثا جازؤئن جاساؤدئ بذيئردئ». جئ يؤاننئث 6-جئلئندا (1269-جئلئ) باسبانئث موثعول جازؤئن جالپئلاستئرؤئ ءذشئن قذبئلاي بذكئل ةلگة مئناداي جارلئق جاريالايدئ: «جازؤ ةجةلدةن تارتئپ ءتئل ورنئنا جذمسالئپ كةلگةن ةدئ. ئرگة تاسئ تةرئستئكتة قالانعان، سالت-ساناسئ قاراپايئم ةلئمنئث جازؤئ بولمادئ، جازؤ ئستةتؤگة تؤرا كةلگةندة حانزؤ جازؤئن نةمةسة كونة ذيعئر جازؤئن قولدانئپ، وردانئث نيةتئن جةتكئزئپ وتئردئق. لياؤ، جين، سونداي-اق الئس-جاقئنداعئ ةلدةردئث جازؤئ بار، ةل بيلئگئ قولعا وتكةن بذگئنگئ كةزدة، ورداعا جازؤ-سئزؤ وتة قاجةت، بذعان دايارلئق بولماعان. سوندئقتان ةل ذستازئ باسباعا موثعولدئث جاثا جازؤئن جاساؤ، بارلئق جازبانئ كوكةيگة قونئمدئ ةتئپ اؤدارئپ جازئپ شئعؤ بذيئرئلدئ. بذگئننةن باستاپ، مةملةكةت حاتئن اكةلؤشئلةر موثعولدئث جاثا جازؤئن قولدانسئن، ءوز ةلئنئث جازؤئن قوسئمشا قولدانسئن(12).

ال قازئر قولدانئپ جذرگةن موثعول جازؤئنا كةلسةك، ول بةرتئنگئ كةزدة عانا قالئپتاسئپ، ةل اراسئنا تاراعان. 1648-جئلئ زايابانديدا (نامقاي جامسا) كونة ذيعئر ءارپئ ذلگئسئندة جاسالعان موثعول جازؤئنئث نةگئزئندة ويرات ديالةكتئسئنة ذيلةسئمدئ كةلةتئن تؤتئ جازؤئن جاسادئ. وسئعان قارايلاس وزگة ايماقتاردا قولدانئلعان كونة ذيعئر ءارپئ ذلگئسئندةگئ موثعول جازؤئندا دا وزگةرئستةر تؤئلئپ، تاياؤ زامانعئ موثعول جازؤئ بارلئققا كةلدئ. (13).

«موثعولدئث قذپيا شةجئرةسئ» كونة ذيعئر جازؤئمةن جازئلئپ كئتاپ بولعاننان كةيئنگئ جةردة، يؤان پاتشالئعئنئث ورداسئندا قذپيا ساقتالئپ، جاتقا تارالؤعا تئيئم سالئناتئن (14).

يؤان شئزؤ (قذبئلاي) موثعولدئث جاثا جازؤئن جولعا قويعاننان كةيئنگئ جةردة، كونة ذيعئرشا نذسقاسئ ةل اراسئنا كةثئنةن تاراپ جالپئلاسئپ ذلگةرمةدئ. «موثعولدئث قذپيا شةجئرةسئنئث» كةيئنگئ ذرپاققا جةتپةؤئندةگئ باستئ ءبئر سةبةپتئ وسئدان قاراستئرؤعا دا بولار ةدئ.

2. يؤان داؤئرئندة بارلئققا كةلگةن اؤدارمالار مةن قوسئمشا نذسقالار.

«يؤان تاريحئ چاعان بايانئندا»: چاعان قارتايعان شاعئندا «جئنگؤان جئلدارئنداعئ ماثئزدئ ؤاقيعالاردئ» اؤدارئپ يؤان رئنزذثعا تارتؤ ةتةدئ. «پاتشا اعزام قاباعات قؤانئپ، ونئ كوشئرئپ ماثايئنداعئلارعا تاراتؤدئ ءارئ «عيبئراتتئ» اؤدارؤدئ بذيئرادئ. سوعان قوسا «توپشئنئ» حانزؤ تئلئنة اؤدارتئپ، كئتاپ اتئن «شئثعئسحان ءداؤئرئنئث شةجئرةسئ» دةپ، «جئلنامالار جيناعئ»، «تايزذثنئث جين ةلئن تئنئشتاندئرؤئ» سةكئلدئ كئتاپتاردئ اؤدارئپ، بارلئعئن ارحيأحاناعا تابئس ةتؤگة جارلئق بةرةدئ»

اتا مةكةنئ بالئق قالاسئ سانالاتئن، باتئس وثئردةن كةلگةندةردئث ذرپاعئ چاعان «كوپ ةلدئث جازؤئنا جاتتئق ادام ةدئ(15). ونئث پاتشا امئرئمةن اؤدارعان «التئن توپشئ» اتتئ ةثبةگئ پاتشانئث جارلئعئمةن «شئثعئسحان ءداؤئرئنئث شةجئرةسئ» دةپ اتالعانئمةن كةيئنگئ داؤئرلةرگة جةتپةگةن.

ال «يؤان تاريحئ. ما زؤچاث بايانئندا»: «ارامزا ءؤازئر تةمدةر باس ءؤازئر كةزئندة اسئپ-تاسئپ كةتئپ ةدئ، ونئث ةل تاريحئن ذرلاپ كورگةندئگئن سةزگةن زؤچاث ءوزئ باس بولئپ قالعان ؤازئرلةرمةن بئرلئكتة ونئث 10 ءتذرلئ قئلمئسئن پاتشاعا داتتةگةندة، رئن زذث قاهارلانئپ ونئ ؤازئرلئكتةن الئپ تاستاعان ةدئ» دةپ جازئلعان. وسئنئث وزئنةن سول تذستا «موثعولدئث قذپيا شةجئرةسئن» وقؤعا قانشالئق شةك قويئلاتئندئعئن ايقئن اثعارؤعا بولادئ.

وسئدان سوثعئ رئن زذث زامانئندا رئن زذث پاتشا تاقتا ذزاق بولماعانئمةن، «ةل تاريحئن» جازؤعا ايرئقشا ءمان بةرگةن. ؤي جي سةكئلدئلةر «پاتشالئقتاردئث قاناتتئ سوزدةرئن» قذراستئرئپ، تاث، سذث حاندئقتارئنئث «دةرةكتةر جيناعئن» ذلگئ ةتئپ، زامان تاريحئن (16) جازؤ، «حانلينيؤانداعئ تاريحشئلارعا اتا-باباسئ جونئندةگئ «وردا ةستةلئگئن» جازعاندا وردانئث مالئمدةمةلةرئنةن تولئق پايدالانسئن دةپ نةشة رةت جارلئق بةرگةن(17). ءبئراق، حانلينيؤانداعئ ؤازئرلةر «وردا ةستةلئگئندة جازئلعان سالت-سانانئ ةلگة جايؤعا كةلمةگةندة، ونئث ئشئندة قاتتالعان سئرلاردئ ةلگة تاراتؤعا ءتئپتئ بولمايدئ(14) دةپ قارسئ شئققان.

 جئ شذننئث ءبئرئنشئ جئلئ (1330-جئلئ) اقپاندا ؤ رئن زذث «زامان تاريحئن» جازدئرؤدئ ذزاققا سوزئلئپ بئتپةگةندئكتةن گذيجاثكئداعئ الةن تةمئر، قذتلذع داؤرئشتةرگة موثعول تئلئندة جازئلعان دةرةكتةردئ حانزؤ تئلئنة اؤدارؤعا ارنايئ بذيرئق ءتذسئرئپ، مةملةكةتتئث زاث-زاكوندارئن حانزؤ تئلئنة اؤدارؤدئ (19)، شئ ياندي ؤي جيمةن بئرگة «پاتشالئقتئث زامان شةجئرةسئن» جازؤعا ءامئر بةرةدئ (20).  ال الةن تةمئردئ ةل تاريحئنئث جازئلؤ جايئن قاداعالاپ وتئرؤعا مئندةتتةيدئ ءارئ قايتا-قايتا تاپسئرئپ جارلئق بةرةدئ (21).

جئ شذننئث ةكئنشئ جئلئ (1331-جئلئ) كوكةكتة، كذيجاثگئ «زامان تاريحئن» جازؤ ءذشئن حانلينيؤاننان «توپشئنئ» الدئرئپ، تايزؤدان (شئثعئسحاننان) بةرگئ ئستةردئ حاتقا تذسئرمةك بولعاندا، ؤئنزذث پاتشا حانلينيؤاننئث وقئمئستئلارئ ياربذقا مةن تاشعاياعا جارلئق بةرةدئ. ياربذقا: «توپشئ» قذپيالئققا قاتئستئ، ونئ وزگةلةردئث كوشئرئپ تاراتؤئنا جول قويئلمايدئ، پاقئرئثئز ءامئرئثئزدئ ورئنداي المايدئ (22) دةيدئ. پاتشا امئرئنة كوپة-كورنةؤ قارسئ  شئعؤشئلارعا ؤئنزذثنئث ءوزئ دة امالسئز تئزگئن بةرةدئ.

«يؤان تاريحئ. لذي سئچئث بايانئندا»: «ؤئنزذث كذيجاثقئدا ةل تاريحئن كورمةك بولئپ ءامئر بةرگةندة، توثئرةگئندةلةر ارنايئ كئتاپ ساندئعئن الا جذگئرةدئ، قذيجاثقئنئث باستئعئ ءذن قاتؤعا باتا المايدئ. ءمانسابئ ةث تومةن سئ چئث جذگئنئپ وتئرا قالئپ: «ةل تاريحئنا» سول تذستاعئ ادامدار مةن پاتشالاردئث ئستةگةن جاقسئلئقتارئ مةن جاؤئزدئقتارئ جازئلعان، ةجةلدةن بةرئ پاتشالار ءوزئ الدئرئپ وقئپ كورگةن ةمةس، ءئس وسئمةن ءتامام بولدئ» دةپ جازئلعان.

«يؤان تاريحئ. يؤ جي بايانئندا» تاعئ دا بئلاي باياندالعان: ةل تاريحئ «توپشئنئ» تايزؤدان بةرگئ ئستةردئ تولئقتاؤ ءذشئن الدئرماق بولعاندا اتقارؤشئعا تاشعايا: «توپشئنئ» جاتقا تاراتؤعا بولمايدئ، ـــ دةگةن. كوپ ذزاماي شئ يان ورالعاندا، ؤي جي وسئ ئسكة ارناؤلئ جاؤاپتئ ةكةن، جئل اؤدارئلعاننان كةيئن كئتاپ جازئلئپ بئتةدئ. جالپئ 800 كئتاپ.

تاعئ سول «ؤي جي بايانئندا»: ؤئن زذثنئث «توپشئنئ» جالعاستئ جازؤعا ءامئر بةرگةندئگئ جونئندةگئ تاريحي شئندئق جازئلعان. باستابئندا، ؤئنزذث شاثدؤدا تذرعاندا ءوز ذلئ التئن ءنادئردئ حان مذراگةرئ ةتپةك بولادئ. ءبئراق توقان تةمئر حانزادانئث ءسذت اناسئنان حانزادا پاتشانئث وز كئندئگئنةن ةمةس ةكةنئن ءبئلئپ، وثتذستئككة سذرگئنگة جئبةرةدئ. سونان سوث حانلينيؤانداعئ عذلاماسئ الةن تةمئردئ، كذيجاثكئ وقئمئستئسئ قذتلذق دارؤئشتةردئ ورداعا الدئرئپ، بذل ءئستئ «توپشئعا» ةنگئزؤدئ بذيئردئ ءارئ ؤي جيدئ شاقئرتئپ جارلئق جازدئرئپ، ةل ءئشئ-سئرتئنا جاريا ةتتئ.

«يؤان تاريحئ. ؤئن زذث شةجئرةسئندة (بةسئنشئ)» تاعئ دا مئناداي دةرةكتةر كةزدةسةدئ: «سادئر پاتشانئث تاققا شئققاننان بةرگئ جارلئقتارئن، بذيرئقتارئن جانة ءار ةلدئث تاپسئرعان حاتتارئن، داتتةمةلةرئ مةن جاؤاپ حاتتارئن، سونداي-اق الةن تةمئر سةكئلدئلةردئث بار پةيئلدةرئمةن ئستةگةن ادال ةثبةكتةرئن جازؤدئ، دولايعا «موثعول توپشئسئن» جالعاستئ جازئپ، كذيجاثكئعا قويؤدئ ذسئنئس ةتةدئ، بذعان پاتشا دا ماقذل بولادئ»

مةيلئ الةن تةمئر مةن قذتلذق دارؤئشتةر جالعاسئن جازعان «توپشئ» بولسئن، الدة دولاي جالعاسئن جازعان «موثعول توپشئسئ» بولسئن حانزؤ دةرةكتةرئنة ءتذسئرئلئپ، كةيئنگئ ذرپاققا جةتپةگةندئگئ ايقئن.

ال حانلينيؤانداعئ وقئمئستئلار ياربذقا، تاشعايالاردئث پاتشانئث جارلئعئنا قارسئ شئعؤدان دا تايئنباي كورسةتپةي قويعان «توپشئسئ» - ؤاث گو ؤيدئث ايتؤئ بويئنشا ءدال بذگئنگئ «يؤان پاتشالئعئنئث قذپيا شةجئرةسئ» (23).

3. «اؤليةنئث جورئققا اتتانؤئمةن» سالئستئرؤ.

«اؤليةنئث جورئققا اتتانؤئ» كةيدة «اؤليةنئث جورئققا اتتانؤئ جايلئ ةستةلئك» دةپ تة اتالادئ. ونئ شئثعئسحان مةن ذگةدةي حان تذسئنداعئ موثعولدئث تاريحئنا قاتئستئ ماثئزدئ تاريحي كئتاپ دةسة دة بولادئ. عئلئم سالاسئنداعئلار ونئ «جئ يؤان جئلدارئ جازئلئپ بولعان» دةپ قارايدئ. اأتورئ بةلگئسئز. ءبئراق «ءتورت قويما كئتاپتئث جالپئ مازمذنئنئث ءتئزئمئ» مةن كةيبئر زةرتتةؤشئلةردئث كوزقاراسئ بويئنشا «اؤليةنئث جورئققا اتتانؤ ةستةلئگئن» ؤاث ئ سةكئلدئلةر جازعان كورئنةدئ. «يؤان تاريحئن» ذقئپپةن وقيتئن بولساق، بذل تذجئرئمنئث نةگئزسئز ةمةس ةكةندئگئن بايقايمئز.

 «مةشئن جئلئ (1260 - جئلئ) يؤان شئزؤ (قذبئلاي) تاققا وتئرعاندا، جئل اتئن جذثتذث دةپ قويئپ، تذثعئش رةت حانلينيؤاندئ قذرؤ جونئندة جارلئق تذسئرةدئ» (24). حانلينيؤانداعئ جاسئ 70 تئ جةلكةلةگةن ؤاث ئعا «ةل تاريحئن» قوسئمشا جازؤدئ بذيئرادئ (25). اسئلئندة سوناؤ «ذلؤ جئلئنئث (1244 - جئل) قئسئندا، قذبئلاي ءوز شاثئراعئندا جين داؤئرئنةن قالعان وقئمئستئلاردئ ئزدةستئرئپ جيعاندا ؤاث ئنئ شاقئرتئپ الادئ(26). سونئمةن «ؤاث ئ قذبئلايدئث شاثئراعئندا كذتئمگة الئنعان(27)». «شئزؤ (قذبئلاي) ةل بيلئگئن قولعا العاننان سوث، ؤاث ئ اقئل كورسةتكةن» (28)، «جارلئقتار شئعارئپ، ةرةجة-تئزئمدةر جاساپ، سونئث بارلئعئن دا كةسئپ-ءپئشئپ وتئرعان (29)».

ةجةلدةن ةسكئ كذنئندةگئ جين حاندئعئنئث حانلينيؤانداعئ وقئمئستئسئ قذبئلايعا جاعئپ، ونئث مةيئرئنة ةرةكشة بولةنةدئ. جذثتذثنئث 3-جئلئ (1262 - جئلئ) تامئزدا قذبئلاي «ؤاث ئعا ورداداعئ ؤازئرلةردئث باسئن قوسئپ، شةجئرةنئث جايئن اقئلداسؤدئ تاپسئرادئ. ؤاث ئ سةكئلدئلةر وتكةن پاتشالاردئث ئستةرئن جازئپ، تاريح سارايئنا قويؤدئ ذسئنئس ةتةدئ» (30). جذثتذثنئث 4-جئلئ (1263 - جئلئ) كوكةكتة «ؤاث ئ شئثعئسحان جونئندةگئ دةرةكتةردئ جيناپ كةلئپ تاريح سارايئنا وتكئزؤدئ ذسئنئس ةتتئ(31). بذل كةزدة ؤاث ئنئث 73 جاسقا كةلئپ، قارتايعان شاعئ ةدئ.

ول پاتشاعا: «تاريحتان پاتشالاردئث جةثئسئ مةن جةثئلئسئ، كوركةيؤئ مةن قذلدئراؤئ تاريحتا جازئلئپ وتئرعان. ةلئمئز دانئشپاندئق قذدئرةتئمةن دذنيةنئث ءتورت بذرئشئن تئنئشتاندئردئ، پاتشا ساربازدارئنئث ات تذياعئ تيگةن جةرلةردئث بارلئعئندا تئزة بذكپةگةندةر جوق، بذل دا بولسا الديار تاقسئردئث امال-ايلاسئنئث ةرةك ةكةندئگئن كورسةتةدئ. ةگةردة «ةل تاريحئن» ؤاعئندا جازئپ بئتئرمةسةك، ؤاقئت وتة كةلة ذمئت بولئپ، قذردئمعا كةتؤئنةن الاثدايمئن. سوندئقتان ارناؤلئ ورئن قذرئپ «ةل تاريحئن» جازئپ، سونئمةن بئرگة لياؤ، جين تاريحئن دا جازؤ كةرةك(32)» دةپ داتتةمة ايتادئ.

«اؤليةنئث جورئققا اتتانؤئ جايلئ ةستةلئكتة» شئثعئسحاننئث «وث قولئنا اسئقتاي قان شةثگةلدةپ تؤعاندئعئنان» تارتئپ، ات جالئندا، قاندئ شةكپةن سوعئستا وتكةن ومئرئندةگئ باستئ ؤاقيعالار، ارعئ اتا-بابالارئنان تةك قانا ةسؤحةي جايلئ اتالعان بولئپ، سيئر جئلئ (1241 - جئلئ) قاراشانئث 8-كذنئندة ذگةدةي حاننئث 56 جاسئندا وتكةل حذلاندا قايتئس بولعانعا دةيئنگئ تاقتا وتئرعان 13 جئلداعئ ؤاقيعالار باياندالادئ.

«اؤليةنئث جورئققا اتتانؤئ جايلئ ةستةلئك» پةن «موثعولدئث قذپيا شةجئرةسئن» سالئستئرعاندا، ولاردئث ذقساستئعئمةن بئرگة، ءوزارا پارقئن دا اثعارؤعا بولادئ. ءبئر ؤاقيعا جونئندةگئ بايانداؤلاردئث ءوزئ تولئق نةمةسة تولئقسئز بولئپ پارئقتالادئ.

«موثعولدئث قذپيا شةجئرةسئندة» ةپيكالئق بايانداؤلار مةن پوةتيكالئق ءتئل، ماقال-ماتةل، سالئستئرؤ مةن تةثةؤ، اثئز اثگئمة الما كةزةك اؤئسئپ كةلئپ، قويؤ ادةبي تذسكة ية بولسا، «اؤليةنئث جورئققا اتتانؤئ جايلئ ةستةلئك» ونداي ةمةس، ول جذثگونئث وردا تاريحئن جازؤ داستذرئنة مذراگةرلئك ةتئپ، بايانداؤئ ءارئ ايقئن، ءارئ قاراپايئم، مةرزئم، مةكةن، ادام، ؤاقيعالاردئ انئق حاتقا تذسئرگةن.

 تاعئ ءبئر وزگةشةلئك بذلاردئث سوثعئسئ ءيت جئلئنان (1202 - جئلئ) باستاپ باياندالادئ. سول تذستاعئ موثعول تاريحئن جانة سولتذستئكتةگئ وزگةدة كوشپةندئ ذلتتاردئث تاريحئن زةرتتةؤ ءذشئن وسئ ةكئ ةثبةكتئ سالئستئرئپ كورؤگة تؤرا كةلةدئ. «موثعولدئث قذپيا شةجئرةسئنةن» كةيئن جازئلعان «اؤليةنئث جورئققا اتتانؤئ جايلئ ةستةلئك» ةكةؤئن ءبئر-بئرئمةن سالئستئرئپ كورةر بولساق، مذنئث سوثعئسئ الدئثعئسئنئث 12 جةردةن ءبئر ءئلئپ الئنعان قاراپايئم اؤدارما نذسقاسئ سةكئلدئ بولئپ شئعادئ. ال سوثعئسئنئث وزگةشةلئگئ «شئثعئسحان جونئندةگئ اثئز دةرةكتةر جيناؤدان» كةيئن قوسئلعان.

مذنان قالا بةرسة، «يؤان تاريحئ. تايزؤ شةجئرةسئ»، «يؤان پاتشالئعئنئث وردا ةستةلئگئنةن» الئنعان، «اؤليةنئث جورئققا اتتانؤئ جايلئ ةستةلئكپةن» كوپ جةرئ ذقساس. مذنئث وزئندة «يؤان پاتشالئعئنئث وردا ةستةلئگئ» «اؤليةنئث جورئققا اتتانؤئ جايلئ ةستةلئكتةن» الئنئپ، ءئشئنارا وزگةرئستةر ةنگئزئلئپ تولئقتاندئرئلعاندئعئن كورؤگة بولادئ.

«اؤليةنئث جورئققا اتتانؤئ جايلئ ةستةلئكتئث» قازئرگئ نذسقالارئنئث ئشئندة يؤان پاتشالئعئ كةزئندة جاساعان تاؤ زذثيدئث «شذي پؤ» اتتئ ةثبةگئنئث تاريحئ ةث ذزاق. ال عئلئم سالاسئنداعئلار وتكةن عاسئردئث باسئنداعئ ؤاث گو-ؤيدئث تذزةتؤ جاساپ، تذسئنئك بةرگةن نذسقاسئن ساپالئ كئتاپ دةپ ماداقتاسادئ. ؤاث گو-ؤيدئث ايتؤئنشا، چاعان اؤدارعان «شئثعئسحان ءداؤئرئنئث شةجئرةسئ» ـــ بذگئنگئ «اؤليةنئث جورئققا اتتانؤئ جايلئ ةستةلئك» (33). وسئ ارادا حاينيثدئق ؤاث جين-ان مئرزا (34) ءبئر نارسةنئ قاعئس قالدئرعان.

«اؤليةنئث جورئققا اتتانؤئ جايلئ ةستةلئكتئث» باستاماسئ مةن «موثعولدئث قذپيا شةجئرةسئنئث» 59-تاراؤشاسئنداعئ مازمذندار ءبئر-بئرئنة قارايلاس. ةگةردة مذنئ اؤدارما دةسةك، ونئث ذستئنة ونئ اؤدارعان باتئس وثئرلئكتةردئث ذرپاعئ چاعان بولسا، وندا ول «موثعولدئث قذپيا شةجئرةسئندةگئ» سةكئلدئ بايانداؤ ستيلئمةن ئشكئ مادةني پسيحيكالئق جاقتان ءذن تابئسؤئ، استة 58-تاراؤشاسئنداعئ تارتئمدئ بايانداؤلاردئ قالدئرئپ كةتپةگةن بولار ةدئ. ال كذثزئشئلاردئث ءمذريتئ  ؤاث ئلاردئث قاراؤئنشا «موثعولدئث قذپيا شةجئرةسئندةگئ» الدئثعئ 58 - تاراؤشاسئنداعئ بايانداؤلار كذثزئنئث مورالدئق تاعئلئمئنا كوپة-كورنةؤ قايشئ، پاتشا ابئرويئنا داق تذسئرةدئ، سول ءذشئن ونئ الئپ تاستاؤ اقئلعا قونئمدئ كورئنگةن.

4. «جاميح-ات-تاؤاريحتئث» دالةلدةؤئ

ХІҮ عاسئرداعئ پارسئ تاريحشئسئ راشيدديننئث «جاميح-ات-تاؤاريح» اتتئ ةثبةگئمةن ةلئمئز وقئرماندارئ فئث چئثجذن مئرزانئث ةرتةرةكتة اؤدارعان «دوساث موثعول تاريحئ» اتتئ اؤدارماسئ ارقئلئ تانئسقان ةدئ. ورئس تئلئنةن حانزؤ تئلئنة اؤدارعان تولئق نذسقاسئ وتكةن عاسئردئث 80-جئلدارئنئث باس كةزئندة عانا باسئلئم كورة باستادئ دا، 80-جئلداردئث سوثئن الا تولئعئمةن شئعئپ بولدئ.

«جاميح-ات-تاؤاريحتئث» حانزؤ تئلئندةگئ اؤدارما نذسقاسئنئث كئرئسپةسئندة اؤدارماشئ: «راشيددين بذل ذلئ ةثبةگئن جازؤ بارئسئندا سول تذستاعئ اراب، پارسئ تئلئندة جازئلعان شئعارمالاردان، ماسةلةن: ХІ عاسئرداعئ ماحمذت قاشقاريدئث ةثبةگئنةن، ХІІІ عاسئرداعئ پارسئ تاريحشئسئ شايبانيدئث «جاهاندئ جاؤلاپ الؤشئنئث تاريحئ» اتتئ شئعارماسئنان، ХІІІ عاسئرداعئ اراب تاريحشئسئ يبن اشئردئث «تولئق تاريح» اتتئ ةثبةگئنةن، سولارمةن قاتار يلي حاننئث ورداسئندا قذپيا ساقتالعان التئن قوبديداعئ «التئن داپتةر» سةكئلدئ وردانئث ارحيأ ماتةريالدارئنان پايدالانعان (34) دةپ جازادئ.

راشيددين ءوزئ «حاننئث التئن قوبديئندا ساقتالعان تاريحي كئاپتاردئث ءار پاراعئنداعئ مازمذندارعا جانة كوپتئ كورگةن قاريالاردئث ايتقانئناа (36)، «تاريحتئ ادال دا سةنئمدئ تذردة بايانداپ بةرةتئن تذركئ ةرتةكشئلةرئنئث سوزئنة» نةگئزدةلة جازئپ شئققاندئعئن ايتادئ.

سالئستئرئپ كورةر بولساق، «جاميح-ات-تاؤاريحتئث» 2-تومئنئث 1-بولئمئندةگئ ون عذمئرناما ياعني «توبة بايان مةن ارلان قوثئردئث ءومئربايانئ»، «ارلان قوثئر جانة ونئث ءذش ذلئنئث ءومئربايانئ»، «ارلان قوثئردئث ذلئ بوتةن سارئ قاعاننئث ءومئربايانئ»، «بوتةن سارئنئث ذلئ تذدةنمةنةننئث ءومئربايانئ»، «تذدةنمةنةننئث ذلئ بايسئنقوثئردئث ءومئربايانئ»، «بايسئنقوثئردئث ذلئ تذمباقاي  حاننئث ءومئربايانئ»، «تذمباقاي حاننئث ذلئ قابئل حاننئث ءومئربايانئ»، «قابئل حاننئث ذلئ بارتان باتئردئث ءومئربايانئ»، «بارتان باتئردئث ذلئ ياسؤكةي باتئردئث ءومئربايانئ» (38).

وسئلارعا قوسا 2-تومنئث 2-بولئمئندةگئ «شئثعئسحاننئث ءومئربايانئ»، «وگةدةي حاننئث ءومئربايانئ» (39) دةگةندةر «موثعولدئث قذپيا شةجئرةسئنئث» 282 - تاراؤشالئق نذسقاسئمةن نةگئزئنةن قارايلاس كةلةدئ. جوعارئدا باياندالعانداي «اؤليةنئث جورئققا اتتانؤئ جايلئ ةستةلئكتة» شئثعئسحاننئث اتا تةگئ جايلئ ةسؤحةيدةن وزگة ةشكئم اؤئزعا الئنبايدئ، سول سةبةپتئ «جاميح-ات-تاؤاريحتا» پايدالانعان ماتةريالئ «اؤليةنئث جورئققا اتتانؤئ جايلئ ةستةلئكپةن» قاتئسسئز. ال «جاميح-ات-تاؤاريحتا» كةزدةسةتئن يؤان داؤئرئنة قاتئستئ تاريحي ماتةريالدار «موثعولدئث قذپيا شةجئرةسئنئث» مازمذنئن نةشة ورايدئ، مذنئ سونئث جالعاسئ ياعني «التئن داپتةر» دةيمئز.

ءبئر عاجابئ «جاميح-ات-تاؤاريح» موثعول مةن تذركئلةردئث ارعئ اتاسئن ءبئر دةپ ياعني ياقذپتان تاراتادئ، ياقذپتئ نذح پايعامبار شئعئسقا جئبةرگةن. «بارلئق موثعول اتاؤلئ جانة تذركئ تايپالارئ مةن كوشپةندئلةر تذگةلئمةن سودان تارايدئ (40). بذل كةيئنئرةكتةگئ  لؤأساندانزاننئث  «التئن شةجئرةسئندةگئ» موثعولدئث ارعئ تةگئ، ينديا، تيبةت ايتئلئمئ جايلئ پايئمداؤلارئنا ذندةس كةلةدئ. ارينة، ورتا عاسئردان ئلگةرئ عذمئر كةشكةن، دئندئك نانئم-سةنئمدةرئ ءبئر-بئرئنة ذقساي بةرمةيتئن تاريحشئ اأتورلاردئث ءدئني كوزقاراستارئ ولاردئث شئعارمالارئندا باستان-اقئر جةلئ تارتئپ جاتاتئندئعئن كورسةتةدئ. سول ءذشئن بذل قازئرگئلةردئث نازارئنان تئس قالماؤعا ءتيئس، ولاي بولماعاندا زةرتتةؤئمئز عئلئمي بولمايدئ.

«جاميح-ات-تاؤاريحتئث» قازاق تاريحئن زةرتتةؤدةگئ نارقئ وتة جوعارئ. بذل كئتاپتا كةزدةسئپ وتئراتئن ذشان-تةثئز تاريحي ماتةريال مةن تاريحي تذلعاعا قاتئستئ ادام اتئ، جةر-سؤ اتئ، رؤ-تايپا ةسئمدةرئن نةگئزئنةن تذركئ-موثعول تئلئنة اينالدئرؤعا كةلةدئ. ءاسئرةسة ونئث قازاقتئث بايئرعئ رؤ-تايپا ةسئمئن، ادام اتئن، سونداي-اق قازاق تئلئندةگئ جةر-سؤ اتتارئن زةرتتةؤگة تيگئزةر پايداسئ مول. ال حانزؤ ءتئلئ بذعان ذقسامايدئ، تةك تولئق تا نانئمدئ تاريحي ماتةريالدارعا سذيةنئپ سالئستئرماسا، قولدانئلعان ءارئپتئث دئبئسئ بويئنشا ونئ اؤدارئپ قايتادان قالپئنا تذسئرؤگة كةلمةيدئ. ارينة، بذل ارادا «جاميح-ات-تاؤاريحتاعئ» باياندالاتئن ادام، جةر-سؤ اتتارئنداعئ جالعاؤلئقتاردئث پارسئلانؤ ماسةلةسئن ةسكةرگةن ءجون.

5. «قئزئل شةجئرة» مةن «كوك شةجئرةدةگئ» كةزدةسةتئن دةرةكتةر

«قئزئل شةجئرةنئث» اأتورئ سايباستؤگذثگا دوجي (1309-1364) كةيدة سئ تؤگذيلوجذي دةپ تة اتالادئ. 1324-جئلئ (تايديثنئث 1-جئلئ) موثعولدئث پاتشاسئ ياسذن تةمئرگة جولئعئپ سئيعا ية بولعان ءارئ پاتشا امئرئمةن سايبا تذمةنباسئ بولئپ تاعايئندالعان. «قئزئل شةجئرة» اتتئ كئتابئن 1346 - جئلدان باستاپ جازئپ، 1363 - جئلئ اياقتاعان. مذنئث تالاي جةرئندة شئثعئسحاننئث قوسقان ذلةستةرئ مةن سئثئرگةن ةثبةكتةرئ اثگئمة بولادئ.

وسئنئث 8-تاراؤئ «موثعول حاندئعئنئث (يؤان) شاعئن بايانئ» دةگةن ارناؤلئ تاراؤعا بولئنةدئ دة، وندا موثعولدئث تورةلئك ذستةمدئگئن بورتةشينادان تارتئپ شةجئرةلةي كةلئپ، يؤان چئثزذث پاتشا تةمئر جايلئ توقتالعاندا «وسئلاردئ «توپشئدان» كوشئرگةن ةدئم» دةپ بذكپةسئز مويئندايدئ (41). بذدان تذمةنباسئنئث ورداعا كئرئپ مانساپقا تاعايئندالعان كةزدئث وزئندة «توپشئنئ» قولعا ءتذسئرئپ، ونئ تيبةت رايونئنا الا كةلگةندئگئن كورؤگة بولادئ. قذبئلاي باسئبانئ ةل ذستازئ ةتئپ تاعايئنداعاننان تارتئپ، ونئث ئنئلةرئ لئثجئن مةن دانبا (جاعئلاس دةپ تة اتالادئ) ةل ذستازئ بولئپ تاعايئندالادئ.

وسئلاردان كةيئنگئ دارمابالالاجئتا، يشئسئلةنجئن، شئلاس باؤئرجة، تيانجئنجيانزاث، شياثبانجيا، شاثئر جاسپا، گوثگئر گؤلوسئجيانزاثبانزاث جانة ؤاث چؤئرجيانزاث سةكئلدئ زاثزؤلاردئث ايگئلئ كةلةثدةرئنة (گةلةن) دة يؤان پاتشالئعئنئث پاتشالارئ يؤان چئثزذث پاتشا تةمئر، يؤان ؤزذث، حايسا كذشلئك حان، يؤان رئنزذث پاتشا اييذل بالبادا، يؤان يثزذث پاتشا شودئر بالا، يؤان تايديث پاتشا ةسةن تةمئرلةر ةل ذستازئ دةپ اتاق بةرگةن. ونئث ذستئنة يؤان پاتشاسئنئث ورداسئنداعئلار بؤددا دئنئنة تابئناتئن، سوندئقتان بذل دا سايبا تذمةنباسئنئث «توپشئنئ» قولعا تذسئرؤئنة سةپتئگئن تيگئزسة كةرةك.

 ونئث ذستئنة بذل ؤاقيعا ياربذقا، تاشعايالاردئث: «توپشئنئ» قذپيا ذستاؤ كةرةك، جاتقا تاراتؤئنا تئيئم سالئنادئ دةگةندةرئنةن بذرئن بولعان ؤاقيعا. ؤئن زذث پاتشا داؤئرئندةگئ، پاتشا مةن ءؤازئر اراسئنداعئ قاتئناستئث نازئكتئگئن وسئدان بايقاؤعا بولادئ. «قئزئل شةجئرة» قازئرگة دةيئن جالعاسقان «موثعولدئث قذپيا شةجئرةسئنةن» سئرت، تاعئ دا «توپشئنئث» جالعاسئ بار بولعاندئعئن، سايبا تذمةنباسئنئث كوشئرگةن نذسقاسئ توپشئنئث جالعاسئ ةكةندئگئن راستايدئ. بالكئم، بذل الةن تةمئر مةن قذتلذق دارؤئشتةر جالعاسئن جازعان «توپشئ» بولؤئ عاجاپ ةمةس. ءبئر قئزئعئ «قئزئل شةجئرةدة» موثعول مةن تيبةتتةردئث ءتذپ-تذقيانئ تؤرالئ دةرةك بةرئلمةيدئ، مذنئث وزئنةن تيبةتتةن شئققان وسئ ءبئر سايبا تذمةنباسئنئث تاريحي قذجاتتارعا قاباعات ادام ةكةندئگئن بايقاؤعا بولادئ.

ХІҮ عاسئرداعئ تيبةتتئث جانة ءبئر تاريحشئسئ كذنو شذنلذبونئث «كوك شةجئرةسئ» مةن باي زؤلاچئنؤانئث «كةمةثگةردئث قوناعاسئ» اتتئ ةثبةكتةرئندة موثعول تورةلةرئنئث ذستةمدئگئ مةن شئثعئسحاننئث اتا-تةگئ، ءذرئم-بذتاعئ باياندالادئ. كةيبئر وقئمئستئ مذنئ «قئزئل شةجئرةدةن» الئنعان دةپ قارايدئ (42). بذل ةكئ شئعارمانئث كئتاپ بولئپ شئعؤ كةزةثدةرئن دالةلدةپ كورؤگة تؤرا كةلةدئ.

6. لؤأساندانزان مةن «التئن شةجئرة»

«التئن شةجئرة»، «موثعولدئث قذپيا شةجئرةسئ» جانة «موثعولدئث تذپ-تذقياننئث» بارلئعئ دا موثعول تئلئندة جازئلعان ءذش ءئرئ تاريحي شئعارما سانالئپ، عئلئم سالاسئنئث نازارئن ةرةكشة اؤدارادئ. «التئن شةجئرةنئث» ةكئ ءتذرلئ نذسقاسئ بار. ونئث ءبئرئ «حانداردئث ءتذپ-تذقيانئ، التئن شةجئرة ارقاؤئ» دةپ تة اتالادئ. مذنئ قئسقارتئپ «التئن شةجئرة ارقاؤئ» دةيدئ، ادةتتة «كئشئ التئن شةجئرة» دةپ تة اتالادئ، اأتورئ بةلگئسئز. وقئمئستئلار مذنئ ХҮІІ عاسئردئث 10-جئلدارئ مةن 30-جئلدارئنئث ارالئعئندا جازئلعان دةگةندئ ايتادئ. تاراؤعا بولئنبةگةن، حانزؤ تئلئنة اؤدارعاندا 20 نةشة مئث ءارئپ كولةمئندة بولعان. بذل شئعارما لاما ءدئنئ موثعولدار رايونئنا تارالعاننان كةيئن جارئققا شئققان. مذندا دذنيةنئث پايدا بولؤئ، ادامزاتتئث جارالؤئ، سونئمةن بئرگة ينديا مةن تيبةت تورةلةرئنئث موثعول تاريحئمةن ئلئكتةستئگئ، بؤددا ءدئنئنئث كوزقاراستارئ بويئنشا ةگجةي-تةگجةيلئ باياندالادئ.

بذل ةثبةككة شئثعئسحاننئث يگئ ئستةرئ جانة ول جونئندةگئ اثئزدار، ذگةدةي، قذبئلايدان تارتئپ يؤان پاتشالئعئنئث سوثعئ پاتشاسئ توقان تةمئردئث شةجئرةسئ، توقان تةمئردئث ةل تذتقالئعئنان ايئرئلئپ، ات باسئن سولتذستئككة بذرؤئ، لين دان حان تاققا وتئرعاننان كةيئنگئ 270 جئلدئق تاريح ةنگئزئلگةن. مذنداعئ كةيبئر دةرةك كوزدةرئ حانزؤ تئلئندة جازئلعان تاريحي ماتةريالدارداعئ جةتئسپةؤشئلئكتةر مةن اعاتتئقتاردئ تولئقتئرا الادئ. «كئشئ التئن شةجئرةنئ» جؤ فئث، جيا جيثياندار حانزؤ تئلئنة اؤدارئپ، «حانزؤ تئلئندةگئ موثعول التئن شةجئرة ارقاؤئ» دةپ اتاعان. بذل جونئندة اؤدارماشئلار «اأتور ءدئندئ نةگئز ةتة وتئرئپ، موثعولداردئث ارعئ تةگئ قيسئنسئز تذردة ينديا، تيبةتتةردةن قاراستئرعان، باسئبانئث «تولعانئستارئم تؤرالئدان» باستالئپ، موثعولداردئث اتا-تةگئ ينديا، تيبةتتةن شئققان دةيتئن كوزقاراسئ وسئ كئتاپتان باستالادئ» دةگةندئ ايتادئ (43).

ةندئ ءبئر ءتذرئ بايئرعئ حاندار تةگئ ينديا مةن تيبةتتةن شئققان موثعول باس اؤليةسئ شئثعئسحان، ونئث نةمةرةسئ قذبئلاي شةشةن حان، قذبئلاي شةشةن حاننان تارالعان دايان حاننان تارتئپ لين دان جذتذقتئعا دةيئنگئ «التئن شةجئرة» ادةتتة ««رئ التئن شةجئرة» دةپ اتالادئ، اأتورئ لؤأساندانزان.  سوندئقتان «لؤأساندانزان شةجئرةسئ» دةپ تة اتالادئ. اباي ماؤقارا ذلئنئث قازاق تئلئنة اؤدارعانئ وسئ شةجئرة. ونئ مولشةرمةن 1643-جئلئ جازئلئپ بولعان دةسة، ةندئ كةيبئرةؤلةر 1628-جئلدار مةن 1634-جئلدار ارالئعئندا نةمةسة 1649-جئلدار مةن 1736 جئلداردئث ارالئعئندا جازئلعان دةسةدئ. بذل كئتاپتئث دا بؤددالئق بوياؤئ باسئم، موثعولداردئث ارعئ تةگئ ينديا مةن تيبةتتةن شئققان دةپ ايتادئ. كئتاپتاعئ مازمذندار دا بؤددا دئنئندةگئ الةمنئث جارالؤئ جونئندةگئ ايتئلئمداردان، «ينديا مةن تيبةت تورةلةرئنئث تاريحئنان» الئنعان. الايدا «كئشئ شةجئرةمةن» سالئستئرعاندا مذنئث مازمذنئ تولئق، ءبئراق بذل كئتاپتئث العاشقئ نذسقاسئ قولعا تذسپةگةن (44).

1926-جئلئ موثعول حالئق رةسپؤبليكاسئ عئلئم اكادةمياسئنئث تذثعئش باستئعئ جامئ-ياث حالئق اراسئنان بذل كئتاپتئث كوشئرمة نذسقاسئن تاپقان. بذل نذسقا 1937 - جئلئ ذلانباتئردا «التئن شةجئرة» دةگةن اتپةن باسئلعان. بذل كوشئرمة نذسقادا جةر-كوككة تارالئپ، قولدان-قولعا ءوتئپ كوشئرئلؤئ بارئسئندا كةتكةن اعاتتئقتار، كةيئنگئلةر ورئنسئز قوسقان قاتة سوزدةر مةن سويلةمدةر، ذمئتئلئپ ءتذسئپ قالعان جولدار مةن ابزاستار اياق الئپ جذرگئسئز (45). كئتاپ تا، تاريح تا، ادةبيةت تة، دةرةكتئ ادامدار مةن ؤاقيعالار جايئنداعئ ةستةلئكتةر دة، بذكئلدةي ويدان قذراستئرئلعان جاسامپازدئق تا كةزدةسةدئ (46).

 1979 - جئلئ جاچيسچيننئث «التئن شةجئرةنئث اؤدارماسئنا تذسئنئك» دةگةن حانزؤ تئلئندةگئ اؤدارماسئ تايبيدةگئ ليانجيث باسپا كاسئپورئن سةرئكتئگئ جاعئنان باسئلعان. 1980 - جئلئ جانة 1983 - جئلئ ئشكئ،سئرتقئ موثعول حالئق رةسپؤبليكاسئ ليؤ جينسو، چويجاأتار سالئستئرئپ تذسئنئك جاساعان «التئن شةجئرةنئث» موثعول تئلئندةگئ نذسقاسئن ايئرئم-ايئرئم باسئپ شئعارعان. 1993 - جئلئ تامئزدا ئشكئ موثعولدئث موثعولتانؤ باسپاسئ سئدورجيننئث «موثعول التئن شةجئرةسئنئث» حانزؤ تئلئندةگئ اؤدارما كئتابئن باسپادان شئعارادئ. بذل كئتاپ 24 تاراؤ، 191 تاراؤشاعا بولئنگةن. اؤدارماشئ مذنداعئ موثعول اثئزدارئندا كةزدةسةتئن ةل اناسئ بورتةشينادان كةيئنگئ 234 - تاراؤشا «موثعولدئث قذپيا شةجئرةسئنة» قارايلاس كةلةدئ، الايدا قذرئلئسئندا وزگةشةلئكتةر بار، ال سودان كةيئنگئلةرئ «كئشئ التئن شةجئرةگة» ذقساپ كةلةدئ دةگةندئ ايتادئ.

جاچيسئچيننئث «موثعولدئث التئن شةجئرةسئنئث اؤدارماسئنا تذسئنئگئ» مةن «موثعولداردئث قذپيا شةجئرةسئن» سالئستئرار بولساق، وسئنداعئ 16 - تاراؤدئث ئشئندة 2-، 3-، 4-تاراؤشالار عانا «موثعولدئث قذپيا شةجئرةسئمةن» قارايلاس كةلةدئ.

بذل تاراؤدا قامتئلاتئن مازمذن 260 - بةتتة، 322 بةت كةلةتئن كئتاپتئث 554 بولئگئن ذستاعان. تيان چيثبو (بةلگيانئث بوبئ: A.Mostaert) مئرزانئث ساناعئنا قاراعاندا «موثعولدئث قذپيا شةجئرةسئنئث» جالپئ 282 تاراؤشاسئنئث ئشئندةگئ «موثعولدئث التئن تاريحئنان» الئنعان مازمذندارئ 1-تاراؤشادان 38-تاراؤشاعا دةيئن، 40-تاراؤشادان 176-تاراؤشاعا دةيئن، 208-تاراؤشادان 254-تاراؤشاعا دةيئن، 256-تاراؤشادان 264-تاراؤشاعا دةيئن، 266-تاراؤشادان 268-تاراؤشاعا دةيئنگئ مازمذندار قالئپ، قالعان تاراؤشالارئ: 39-تاراؤشا، 177-تاراؤشادان 207-تاراؤشاعا دةيئن، 255-تاراؤشا، 265-تاراؤشا، 267-تاراؤشا، 269-تاراؤشادان 282-تاراؤشاعا دةيئن. قوسئپ ةسةپتةگةندة «التئن شةجئرةنئث» «موثعولدئث قذپيا شةجئرةسئنةن» العان مازمذندارئ 233 تاراؤشا بولئپ، 49 تاراؤشا كةم شئققان.

وسئ الئنعان 233 تاراؤشانئث ءبارئ دة «موثعولدئث قذپيا شةجئرةسئنئث» ءتذپ نذسقاسئمةن نةگئزئنةن قابئسئپ كةلةدئ. بئرنةشة تاراؤشا عانا ازداپ وزگةرئستةرگة ذشئراعان، سونئمةن بئرنةشة تاراؤشالارعا وزگة دة تاريحي ماتةريالداردئث مازمذندارئ كئرگئزئلگةن. تيان چيثبو مئرزا دا كةزئندة «موثعولدئث قذپيا شةجئرةسئندةگئ» تاراؤشالاردئ «التئن شةجئرةدةن» كةزدةستئرئپ، ولاردئ بةت سانئنا قاراي كةستةگة ءتذسئرئپ شئققان (45).

وسئ كةستةگة نةگئزدةلةر بولساق «موثعولدئث قذپيا شةجئرةسئندةگئ» باسئم كوپ سانداعئ مازمذنداردئ «التئن شةجئرةدةن» كةزئكتئرةر ةدئك. الايدا «التئن شةجئرةدةگئ» ءتذسئپ قالعان مازمذندار «موثعولدئث قذپيا شةجئرةسئنئث» ةث تارتئمدئ جةرلةرئ. ماسةلةن: 177-تاراؤشادان 207-تاراؤشاعا دةيئنگئ ءتذسئپ قالعان 31 تاراؤشادا شئثعئسحاننئث كةرةي مةن نايماندئ باعئندئرعاندئعئ، حاندئق ورئنعا كوتةرئلگةندئگئ جانة 95 مئثباسئن تاعايئنداؤئ سئندئ ماثئزدئ ؤاقيعالار بولعان. مذنئث ءوزئ «موثعولدئث قذپيا شةجئرةسئنئث» 6-تاراؤئنداعئ كوپ بولئگئ، 7-تاراؤئنئث بارلئق جةرئ، 8-تاراؤئنئث كوپ مازمذنئنئث قالعانئ.

لؤأساندانزان «موثعولدئث قذپيا شةجئرةسئنةن» 49 تاراؤشا كةلةتئن مازمذندئ الئپ تاستاعان. بذل جونئندة موثعول وقئمئستئسئ جئن جين ءوزئنئث «موثعولدئث قذپيا شةجئرةسئ تؤرالئ جالپئ شولؤ» دةگةن ةثبةگئندة: «التئن شةجئرةگة» كوز سالار بولساق، لؤأساثدانزان تةك لاما ءدئنئنئث ئجداعاتتئ ءمذريتئ بولؤئمةن قاتار، ءبئر قئرئنان ادال دا ناعئز موثعولشئل قايراتكةر ةكةندئگئن اثعارؤعا بولادئ (48) دةپ ةگجةي-تةگجةيلئ تذسئنئك جاساعان. «موثعولدئث قذپيا شةجئرةسئندةگئ» كةيبئر تاراؤشالارئ لؤأساندانزان مئرزا ادةيئ الئپ تاستاعان ةكةن (49). ةندةشة بذدان لؤأساندانزان مئرزانئث تاعئ دا ءبئر جذمباق قالدئرئپ كةتكةندئگئن اثعارامئز...

(جالعاسئ بار)

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى