پؤگاچةأ كوتةرئلئسئنة قاتئسقان قازاق قئزئ
استانا. قازاقپارات - ساپار ماتةن قئزئ (1753-1776ج.ج.) - اقتوبة ءوثئرئ قوبدا وزةنئ بويئن مةكةندةگةن تابئن رؤئ وتباسئندا دذنيةگة كةلگةن.
ةل الدئندا سويلةگةن سوزئنةن، جذزةگة اسئرعان ساياسي، اسكةري ءئس-قيمئلدارئنان، حالئققا شاشقان ذراندارئنان - ةسكئشة ايئرئقشا ساؤاتتئ، وي-ءورئسئ كةث جان بولعاندئعئ حالئق اؤئزئنداعئ اثگئمةلةردةن بةلگئلئ.
ساپار قئز 16-17 جاس شاماسئندا ءوز رؤئنئث ورتاشا اؤقاتتئ ادامئنا تذرمئسقا شئعادئ. ةدئل مةن جايئق اراسئنداعئ قالماقتار جوثعارياعا قاشقان كةزدة ساپاردئث كذيةؤئ سولاردئث قولئنان قازا تابادئ.
ساپار كةلئنشةك قازانئث ارتئن باعئپ، جئل وتكةن سوث امةثگةرلئك جولمةن كذيةؤئنئث ءئنئسئ جانبالتانئث ةتةگئنةن ذستايدئ.
بذل - قازاق حالقئنئث، اسئرةسة كئشئ ءجذزدئث ة.پؤگاچةأ كوتةرئلئسئنةن (1773-1775ج.ج.) كةيئنگئ قانقذيلئ جازالاؤدئث تاقسئرةتئن تارتئپ، قئبئرلاماق تذگئلئ سئبئرلاؤعا شاماسئ كةلمةي بذعئپ قالعان كةزئ ةدئ. ساپار كةلئنشةك وت باسئ، وشاق قاسئندا ءجذرئپ، ةل-حالقئنئث تاعدئرئنا قابئرعاسئ قايئسقان، ارئدةن ويلايتئن، اقئل كوكجيةگئ كةث، ئزعئنداي جذرتئنا تارئققاندا تئرةك بولار كوسةم ايةل ةكةنئن، وسئ كةزدة تانئتا ءبئلدئ.
1775 - جئلدئث قئركذيةك ايئندا ةلةك، قوبدا وزةندةرئنئث ساعاسئندا وتئرعان تابئن، تاما رؤلارئ ءدذر ةتئپ اتقا قونئپ، ةرةؤئلدةپ شئعا كةلدئ. ول تاريحتا «كوكتةمئر كوتةرئلئسئ» دةگةن اتاققا ية بولدئ. عاجابئ سول - بذل جويقئن ةرةؤئلگة جةل بةرگةن ةل ذستاعان حان دا، قوثئراؤلئ نايزا وثگةرگةن باتئر-باعئلان دا ةمةس، تابيعاتئنان نازئك جاراتئلعان ءالسئز دة اؤرؤشاث، ءبئراق حالقئنا دةگةن سذيئسپةنشئلئگئ ات باسئنداي اساؤ جذرةگئنة سئيماعان، ةرجذرةك - ساپار كةلئنشةك ةدئ.
تابئن، تاما رؤلارئ اراسئندا قالئپتاسقان ءوز بةدةلئن پايدالانئپ، قازاق جةرئن بئلگةنئنشة بةلئنةن تاپتاعان ورئس وتارشئلارئنا قارسئ ةلدئ كوتةرؤدئ ويلادئ. جذرةگئندة وتئ بار جاس كذيةؤئ جانبالتا ونئث سةنئمدئ سةرئگئنة اينالدئ.
ساپار كةلئنشةكتئث ايئرئقشا قابئلةتتئ، قاتارئنان وزئپ تؤعان كوشةلئ جان ةكةنئ - كذرةس تاكتيكاسئ مةن ساياسي باعدارلاماسئنان انئق اثعارئلادئ. قازاق حالقئ ة.پؤگاچةأ كوتةرئلئسئنة ذلكةن ءذمئت ارتقان ةدئ. ول قازاق حالقئنئث باسئنا بار جاقسئلئقتئ ءذيئپ توكتئ: جةكة دةربةس مةملةكةتتئك، تةثدئك پةن بوستاندئق، ءتئپتئ جايئق، ورئنبور كازاك-ورئستارئندا قازاق حاندئعئنئث قاراماعئنا بةرؤگة ؤادة ةتتئ. ءبئراق كئشئ ءجذز حانئ نذرالئ ءالئپتئث ارتئن باعئپ، ونئ تذسئنة قويمادئ.
حانئنئث اؤئزئ قيسايئسئنا قاراعان قازاق دالاسئنئث اتقامئنةرلةرئ «اق پاتشاعا بةرگةن انتئمئزدئ اتتامايمئز» دةپ قايراتتئ ةرگة قول ذشئن بةرمةدئ، كةرئسئنشة، بئلةك سئبانئپ جةلپئنگةن ةرلةردئث بةتئن كةرئ قاعؤمةن بولدئ.
سويتكةنمةن دة، اشئق، جاسئرئن ة.پؤگاچةأ سوثئنا ةرگةندةر از بولمادئ. الايدا، ة.پؤگاچةأ ءولئپ، كوتةرئلئستئث جانشئلعانئنا ءبئر جئل بولعان-دئ. ساپار كةلئنشةك ةلةؤلئ ناتيجةلةرگة جةتة تذرئپ، اياق استئنان مةزگئلسئز اياقتالعان وسئ كوتةرئلئستئ قايتا جانداندئرؤدئ ويلادئ. پؤگاچةأ اتئن ذرانداسا، ونئث جاسئرئنئپ قالعان سةرئكتةرئ، ةسةسئ كةتكةن جايئق بويئ كازاك-ورئستارئ، ارعئ بةتتةگئ قالماقتار، تةرئستئكتةگئ باشقذرتتار، ئشكئ تاراپتاعئ موردأا، چؤأاش، چةرةمئستةر - پؤگاچةأتئث كةشةگئ قارؤلئ قوسئنئنئث مذشةلةرئ قايتادان اتقا قونادئ دةپ دامةلةندئ. ساپار كةلئنشةكتئث وي اؤقئمئنئث كةثدئگئ وسئنداي بولدئ.
وسئناؤ ارماندئ ويدئ جذزةگة اسئرؤ جولئندا ايةل اتئ باستئ كةدةرگئگة اينالدئ. «بايتال شاؤئپ بايگة الماس» - دةگةن قازاق دالاسئنا ابدةن سئثئسكةن ءپالساپالاردئث ءبئرئ ةدئ. وسئ جاعدايدا ورئس وتارشئلارئنا قارسئ ةلدئ كوتةرؤ ارمانئ ساپار كةلئنشةكتئ تاريحتا بالاماسئ جوق، ةث قيئن دا قاتةرلئ اأانتيؤراعا باس تئگؤگة ءماجبذر ةتتئ. ول ءوز ءپئرئ كوك بذقا - «كوكتةمئر» اتئنان ارةكةت ةتؤگة بةل بؤدئ.
تاما، تابئن رؤلارئنئث 1775 - جئلدئث قئركذيةگئندة «كوكتةمئر» ءپئردئث امئرئمةن اتقا قونئپ، قوبدا بويئندا 1500 قول جيعانئ ورئنبور مةن پةتةربورعا ايگئلئ بولدئ. ة.پؤگاچةأ بذلئگئنة قول بةرگةنئ ءذشئن جاپپاي قئلئش جذزئنةن وتكئزئلگةن، ءبئرجولا «جؤاسئتئلعان» قازاقتاردان مذنداي باسبذزارلئق شئققانئنا كذماندئ پاتشا سارايئ ورئنبورعا قايتا-قايتا سذراؤ سالدئ.
ورئنبور گؤبةرناتورئ رةينةدورپ ماسةلةنئث انئق-قانئعئنا كوز جةتكئزؤ ءذشئن ءوز «جانسئزدارئن» كوتةرئلئس وشاعئ ورتالئعئنا جئبةرئپ، حاتتالعان مالئمةتتةر الدئ. سول مالئمةتتةر بذگئندة رةسةي سئرتقئ ئستةر مينيسترلئگئنئث ارحيأئندة ساقتاؤلئ.
ة.پؤگاچةأ كوتةرئلئسئنئث جالعاسئ ئسپةتتةس ساپار كةلئنشةك كوتةرئلئسئنة دةم بةرئپ، ارقاؤ بولار ادامدار كوبةيدئ. ءسويتئپ، ساپار كةلئنشةك ذستانعان ستراتةگيانئث نةگئسسئز بولماعانئ، ونئث كوسةمگة ءتان زور ساياسي قابئلةت يةسئ ةكةنئنة كوز جةتكئزةمئز.
1776 - جئلدئث باسئنان ءاربئر ذلت-ازاتتئق قوزعالئسئندا بولاتئن بذلتاق، قارسئ كذشتةردئث ئرئتكئ ارةكةتئ باستالدئ. الدئمةن دوسالئ سذلتان كوتةرئلئستةن ئرگة ايئرئپ، ورئنبور گؤبةرناتورئ رةينةدورپقا حات جولداپ، كئنالارئن جؤئپ-شايؤعا كئرئستئ. جانة قئرعا كوتةرئلئسشئلةردئ توقتاتؤ ءذشئن جازالاؤشئ وترياد شئعارؤدئ ءوتئندئ. ادالدئعئن تانئتؤ ءذشئن تذز قامالئنئث ئرگةسئنة كوشئپ باردئ. كوپ ذزاماي ونئث بالاسئ سةيدالئ سذلتاندا كوتةرئلئس ساپئنان كةتتئ.
نذرالئ حان دا كوتةرئلئستئ ئدئراتؤعا جانئن سالدئ. 1775 - جئلدئث سوثئندا ساپار كةلئنشةككة ءوزئنئث اتاقتئ ستارشئنئ سئرئم دات ذلئن جذمساپ، بةكةرگة قان توككةننةن ناتيجة شئقپايتئنئن ةسكةرتئپ، جوسپارئنان باس تارتؤعا شاقئردئ. ءبئراق ودان دا ةشتةثة ونبةدئ. رةينةدورپقا حات جولداپ، تابئن، تاما اؤئلدارئنا جازالاؤشئ وترياد شئعارؤدئ، بولماسا باشقذرتتاردئ ايداپ سالؤدئ ذسئندئ. اقئرئ نذرالئ ءوزئ باس بولئپ ساپار كةلئنشةك اؤئلدارئنا اتتانئس جاساپ، ونئسئ دا ءساتسئز اياقتالدئ.
جينالعان جاساقتئ ءيئرئپ ذستاپ تذرؤعا بولمايتئنئنا، سوزا بةرسة ئشكئ ئرئتكئدةن كوتةرئلئسشئلةر ئدئراپ كةتةتئنئنة كوزئ جةتكةن ساپار 1776 - جئلدئث كوكتةمئنةن باستاپ ءوز بةتئنشة ارةكةتكة كئرئستئ. كوتةرئلئستئ تابئن، تاما، بايباقتئ، جاعالبايلئ، شةكتئ، كةردةرئ رؤلارئ قولدادئ. جاساق سانئ 10 مئثعا جةتتئ. بذل اجةپتاؤئر كذش بولعانمةن، ورئستئ مذقاتؤعا ازدئق ةتتئ. ساپار كةلئنشةك وتارشئلاردئ كذيرةتة المايتئنئن ءبئلدئ، ءبئراق قئلئشتئ قئنابئنان سؤئرماؤ كةرةك، سؤئرعان سوث سئلتةؤ پارئز ةكةنئن ذعئندئ.
ورئس وتارشئلارئ نةگئزگئ كذشتةرئ قوبدا بويئنا ورنالاسقان كوتةرئلئسشئلةر شابؤئلداؤئ مذمكئن دةگةن قامالداردئ نئعايتئپ، بةكئتئپ تاستاپ وتئرعان. ساپار سول سةبةپتئ كذشتئ ءبئر جةرگة توپتاماي، جةثئل جاساقتار قذرئپ، قامسئز وتئرعان قامالدارعا تذتقيئلدان شابؤئلداؤ ادئستةرئن قولدانعان. نةمةسة پارتيزان سوعئسئن باستادئ.
مئسالئ، ولار كراسنوگورسكي قامالئنئث بةكئنئسئنئث مئقتئلئعئن ءبئلئپ، ورئنبورعا قاراي بذرئلئپ، قايتا قايئرئلئپ چةرنورةچةنسكي، ةلةك قامالدارئنا شابؤئلدادئ. شاعئن جةثئل جاساقتار ءبئر مةزگئلدة أةرحنةؤرالسكي، قئزئل، تانالئق، ور، يلين، گؤرةأ، چةرنورةچةنسكي، ةلةك قامالدارئنا لاپ قويدئ. قامالدار ءبئر-بئرئنة كومةككة كةلئپ، قول ءذشئن بةرؤ مذمكئندئگئنةن ايئرئلدئ. ساپار كةلئنشةكتئث سوعئس تاكتيكاسئ اجةپتاؤئر جةثئسكة جةتكئزدئ: تابئن قالئباي، تاما قادئر، سادئر، جانبولات، تاسبولات جانة جاعالبايلئ توپتارئ قالماق رةدؤتئن كذيرةتئپ جئبةردئ. جايئق توپتارئ كيرسانوأ حؤتورئن الدئ. ال گؤرةأ باعئتئندا ارةكةتتةنگةندةر جايئقتان ءوتئپ، استراحانعا ئلئگئپ، كراسنويار، چةرنويار ةلدئ-مةكةندةرئن شاپتئ. بذلاي شاشئراي ارةكةت ةتؤ كوتةرئلئس كذشتةرئنئث اؤقئمدئ ةكةنئن اثعارتئپ، ورئس بيلئگئنة قارسئ كذشتةردئ وياتؤ امالئ ةدئ. ءبئراق قولداؤ ماردئمسئز بولدئ. پؤگاچةأ كوتةرئلئسئنةن كةيئن قئلئش جذزئنةن وتكةن ةدئل، جايئق كازاك-ورئستارئ، باشقذرتتار ءذن-ءتذنسئز جاتتئ.
1776 - جئلدئث جاز ايلارئنئث ورتاسئندا كوتةرئلئس ساپ تئيئلدئ. ارحيأ قذجاتتارئندا ونئث سةبةبئ تؤرالئ دةرةك جوق. ادةتتة، مذنداي كوتةرئلئستةن كةيئن جازالاؤ شارالارئ بولؤئ ءتيئس. كوتةرئلئستئث اياق استئنان ساپ تئيئلؤئ - ساپار كةلئنشةكتئث ولئمئمةن بايلانئستئ بولسا كةرةك.
شاماسئ، تابيعاتئنان اؤرؤشاث، ءالسئز جان - جذيكةگة تذسكةن سذمدئق اؤئرلئقتئث سالماعئن كوتةرة الماي، وقئس ذزئلگةن سياقتئ. قالاي بولعانمةندة، ول العاشقئ ذلت-ازاتتئق قوزعالئستئث قارلئعاشئ بولئپ، تاريحئمئزعا وشپةستةي ءئز قالدئرئپ، التئن ارئپتةرمةن ساقتالدئ. العاشقئ ذلت-ازاتتئق قوزعالئسئن باستاؤشئ ايةل بولؤ - بذل وقيعانئث ءمانئ مةن مازمذنئن ةسةلةپ ارتتئرا تذسةدئ.
ساپار كةلئنشةكتئث جةرلةنگةن جةرئ قوبدا بويئندا، بولماسا قوبدا-قيئل ارالئعئندا بولسا كةرةك. سةبةبئ ول تؤرالئ ارحيأتةردة ناقتئ دةرةك جوق.
بذل كوتةرئلئس تؤرالئ مالئمةت مادةنيةتتانؤشئ، فيلوسوف انةس سارايدئث «قازاقستان ايةلدةرئ» جؤرنالئنا (1997 جئلعئ، اقپان №2) بةرگةن ماقالاسئنان الئندئ.
مالئمةت بةرؤشئ: اقتوبة وبلئستئق تاريحي-ولكةتانؤ مؤزةيئ، ولكة تاريحئن عئلئمي-زةرتتةؤ ءبولئمئنئث اعا عئلئمي قئزمةتكةرئ ايبةك ةرتةميروأ.