ومئرگة ءار بةرگةن گذلدةر مةن ارؤلار

استانا. قازاقپارات. شةشة، سةن باقئتتئسئث! جئلاماعئن، جاي ءتذسئپ جاتقاندا دا قذلامادئث. تاثئرئثنةن مةن ةدئم عوي سذراعانئث، سوندئقتان جئلاماعئن، جئلاماعئن، - دةپ ورئلگةن مذقاعاليدئث بذگئندة اؤةنگة اينالعان جئرئ اناعا دةگةن پةرزةنتتئك ساعئنئشتئث شئرقاؤ شئثئ بولسا كةرةك.

ومئرگة ءار بةرگةن گذلدةر مةن ارؤلار

شئندئعئن ايتار بولساق، اناعا، ايةلگة دةگةن قذرمةت ناؤقانشئلدئققا اينالئپ بارا جاتقانداي سةزئلةدئ كةي-كةيدة.

دةي تذرعانمةن، شاهار كوشةلةرئندةگئ گذل دذكةندةرئنئث ماثئنان وتكةن سايئن ءبئر قذشتارلئق وزئنة باؤرايدئ دا تذرادئ. جةكة ذعئمئمدا  ءار ايةل ءبئر تال گذل سةكئلدئ. سوندئقتان بولار باپتاؤئ مةن كذتئمئ دة وزگةشة. ول - عالامعا بةيبئتشئلئك پةن سذلؤلئق سئيلاعئسئ كةلةدئ. شئعارماشئلئق ادامدارئنا قؤات بةرةتئن، شابئت سئيلايتئن دا وسئ گذلدةر. تئم ارئعا بارماي-اق، حاكئم ابايدئ عذلامالئق ورئسكة، پاراساتتئ پايئم ايتؤعا ئنتالاندئرعان گذلدةر بار ةدئ. ونئث العاشقئسئ - زةرة اجةسئ مةن اناسئ ذلجان بولسا، سوثعئسئ ماحاببات ليريكاسئنئث مؤزاسئ ئسپةتتةس اباي سذيگةن سذلؤلار - ءدئلدا، توعجان، ايگةرئم مةن سالتانات ةدئ.

تولئمبةك اعا الئمبةكتئث مئنانداي ءبئر جئرئ بار:

«مةن ءبئر تةثةؤ ايتايئن - ذلئ دةرسئث.

سذلؤلئققا اينئماس سئثار قونعان،

ايةلدةردئ راؤشان گذلئ دةرسئث.

راؤشان گذل، شئركئن-اي، ءيسئ قانداي؟!

ءان شئعارماي، مذمكئن بة، كذي شئعارماي؟!». ةندةشة، گذل - جةر بةتئندةگئ ةث سذلؤ جاراتئلئس يةسئ.  ءبئر سوزبةن جةتكئزةر بولساق، ءسذيؤدئ ذيرةتةدئ. ولار «سويلةيدئ». تولستويدئث اناسئنا جازعان حاتتارئ، لةرمونتوأتئث «جالعئزدئعئ»، ماعجاننئث «گذلسئمئ»، بةيئمبةتتئث «شذعانئث بةلگئسئ»، مذقاعاليدئث «فاريزا قئزئ» الةمنئث سذلؤلئعئنا دةگةن ماحابباتتان تؤعان كلاسسيكالئق تؤئندئلار دةؤگة بولادئ.

ةگةر ءسئز بئرةؤدئث ادال جارئ، بئرةؤدئث اق بوز اتقا مئنگةن حانزاداسئ بولساثئز، ولاردئث ءتئلئن ةركئن مةثگةرؤئثئز كةرةك. ويتكةنئ، نازئك جاندئلار قاؤئمئ گذلدةرمةن ةتةنةلةس. «سةنئث تؤعان كذنئثة گذل سئيلار ةم قذلپئرعان، ءبئراق گذلدةن اؤمايدئ سةنئث اسةم ءتذر تذلعاث»،- دةپ كةلةتئن اقئن مذرات شايماراننئث جئر جولدارئ ايةل مةن سذلؤلئقتئث، گذلدئث ةگئز ذعئم ةكةندئگئن اثعارتسا كةرةك.

گذلدةر نة دةيدئ؟...

وسئدان ءبئراز بذرئن كذن شئعئس ةلئنئث «399 رؤاشان گذلئ» اتتئ ءانئن تئثداپ ءجذردئم. جةلئدة سذيگةنئنة ئثكارلئعئن وسئ راؤشاندار ارقئلئ جةتكئزبةك بولعان جئگئتتئث كوثئل حوشئ ايتئلعان. ايتسة دة، حاس سذلؤدئث كةلبةتئنة تةثةؤ تاپپاي قالاتئن ساتتةر دة كةزدةسةدئ. وندايدا ءبئرعانا  تةثةؤ ءسوز - «ءتئل جةتپةيدئ!» دةگةننةن باسقاعا بارا المايسئث. شئعئستئث ذلئ شايئرئ ساعديدئث «ءبئر مةثئثة بذحارا مةن سامارقاندئ بةرةر ةم!» دةگةن جئر جولدارئنان-اق سذلؤلئققا جةر بةتئلئك دذنيةنئث بارلئعئ باس يةتئندئگئن مةثزةسة كةرةك.

ءيا، انئعئندا، ءتئلدئث دة جةتپةيتئن تذسئ بار. حاس سذلؤدئ كورگةن جئگئتتئث ءتئلئ بايلاندئ. ونداي ساتتة ءتئل جةتپةگةن عاشئقتئققا جذرةك ءتئل قاتادئ. جذرةك ءذن قاتسا ادامنئث كوزئ دة سويلةيدئ.  ول جةتپةگةن جاعدايدا، سول مةيرئمدئ گذلدةر «سويلةيدئ»...

دذكةن سورةلةرئنةن گذل الاردا ولاردئث سانئنا ءمان بةرگةن ابزال. سةبةبئ، ساندارمةن جيناقتالعان گذلدةر دة ءارتذرلئ ءمان-ماعئنا بةرةدئ ةكةن. ةندةشة، سول شوق-شوق گذلدةردئث سئبئرئنا قذلاق تذرةيئك...

ةگةر قئزعا ءوزئثئز سذيةتئن جاننئث سول عانا ةكةندئگئن جانة ول سةكئلدئ ارؤدئث ةشقاشان دا قايتالانبايتئندئعئن بئلدئرگئثئز كةلسة، ءبئر شوق گذل عانا ذسئنؤ كةرةك. گذل بئلاي دةيدئ: «سذلؤ قئز، سةرئ جئگئتتئث سذيگةنئ سةن عانا». ال، ءوزئثئز جةتئ قات اسپانعا نةمةسة جةردئث تذبئنة بولسئن بئرگة كةتكئثئز كةلةتئن پةريزاتقا سئيلاؤعا ابدةن بولاتئن ءذش شوق گذل: «سةن ءذشئن حانزاداث قذربان بولؤعا دايئن»، - دةيدئ ةكةن. 

«مةن سةنئ سذيةمئن». بةس شوق روزا گذلئ ءسئزدئث جذرةگئثئزدئث ءذنئن حانشايئمعا وپ-وثاي جةتكئزة الادئ. قازاقتا جةتئ سانئ قاسيةتتئ سانالعاندئقتان سذلؤئنا ءسوز سالعان جئگئتتةر جةتئ شوق گذل سئيلاؤعا تالپئناتئنئ انئق. ةندةشة ول نة دةيدئ ةكةن؟ «سذلؤئم، الدئثدا تذرعان ادام سةنئث كذللئ بولمئسئثنئث ءبئر بولشةگئ، وتباسئنئث ذيئتقئسئ بولؤعا نيةتتئ» دةيدئ. سوندئقتان قازاق جئگئتتةرئ ذيلةنةر الدئندا بولاشاق  جذبايلارئنا وسئ قاستةرلئ ساندئ ئرئمدايدئ.

«سئزبةن شئنايئ دوس بولؤدئ قالايدئ». بذل--توعئز شوق گذلدئث ءذنئ. ةگةر بويجةتكةنگة دوستئق پةيئلئثئزدئ جةتكئزگئثئز كةلسة نةمةسة ارئپتةستئك قاتئناستاردئ جاقسارتقئثئز كةلسة، توعئز تال گذل ساتئپ الؤعا تؤرا كةلةدئ. ال، ءبئر تانئسئثئزعا ءتذزؤ نيةتئثئز بةن شئنايئ قارئم-قاتئناسئثئزدئ تانئتقئثئز كةلسة - ون ءبئر تال گذل ذسئنساثئز بولعانئ، گذلدةر «كوكتةمگئ كذندةي جايناپ ءجذرئثئز»،  - دةپ  سايراي باستايدئ.

ءومئر قؤانئش، شاتتئقتان عانا تذرمايدئ. ويدا جوقتا قاراگوز ارؤدئ قاپالاندئرئپ الدئق دةلئك. كةشئرئم سذراعئثئز-اق كةلئپ تذر. دةگةنمةن، الدئنا بارؤعا جاي عانا جئگئتتئك نامئسئثئز جئبةرمةيدئ. ارنايئ قئزمةتكةرلةر ارقئلئ نةمةسة جاقئن دوسئثئزدان كةشئرئم تولئ حاتئثئزدئ قوسئپ، ون ةكئ شوق گذل بةرئپ جئبةرئثئز. قالعانئ قئزدئث قذزئرئندا... تاعئ دا سول مةيرئمدئ گذلدةر ءسئز ءذشئن شئر-پئر بولادئ.

جوعارئدا ايتئپ وتكةندةي، ءومئر بولعاسئن ساتتئلئك پةن ساتسئزدئك قاتار جذرةدئ.  ساندار لةگئندةگئ ون ءذش - ءساتسئز سان بولئپ ةسةپتةلةدئ. سوندئقتان 13 دانا گذلدئ ءوزئثئز جاقسئ كورةتئن ادامدارعا سئيلاماؤعا تئرئسقان ءجون.

مذندايدا، گذلدةر دة «سويلةؤگة» قذلئقسئز، كوثئلسئز بولادئ. سوندئقتان ولاردئث شوعئرئن ءبئر دانا كةم نةمةسة كوپ ةتؤگة ذمتئلئثئز. ال، ون بةس تال گذلدئ الةمنئث جارئعئن سئيلاعان، ةسةيئپ كةتسةث دة ذعئمئندا ءالئ ءسابي بولئپ ةلةستةيتئن، سةن ءذشئن ورنئ اسپانداعئ اناعا سئيلاؤ كةرةك. كةيدة، ءوزئثئز ةرةكشة سذيئسپةنشئلئك تانئتئپ جذرگةن، شةكسئز سئيلايتئن، قاتتئ قذرمةتتةيتئن ادامدارعا  اجةثئزگة، جةثگةثئزگة، ذستازئثئزعا تارتؤ ةتسةثئز دة بولادئ.

ساندار ساتتئلئككة جةتةلةپ جاتسا، جئگئتتةرگة قذشاق-قذشاق گذل ةمةس،  جذرةك كئلتئن سئيعا تارتاتئن «جئبةكتةرئن» اداسپاي تاباتئندئعئنا سةنئمدئمئز.  سةبةبئ، دارحان دالانئث توسئندة وسكةن قازاق قئزدارئ تابيعات-انانئث سذلؤلئعئن سةزئنة بئلةتئندئكتةن، وزئنة سول سةزئمدئ اماناتتاي بئلگةن نار جئگئتتةرگة «مةن سةنئ سذيمةيمئن» دةپ ايتؤعا قالاي عانا ءداتئ بارسئن. 

مةرةكةگة نة سئيلايسئث؟

ءار وتباسئنئث گذل تةكشةسئندة  ءبئز ءجيئ لاأاندا، ناركةس، جذپارگذل، قئزعالداق، بايشةشةك، راؤشان گذلدةر كةزدةستئرةمئز. راؤشان دةگةندة ةسكة بئردةن گذلدةردئث وتانئ - گوللانديا تذسةتئنئ تاعئ بار. دةگةنمةن، ناعئز جابايئ تاؤ قئزعالداعئنئث وتانئ - امؤداريا مةن سئرداريا الاپتارئ. قئزعالداقتاردئ ةگؤ جذمئستارئ تذركياداعئ كونستانتينوپول باقتارئندا باستالسا، ةؤروپاعا 1550 - جئلئ اأستريا ةلشئسئ وگير دة بؤسبةكتئث ارقاسئندا جةتئپتئ.

دة بؤسبةك بذل گذلدةردئث سيپاتئن جاساپ شئعئپ جانة ونئ أةناعا جولداعان كورئنةدئ. قازئرگئ تاثدا گوللانديادا ءار جئلدئث ءساؤئر ايئ مارةسئنة جةتةر كةزةثدة،  نوردأةيك-ان-زة-حارلةم جولئندا «گذلدةر شةرؤئ» وتكئزئلئپ تذرادئ. اتالعان شةرؤ جئل سايئن  قئزعالداقتار مةن راؤشان گذلدةرئنئث بارلئق ادةمئلئگئ مةن سئمباتتئلئعئن پاش ةتئپ كةلةدئ. ال، ةلئمئزدة دة سول ةؤروپانئ سذلؤلئعئمةن تامساندئرعان شئرايلئ قئزعالداقتئث مةكةنئ بار. تذلكئباس اؤدانئنداعئ شذبايقئزئل بةلئ دة سولاردئث قاتارئندا.

 

قئزعالداق - لالاگذلدةر تذقئمداس وسئمدئكتةردئث اتاؤئ. بذگئندة ولار الةمنئث قوثئرجاي كليماتتئ جةرلةرئندة كةثئنةن تاراعان. ءبئراق بذل وسئمدئك اتاؤئنئث شئعئستئق ءتذپ تامئرئ پارسئنئث «toliban» (سالدة) سوزئندة جاتئر. بذدان قئزعالداقتئث وتانئ ازيالئق دالالار مةن شولدةر ةكةندئگئ ايقئندالادئ.

دئنئمئزدة گذل قاستةرلئ سانالعاندئقتان ونئ اياقاستئ ةتؤگة تئيئم سالئنعان.  ةرتةرةكتة تذرئك گارةمدةرئندة «سةلةم» ءتئلئ - گذل ءتئلئ قولدانئلعان. بذل كادئمگئ پارسئ تئلئنةن بئزگة ةنگةن «سالةم»، بئلايشا ايتقاندا گذل سالةمئ نةمةسة گذل ارقئلئ جئبةرئلگةن سالةمدةمة. بذل ءداستذر شئعئستا جاستار اراسئندا كةثئنةن قولدانئلعان.

ويتكةنئ شئعئستئق مةنتاليتةت سةزئمئن اشئق بئلدئرؤگة كوپ مذمكئندئك بةرمةيتئنئ بةلگئلئ. بئزدة كةيدة تؤعان كذن يةسئ قانشا جاسقا تولسا، سونشا گذل بةرؤ ءداستذرئ كةزدةسةدئ. ءبئراق، بذل بار بولعانئ ول ادامنئث قانشا جاسقا تولعانئن ةسكةرتؤدةن باسقا ةشتةثة دة ةمةس. ادةتتة شئعئستئقتا گذلدئث اق ءتذسئ ادةتتةگئدةي تازالئقتئ، پاكتئكتئ بةينةلةسة، باتئستا قايعئلئ جاعدايدئ، قئزعئش ءتذس-جاستئقتئ، ماحاببات پةن نازئكتئكتئ، القئزئل-وتكئر ويلئلئكتئ، التئن تذستةسئ-ذلئلئقتئ، مارتةبةلئلئكتئ، سارئ-قئزئلئ - كذدئكتئ، سولعئن سارئسئ - ماحابباتقا تذراقسئزدئقتئ، قارا تذسئ - قايعئنئ بئلدئرةدئ.

جئلئنا ءبئر رةت كةلةتئن ايةلدةر مةركةسئنة قانداي گذل سئيلاعان ابزال دةگةن سذراقتئث ءجيئ قويئلاتئنئ بار. ارينة، گذلگة قؤانبايتئن ايةل كةمدة-كةم.  شئنئ كةرةك، ايةلدئث باقئتئ، ذرپاق ءوربئتؤ، ونئ تاربيةلةؤ. باقئتتئ وتباسئنئث وتاناسئ اتانؤ بولماق.

ةندةشة، وسئ باقئتتئ تابيعات سذلؤ گذلدئث پئشئنئندة بةرئپتئ. اق ءتذستئ «ايةل باقئتئ»  (سپاتتيفيللؤم) دةپ اتالاتئن گذل مئنة وسئنئث دالةلئ. اسئرةسة، گذلدةپ تذرعان كةزئندة  ةرةكشة اسةرلئ سةزئلةدئ ةكةن. اثئزدارعا سةنسةك، قئز-كةلئنشةكتةردئث ومئرئنة وث وزگةرئس سئيلايتئندئقتان «ايةل باقئتئ»  اتالئپ كةتكةن. تاثعاجايئبئ، ول وزگة وسئمدئكتةر سياقتئ ساباعئنان سؤارؤدئ تالاپ ةتپةيدئ. «ايةل باقئتئ» وسئرئلگةن ئدئستئث استئنا  سؤ قذيئپ قويساثئز ءوزئ ءشولئن باسادئ.

ءبئر سوزبةن، «ايةل باقئتئ» - الةمدئ ءسذيؤدئ، ادامزاتتئ  سذلؤلئققا باؤليتئن سذيكئمدئ گذل. ةرتة زامانداردان بةرئ ايةلدةردئ جالعئزدئقتان ارئلتئپ، باقئتتئ، وتباسئلئ ومئرگة جةتةلةيتئن بولعان ةكةن. ايةل باقئتئن اثساساثئز، «ايةل باقئتئ» گذلئمةن دوس بولئثئز، دةپ كةثةس بةرةدئ. ايتپاقشئ، سيقئرلئ گذلدئث توسئن سئيلارئ مذنئمةن بئتپةيدئ.

ونئث ةث كذشتئ قذدئرةتئ - ايةل زاتئنا «انا» اتانؤعا سةبةپكةر بولا الاتئندئعئندا بولسا كةرةك. ادةتتة سپاتتيفيللؤم قئس مةزگئلئنئث سوثئ مةن كذزگة دةيئن گذلدةيدئ. گذلئ اق قاناتتئ ةسكة سالادئ: ءدال سونداي اق، ءدال سونداي جذرةك ءپئشئندئ. گذلدئث قذرامئندا مايدا گذل شوعئرلارئ سوبئق بار، ولار اق جاؤلئقتئ «قذشاقتاپ» جاتئر. سوبئعئ اق-سارئ نةمةسة قارا قوشقئل ءتذستئ بولا الادئ. قاتتئ ءپئسئپ-جةتئلگةن كةزئندة اق ءتذستئ گذل اشئق جاسئل تذسكة اؤئسادئ.

ءتذيئن ءسوز: كذندةلئكتئ ايةل باقئتئن ةر ادامسئز ةلةستةتؤ مذمكئن ةمةس. عالامتور كةثئستئگئن شولئپ وتئرئپ، «ايةل باقئتئ» گذلئن تولئقتئراتئن انتؤريؤم گذلئن تاؤئپ الدئق. ةل اؤزئندا «ةركةك باقئتئ» دةگةن اتپةن تارالعان گذل ءسئزدئ تامساندئرماي قويماسئ انئق.

ةندةشة، بةيكذنا ءارئ سالتاناتئ كةلئسكةن اق «ايةل باقئتئ» مةن قئزؤقاندئ قئزئل «ةركةك باقئتئ» بئرئكسة، وتباسئنئث بةرةكةسئ تاسئپ، ئرئسئ شالقي تذسةتئنئ حاق. ةندةشة، «ايلاسئ قئرئق اتانعا جذك بولار» اقئلدئ دا كورئكتئ ايةلدةرگة مةرةكة قارساثئندا «ايةل باقئتئن» سئيلاپ، قذلاعئنا «مةرةكةثئز قذتتئ بولسئن!» دةگةن ءسوزدئ ةستئرتؤ ةر جئگئتكة مئندةت ةكةندئگئن ةستةن شئعارمايئق.

اأتور: نذرشات توكةن.

«الاش ايناسئ»

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى