چيث ذكئمةتئنئث تةمئر نوقتاسئنان قورئقپاعان قارا وسپان قارلئعاشتئث كيةسئنةن قورقئپتئ

استانا. قازاقپارات - حالقئمئز قاشاندا ئزگئلئك پةن يناباتتئلئقتئ بارلئق قاجةتتئلئكتةن جوعارئ باعالاپ، تةثدئك پةن ادئلدئكتئ، اياؤشئلئق پةن تذسئنئستئكتئ تؤ ةتئپ كوتةرئپ، ونئ وزئنةن باسقا جان يةسئمةن قاتئناس جاساؤدئث ولشةمئ ساناعان.

چيث ذكئمةتئنئث تةمئر نوقتاسئنان قورئقپاعان قارا وسپان قارلئعاشتئث كيةسئنةن قورقئپتئ

نة ئستةسة دة تابيعاتپةن جاراسئمدئ ءتئل تابئسا بئلگةن.

ول جاراتئلئستا تةكتةن-تةگئن بارلئققا كةلگةن نارسة جوق دةپ، قئل قئسقاسئ، ذيئنة كئرگةن جئلاندئ دا ولتئرمةي، وعان ةش ءزابئر تيگئزبةي، باسئنا اق تامئزئپ شئعارئپ سالاتئن بولعان.

وتئرعان اؤلاسئنا قارلئعاش ذيا سالسا «وتباسئنا قذت اكةلةدئ» دةپ ونئث ذياسئن بذزدئرماعان، ءسويتئپ، ادامداردئ تئرشئلئك اتاؤلئنئ ايالاؤعا، وعان قامقور بولئپ، ذلئ تابيعاتتئ ارداقتاؤعا باؤلئعان.

قازئرگئ «جاراتئلئستئ، ةكولوگيالئق ورتانئ قورعايئق» دةگةن عالامدئق ذلئ ذرانعا سايكةسةتئن وسئدان ارتئق ئزگئ ءداستذر، اسئل قاسيةت، ةكولوگيالئق سانا بولماسا كةرةك!

قارلئعاشتئث ذياسئنا قاتئستئ التاي وثئرئندةگئ ةل اؤزئندا: «چيث ذكئمةتئنئث تةمئر نوقتاسئنان قورئقپاعان قارا وسپان قارلئعاشتئث كيةسئنةن قورقئپتئ» دةگةن ءسوز بار. بذل جاعداي 1904 - جئلدان ئلگةرئ التاي ءوثئرئن تارباعاتاي مةن قوبدا الما-كةزةك باسقارئپ تذرعان كةزدة چيث ذكئمةتئنئث تارباعاتايداعئ ؤاكئلئ ماتةن امبئ جامبئل (بيئك قورعان) سالدئرؤ ءذشئن التاي قازاقتارئنا بةس ءجذز ادامدئق ةثبةككذش سالئعئن ءتذسئرئپتئ.

مذنئ ةستئگةن التايدئ بيلةگةن ءتورت ءبيدئث ءبئرئ بةيسةنبئ ءبيدئث ذلئ قارا وسپان ةثبةككذش سالئعئن بةرؤگة قارسئ شئعئپتئ. ءوز جارلئعئنا قارسئ تذرعان قارا وسپاندئ ماتةن امبئ تارباعاتايداعئ ورداسئنا شاقئرتئپ الئپ، ونئث باسئنا تةمئردةن نوقتا كيگئزئپ، جاياؤ كوشة ارالاتئپ جازالاپ، قوناعاسئ بةرگةنئم دةپ الدئنا دوثئزدئث باسئن تارتئپ ماسقارالاپتئ.

اقئل مةن ايباردئ شةبةر پايدالانعان قارا وسپان اقئرئ ماتةننئث جارلئعئن وزگةرتتئرئپ، ازاماتتارئن اؤئر ةثبةكتةن اراشالاپ، مالدان تولةم بةرگئزئپ قذتئلئپتئ. كةيئن 1904 - جئلئ التاي ءوثئرئ ورتالئق ذكئمةتكة (بةيجيثگة) توتة قارايتئن ةرةكشة اؤدان بولئپ بةكئتئلگةن سوث چيث ذكئمةتئنئث التايداعئ ؤاكئلئ چي حئث چئثشاي سارسذمبةدة (قازئرگئ التاي قالاسئ) بيلةر كةثةسئن اشئپتئ. كةثةسكة شاقئرئلعان بيلةردئث ءبئرئ قارا وسپان ءبئرئثعاي كوك كةزدةمةمةن قاپتالعان كيئز ذيلةرئن اكةلئپ تئكتئرئپتئ.

كةثةس اياقتاعانشا قارا وسپان جاتقان ءذيدئث شاثئراعئنا قارلئعاش كةلئپ ذيا سالئپتئ. مذنئ كورگةن قارا وسپان «كيةلئ قذس، وبال بولادئ» دةپ كةثةس اياقتاعان سوث دا قارلئعاشتئث ذياسئن بذزدئرماي، بالاپاندارئن ذشئرعان سوث ءبئر-اق كوشئپتئ. جوعارئداعئ ءسوز وسئ تاريحي دةرةككة بايلانئستئ ايتئلئپ،

ةلگة تارالئپتئ.

ذلتتئق داستذرئمئزدة تابيعاتتئ ايالاپ، ونئ كوز قاراشئعئنداي قورعاؤ، جاستاردئ جاراتئلئستئث زاثدئلئعئنا سايكةسؤگة داعدئلاندئرؤ - ةجةلدةن جازئلماعان قاتاث قاعيداعا اينالعان. ايتالئق، حالقئمئزدئث سان عاسئرلئق ساراپتاؤدان ءوتئپ، بذگئنگة جةتكةن: «سؤ ئشكةن قذدئعئثا تذكئرمة، بذلاقتئث كوزئن بئتةمة، سؤ بويئنا دارةتكة وتئرما، مالدئ تةپپة، باسقا ذرما، قذمئرسقانئث يلةؤئن، قذستئث ذياسئن بذزبا، كوك ءشوپتئ جذلما، جالعئز اعاشتئ كةسپة، ءئشتئ اثدئ اتپا، جان يةسئن جابئرلةمة، وتپةن ويناما، جولعا كذل توكپة، تذندة كذل-قوقئس شئعارما، ت.ب» تولئپ جاتقان تئيئم تاعئلئمدارئنئث ءوزئ ءوز ذلتئمئزعا عانا ءتان ذلتتئق ةرةكشةلئگئمئزدئ، وزگة ذلتتا جوق اسئل ءداستذرئمئزدئ، وسكةلةث ةكولوگيالئق سانامئزدئ ايعاقتايتئنئ ايدان انئق.

ءبئزدئث جوعارئداعئداي تئيئم سوزدةرئمئزدئث ارعئ توركئنئندة ادامداردئ قورشاعان ورتاعا، تابيعاتقا، تئرشئلئككة جاناشئرلئقپةن قاراؤعا باؤليتئن وسكةلةث ادامدئق قاسيةت، تةرةث تاعئلئمدئ تاربيةلئك ءمان قامتئلئپ جاتئر.

بالا كةزئمدة شةشةمنئث: «بالام جاندئ نارسةگة تيئسپة، كيةسئ اتادئ، ةگةر سةن تورعايدئ ولتئرسةث، ول «تورعاي دةگةن اتئم بار، ءبئر جاپئراق ةتئم بار، اكةث تاؤعا كةتكةندة، شةشةث ءولئپ جةتئم قال» دةپ سةنئ قارعايدئ، قذستئث ذياسئن بذزساث ءذيئمئزدئث توبةسئ قذلاپ استئندا قالامئز، جذمئرتقاسئن شاقساث بةتئثة سةكپئل ءتذسئپ، شذپ-شذبار بولئپ قالاسئث، كذشئكتئ، نة مئسئقتئ ولتئرسةث قارعئسئ قاتتئ بولادئ، ايئقپاس پالةگة جولئعاسئث، سوندئقتان راقئمسئزدئق پةن جاؤئزدئققا ءتان ئستةردئ ئستةؤشئ بولما» دةپ ذنةمئ جان يةسئنة قاراتا اياؤشئلئق سةزئمئمدئ قوزعاپ اقئل-كةثةس ايتئپ وتئراتئنئ ءالئ ةسئمدة.

انة سول تاعئلئمدئ تاربيةنئث اسةرئنةن بولسا كةرةك، كذنئ بذگئنگة دةيئن شةشةم ساقتاندئرعان ئستةردئ ئستةپ كورگةن ةمةسپئن.

بذل كذندةرئ ؤاقئت وزعان سايئن ادام مةن تابيعاتتئث قارئم-قاتئناسئ بارعان سايئن كذردةلةنئپ، ادام بالاسئنئث قورشاعان ورتاعا جاؤاپكةرشئلئكسئز قاراؤئ، جاراتئلئستئق بايلئقتئ اشكوزدةنة اشئپ پايدالانؤئ قئرؤار ةكولوگيالئق ماسةلةنئث تؤئنداؤئنا مذرئندئق بولؤدا. ادام بالاسئ مةيلئ قاي كةزدة بولسئن، تابيعاتتان تئسقارئ ءومئر سذرة المايتئنئن، تابيعاتتئث زاثدئلئعئنا سايكةسئپ، ونئ دذرئس پايدالانباي، تةجةمسئز ويرانداسا ءار كةز جاراتئلئستئث وزئنةن ءوش الاتئندئعئن ةرتةرةك ءتذسئنؤئ قاجةت. تابيعاتتا ءجذز بةرئپ جاتقان ءتذرلئ جاراتئلئستئق اپاتتار كذللئ ادام بالاسئنا «ءبئر جاعادان باس، ءبئر جةثنةن قول شئعارا سايكةسئپ»، تابيعاتتئ كوز قاراشئعئنداي ايالاپ-قورعاؤئنئث قاجةتتئلئگئن ذعئندئرؤدا. سوندئقتان بذگئنگئ ادامداردئث وي دذنيةسئندة قوعام مةن تابيعاتتئث قارئم-قاتئنا-سئن سانالئ تذردة ذيلةسئمدئ تةث-شةپ پايدالاناتئن ةكولوگيالئق وركةنيةت ذعئمئ قالئپتاسؤئ قاجةت.

ةكولوگيالئق وركةنيةت ذعئمئ - ادام مةن تابيعات، ادام مةن ادام، ادام مةن قوعام اراسئنداعئ شئن مانئندةگئ جاراسئمدئلئقتئ جذزةگة اسئرؤ نةگئزئندة ادامنئث ةكولوگيالئق ورتاعا زالال جةتكئزبةؤ شارتئ استئنداعئ تذتئنؤ كوزقاراسئن مةثزةيدئ. سوندئقتان ادامدار تذتاس تئرشئلئك قيمئلئ بارئسئندا بايلئعئ ذنةمدةلةتئن، ورتاسئ جاراسئمدئ قوعام قذرؤدئ، ياعني قورشاعان ورتانئ دا سانالئ قورعاؤدئ، ادامزات قوعامئن دا ورنئقتئ دامئتؤدئ وزدةرئنة ورتاق ماقسات ةتؤئ قاجةت.

قازئرگئ تؤئنداپ وتئرعان جةر شارئندئق سيپات العان ورتا ماسةلةلةرئ حالئق سانئنئث قالئپتان تئس ارتؤئ سالدارئنان، ةكولوگيالئق ورتانئث زور دارةجةدة ويراندالؤئ، ورگانيزم تذرلةرئنئث تةز قارقئنمةن جويئلؤئ، قورشاعان ورتانئث، اتموسفةرانئث اؤئر دةثگةيدة بئلعانؤئ سياقتئ جاقتاردان كورنةكئلةنؤدة.

ورتانئث اؤئر دارةجةدة بئلعانؤئندا - عالئمدار انتاركتيدامةن مذزدئ مذحيتتا جاسايتئن اق ايؤ، بالپاناق، تذلةن سياقتئ حايؤاناتتارعا تةكسةرؤ جذرگئزئپ، ولاردئث دةنةسئنةن قذرلئقتا ئستةتئلئپ جذرگةن حيميالئق ةگئس دارئلةرئنئث قذرامئن بايقاعان. سونئمةن بئرگة اتموسفةراعا تارالعان ءتذرلئ زالالدئ گازدار قذرامئنئث قالئپتان تئس مولايؤئنا بايلانئستئ، قازئر جةر شارئندا كليماتتئث شامادان تئس جئلئنؤعا بةت الؤئ، كذللئ تئرشئلئكتئ كذن نذرئنئث زياندئ ساؤلةسئنةن قورعاپ تذراتئن وزون قاباتئنئث جذقارئپ تةسئلؤئ، قئشقئل جاثبئردئث جاؤؤئ سياقتئ ئقپالئ جذمئر جةردئث تاعدئرئنا ساياتئن قولامتالئ ماسةلةلةر بارلئققا كةلدئ.

مئنة، بذلاردان ادامزات قيمئلئنئث تذتاس جةر شارئ سيپاتئنئث لاستانؤدئ تؤدئرعاندئعئن اثعارؤعا ابدةن بولادئ. بذگئنگئ كذندةلئكتئ تذرمئستا سؤدئث بئلعانؤئ، جةردئث قذمايتتانؤئ قاتارلئلاردئث بارلئعئ انة سول ادامزات قيمئلئ تؤدئرعان جاساندئ ةكولوگيالئق اپاتتاردئث اسةرئنةن بولئپ وتئر.

وسئدان 40 جئل ئلگةرئ، ياعني 1972 - جئلئ بئرلةسكةن مةملةكةتتةر ذيئمئ جاعئنان كذللئ ادامزاتقا «ادامزاتتا تةك ءبئر عانا جةر شارئ بار!» دةپ قورشاعان ورتانئ قورعاؤ جونئندة اسقاق ذران شاقئرئلعانئمةن، وكئنةرلئگئ، وسئ قاسيةتتئ ذران ادامدار ساناسئنا ءالئ تولئق ذيالاي قويمادئ.

ءاسئلئ، مئناؤ عالامشاردا ادامزات تابيعات دذنيةسئنئث ءبئر بولشةگئ بولعاندئقتان، ءوزئن تابيعاتتئث قوجاسئ دةپ ساناماي، تابيعاتتئ كوز قاراشئعئنداي ايالاپ، جان-جانؤارلارمةن تئرشئلئك الةمئن قورعاپ، جاراتئلئستئق بايلئقتان، ذيلةسئمدئ يگئلئكتةنئپ، ةكولوگيالئق تةپة-تةثدئكتئ ساقتاؤئ كةرةك. ادامداردئث وسئلاي ئستةؤئ اينالئپ كةلگةندة، ادامزاتتئث ءوزئن-ءوزئ قورعاعاندئعئ بولئپ تابئلادئ.

قازئر ادامدار تابيعاتتئ قورعاپ، ونئ ءوز زاثدئلئعئنا سايكةسئپ ذيلةسئمدئ يگئلئكتةنؤ نيةتئندة بولماي، قايتا ونئ باعئندئرئپ، وزگةرتئپ ءوز قاجةتئنة ساي پايدالانؤعا داعدئلانعان ءداستذرلئ تةجةمسئز سانادان ءالئ تولئق ارئلا الماي كةلةدئ. ادامدار ورتاسئندا تابيعاتتئ قورعاؤ نةگئزئندة ايتئلاتئن بوس ءسوز بةن ذران كوپ، ءبئراق شئنايئ نيةت پةن تئندئرعان ءئس از. ةگةر دة ذنةمئ قاداعالاپ تةكتةپ-تةجةؤدئ كذشةيتپةسة، جذرتتئث كوزئن كذلةگةيلةپ بةتالدئ كةن اشئپ، قذرئلئس سالاتئن، جاراقسئز قالدئقتاردئ ذيلةسئمدئ ءبئرجايلئ ةتپةي ةكولوگيالئق ورتانئ قاساقانا لاستايتئن جاعدايلار ءالئ دة اؤئر ءومئر سذرؤدة.

قورشاعان ورتانئث قالئپتان تئس ويراندالؤئ ادامداردئث الاثسئز تئرشئلئك ةتؤئنة، حالئق بذقاراسئنئث كذن سايئن ارتئپ وتئرعان ماتةريالدئق تذرمئس قاجةتئن قاناعاتتاندئرؤئنا، ءتئپتئ دة كوپ زاتتئق بايلئققا ية بولؤئنا، سونئمةن بئرگة تذنئق سؤ، زالالسئز ازئق-تذلئك، تازا اؤا، جاسئل كةثئستئك، جانعا جايلئ كوثئلدئ ورتا سياقتئلاردان ويداعئداي يگئلئكتةنؤئنة كةرئ جاقتان اسةرئن تيگئزئپ، تذتاس ةكونوميكانئث، قوعامنئث ءذردئس، ورنئقتئ، اقاؤسئز دامؤئنا ورالعئ بولؤدا.

سوندئقتان ءبئز ءوز تذرعان وثئرئمئزگة، تذتاس دذنيةگة، كةلةشةك ذرپاققا وسكةلةث جاؤاپكةرلئك رؤحتا بولئپ، بايلئعئ ذنةمدةلةتئن، ورتاسئ قورعالاتئن قوعام قذرؤدئ دارئپتةپ، ةكونوميكانئث، قوعامنئث سايكةستئ، جاقسئ دامؤئن ئلگةرئلةتؤ جولئندا شئنايئ قذلشئنئس جاساؤئمئز قاجةت.

تذتاس ادامزات بالاسئندا «تابيعات-انانئ بئرلئكتة ايالاپ، قورعايئق» دةگةن ورتاق ذران، وسكةلةث ةكولوگيالئق سانا قالئپتاسؤعا ءتيئس. سةبةبئ جةر بةتئندة ادامدار قذرلئققا، شةكارا بةلگئلةپ مةملةكةت پةن رايونعا بولئنگةنئمةن، جةر شارئ بيوسفةراسئ، ياعني تئرشئلئك قاباتئ بولؤگة كةلمةيتئن ءبئرتذتاس تذلعا. قازئرگئ سانالئ ذرپاق مةيلئ قاي قذرلئق، قاي وثئردة تذرعانئنا قاراماستان بذگئنگئ ءوز تاعدئرئن ويلاؤمةن بئرگة كةلةشةك ذرپاقتئث تاعدئرئن، كورشئ ةلدةر مةن اؤدانداردئث تاعدئرئن دا ءوز تاعدئرئنداي ويلاستئرؤئ قاجةت.

تةك كذللئ ادام بالاسئنئث ورتاق اتسالئسؤئ ارقئلئ عانا تذتاس جذمئر جةردئث ةكولوگيالئق تةپة-تةثدئگئن ذزاق ؤاقئت ساقتاپ تذرؤعا، ادام بالاسئنئث تئرشئلئك قيمئلئن جالعاستئ ويداعئداي قامتاماسئزداندئرؤعا بولادئ.

قازئرگئ ةكولوگيالئق ماسةلةنئث كوپتةپ تؤئنداؤئ ادامداردئث ذزاق ؤاقئت قئزبالئقپةن كئلةث ةكونوميكانئ ارتتئرؤعا بةرئلؤئنةن؛ تابيعاتتان قاجةتتئسئن قالاعانئنشا الامئن دةپ جاراتئلئستئث وزئنة ءتان اينالئم زاثدئلئعئن، ياعني جاراتئلئستئث قابئلداؤ قؤاتئمةن جاثالانؤ قؤاتئن ةلةپ-ةسكةرمةؤئنةن؛ ءوندئرئس بارئسئندا زور مولشةردةگئ ةنةرگيانئ (شيكئزاتتئ) ئسئراپشئلدئقپةن سارپ ةتئپ، تذتاس ةكولوگيالئق ورتانئث زور دارةجةدة ويراندالؤئنا نازار اؤدارماؤئ جانة وعان قاراتا ءونئمدئ قورعاؤ شاراسئن قولدانباؤئ سياقتئ جاقتاردان پايدا بولؤدا.

سوندئقتان ءبئز ءارقاشان «تابيعات دذنيةسئندةگئ بارلئق زاتتار ءوزارا بايلانئستئ بولادئ ءارئ ءبئرئن-ءبئرئ ءومئر ءسذرؤدئث العئشارتئ ةتةدئ» دةيتئن ةكولوگيالئق ديالةكتيكالئق زاثدئلئققا قذرمةت ةتؤئمئز، جاراتئلئستئث وزئنة تان كوتةرئمدئلئك قؤاتئن قايئرئپ تاستاپ، ويئنا كةلگةنئن ئستةيتئن قارا ءدذرسئن ذستةمدئك ةتؤ كوزقاراسئنان اؤلاق بولؤئمئز قاجةت. دامؤ دةسة بولدئ بةتالدئ جوسپارسئز كةن قازئپ، قذرئلئس سالاتئن، اشؤ رايونئن قذرؤعا اؤةس بولاتئن اپتئقپا پيعئلداردان ءار كةز اؤلاق بولؤئمئز ءتيئس.

مئناؤ ءبئز تئرشئلئك ةتئپ وتئرعان عالامشاردا تابيعات پةن ادام، ادام مةن قوعام جاراسئمدئلئعئ ءوزارا سايكةسكةندة عانا قورشاعان ورتا ءبذلئنئپ لاستانبايدئ، ذلئ جاراتئلئس قايتا اينالئپ ادامزاتتئث ءومئر سذرؤئمةن دامؤئنا قاؤئپ توندئرمةيدئ، ءوش المايدئ، ادامزات وراسان زور باقئتسئزدئققا ذشئرامايدئ. باياندئ ءارئ عئلئم دامؤ نئساناسئ شئنايئ جذزةگة اساتئن بولادئ. سةبةبئ بذگئنگئ دارئپتةلئپ وتئرعان باياندئ دامؤ - قورشاعان ورتانئ قورعاؤدان استة قول ذزة المايدئ.

سوندئقتان قورشاعان ورتانئ قورعاؤ ءاربئر قوعام مذشةسئنئث سانالئ تذردة بويذسئناتئن قوعامدئق مذرا ولشةمئنة، ءار ذلتتئث ورةلئ وركةنيةت بةلگئسئنة اينالؤئ ءتيئس. جوعارئدا ايتئپ وتكةنئمئزدةي، ءدال وسئ قورشاعان ورتانئ قورعاؤ سالاسئندا قازاق ذلتئ ةجةلدةن وزگة ذلتتارعا ونةگة بولارلئقتاي وزگةشة وسكةلةث ورةگة ية. سوندئقتان ذلتئمئزدئث ةكولوگيالئق ساناسئ، بةرئسئ تذتاس ةلگة ذلگئ بولؤعا، ارئسئ ءتئپتئ دذنية حالئقتارئنا ذلگئ-ونةگة بولئپ، الةمدئك ورةگة كوتةرئلئپ دارئپتةلؤگة ءتيئس.

ئسپانديار سولتاش ذلئ

قئتاي

«ايقئن»

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى