اقئن پوةماسئنداعئ ةلةؤلئ كةمشئلئكتةر

استانا. قازاقپارات - مارالتاي ئبئرايةأتئث ةلباسئعا ارناعان «كوشباسشئ» پوةماسئ جارئق كورگةن ساتئندة-اق قوعامدئق پئكئرگة اينالعان، ونسئز دا تاؤسئلئپ بئتپةيتئن ادةبي داؤ-تالاسقا تذسكةن شئعارما بولدئ.

اقئن پوةماسئنداعئ ةلةؤلئ كةمشئلئكتةر

«كية»، «رؤح»، «تذلعا»، «ةلتاثبا»، «ءانذران»، «كوك بايراق»، «استانا»، «اقوردا»، «شةكارا»، «كوشباسشئ»، «تذركئنئث دئثگةگئ»، «سئرتقئ ساياسات»، «اتاجذرت»، «ءدئن»، «ساياسي تذراقتئلئق»، «وتانداستار»، «قازاقستان-2030»، «الةم جانة قازاقستان»، «ةلتذتقا»، «تاريح تاثداؤئ» دةگةن تاراؤلارعا بولئنگةن شئعارمانئ ماقتاؤشئلار دا، داتتاؤشئلار دا تابئلدئ.

 م. ئبئرايةأتئ ارقالئ اقئن تةمئرحان مةدةتبةك «التئن كوپئرلئكتةر» قاتارئندا اتاعان. تؤرا جولدا، ءتذزؤ سوزدة جذرةتذعئن اقئن دةگةن اعايئن اياق استئنان وزگةرئپ، قذبئلئپ كةتسة، قالاي قارار ةدئثئز؟ ت. مةدةتبةك اعامئز سول باعاسئنا قازئر وكئنگةندةي مة، كئم ءبئلسئن؟ قالاي بولعاندا دا اقئن دةگةن - «ءتاثئردئث قالامسابئ» دةپ وزدةرئ تةثةپ ايتقانمةنةن، قاتارداعئ پةندة ةمةس پة.

ولاي بولسا، جارالؤشئ پةندة كةمشئلئكسئز بولماي تذرمايدئ. ماقالامئزدا اقئننئث سوثعئ كةزدةرئ جازعان ولةث-جئرئن از-كةم ءسوز ةتپةكپئز. اثگئمة - مارالتايدئث «كوشباسشئ» پوةماسئ حاقئندا. سانئن ارتتئرعانئمةن، ساپاسئ كوثئلدةن شئعا قويمايتئن پؤبليسيستيكالئق سارئنداعئ پوةما تؤرالئ باستان-اياق بايانداما جاساؤدئ وزگةنئث ةنشئسئنة قالدئرامئز، ءوزئمئزدئث ءسوز ةتپةگئمئز مئناؤ: شئعارمانئث ذلت ذعئمئنا قايشئ، تانئمعا تومپاق، قيسئنعا قارسئ، ويعا ولاق تذستارئن اشئپ كورسةتپةكشئمئز.

 ءسوز ونةرئندة كةسئپ ايتقان جاقسئ، ءجون ءسوز، دذرئس ويدئ كةسئپ ايتؤ ءتئپتئ جاقسئ. ال ءسوز دة، وي دا ءجونسئز، بةي-بةرةكةت ايتئلسا، ءتئلئپ ايتؤدئث، كةسئپ ايتؤدئث ةش قادئرئ قالمايدئ. م. ئبئرايةأ شئعارماسئنئث الدئثعئ تاراؤلارئنئث بئرئندة بئلاي دةيدئ:

ةل ءذشئن جةردئ شارلاپ ذشقان ذلئم،
ذلت ءذشئن اياماعان كذش-دارئنئن.
قازاقتا ةر تؤمايدئ ةندئ سئزدةي،
جارئلئپ كةتسة دة ءوتئ دذشپانئمنئث.

حالئقتئث الداعئ تاعدئرئ مةن تاريحئن، جذرت ئشئنةن شئعاتئن تذلعالاردئ جوققا شئعارؤعا نة سةبةپ؟! باتا ايتتئم دةپ، قاتا ايتؤدئث كورئنئسئ ةمةس پة. ءبئر عانا ادامعا جاعئنؤ ءذشئن تؤعان حالئق، ةل-جذرت، اعايئن-باؤئردئ قذرباندئققا شالؤ قانشالئقتئ دذرئس تئرلئك؟! بذدان كةيئن ؤئزئنا جارئعان ءبئر ذل تؤعئزا الماسا، بذل قازاق دةگةن ذلت قالاي ءجذر جةر بةتئندة؟

 بذگئنگئمئزدئ ءبئلؤ ءذشئن وتكةنئمئزدئ تانؤئمئز شارت. اتاقتئ يمانءجذسئپتئث ءوزئ: «سؤسئز جةرگة اؤئلئم قونا المايدئ، كةرئ كةتكةن تئرلئگئث وثالمايدئ. ءجذز قاتئنئ قازاقتئث ذل تاپسا دا، ءبارئبئر يمانءجذسئپ بولا المايدئ! - دةيدئ. «ةكئ كةنةن تؤمايدئ، الاتاؤعا ةكسةث دة!» - دةيدئ كةنةن اتامئز. بذل كئسئلةر كةسئپ ايتسا دا، ءتئلئپ ايتسا دا، ءجون ايتئپ وتئر. 

پئراقتاي مارةسئنة جةتةر دارا،
قازاقتئ شئث باسئنا كوتةردئ اعا...
ذققانعا: «- مةن ابئلاي ةمةسپئن» - دةپ،
ايتقان جوق ةلباسئمئز بةكةر عانا.

وسئ ءبئر شؤماعئن جازعان كةزدة اأتور قاتةلةسكةنئن ويلاندئ ما ةكةن؟! وسئدان ءبئر جارئم جئلداي بذرئن كئتاپحانادا ةسكئ گازةتتةردئ پاراقتاپ وتئرعانئمدا ةلباسئنئث بةرگةن سذحباتئن كوزئم شالدئ. قاراپ وتئرعان گازةتئم - «ةگةمةندئ قازاقستاننئث» 1992 - جئلعئ نومئرلةرئ بولاتئن. «مةن ءابئلحايئر ةمةسپئن!» دةپ اتالاتئن سذحباتتئ الؤشئ - قوعام قايراتكةرئ، جازؤشئ شةرحان مذرتازا ةكةن.

«كوشباسشئ» پوةماسئن وقئعاننان كةيئن الگئ كئتاپحاناعا تاعئ بارئپ، سول ءنومئردئ قايتا قارادئم. «مةن ابئلاي ةمةسپئن!» دةپ ةمةس، «مةن ءابئلحايئر ةمةسپئن!» دةپ انئق جازئلعان. ول از بولسا، «ةلباسئ» دةگةن قالئثدئعئ قارئستاي كئتاپتا دا (قازاقستان رةسپؤبليكاسئنئث پرةزيدةنتئ نذرسذلتان نازاربايةأ تؤرالئ «ةگةمةن قازاقستان» گازةتئندة جاريالانعان سذحباتتار، ماقالالار، ولةثدةر. استانا-2010. قذراستئرعان جانبولات ءاليحان ذلئ (اؤپبايةأ)، 14-بةت.) سولاي تذر.

 قازاق ادةبيةتئندة كةيئنگئ جئلدارئ مذسئلمان بالاسئنئث سةنئمئنة سةلكةؤ تذسئرةتئن شئعارمالار جارئق كورئپ جاتئر. جازؤشئ دذكةنباي دوسجاننئث «اقوردا» رومانئنداعئ ءدئني شاتاسؤلار مذسئلمان جذرتئنئث، قازاق بالاسئنئث اشؤ-ئزاسئن تؤعئزدئ (ذ. حانزادا، «جاس الاش»، 19 - ناؤرئز، 2009 - ج.). جازؤشئ شئعارماسئندا جاراتقاندئ جارالؤشئنئ قابئلدايتئن، ذستةلئ قاعازعا تولئ، ادام قابئلداؤدان بوسامايتئن بيؤروكراتقا تةثةيتئنئ بار. قذدايدئ ادام كةيپئندة سؤرةتتةؤ، ونئ قاتارداعئ ءبئر پةندة سياقتئ كورؤ باسقا ةمةس، مارالتاي پوةماسئنان دا بايقالدئ:

 كارئن قايتا توكپةسئن دةپ جات ءامئر،
و، بابالار ذرپاعئثا باتا قئل.
ذمبةتتةرئث ذمئتئنة ةر سالدئ،
قولئث بوس پا، دةمةپ جئبةر، ا، ءتاثئر!

 جاراتؤشئنئ ادام دةثگةيئنة تومةندةتؤ ةجةلگئ ذرئم، گرةك ادةبيةتتةرئندة بولعان، سولاي كورؤ، تانؤ - سولاردئث تانئمئ، كوزقاراسئ. قازاق جذرتئ ءذشئن جازئلار ءسوز گرةك نة ذرئم كوزئمةن ةمةس، قازاقتئث كوزئمةن قارالئپ جازئلؤئ ءتيئس ةكةنئن اأتور مةنةن گورئ جاقسئ بئلةدئ.

ادةتتة بذگئنگئ كذنگئ قازاق توي-جيئنداردا پةرئشتة مةن قذدايدئث قذلاعئن ذستاپ كورگةندةي «قذلاعئنا شالئنسئن!» دةپ باتا-تئلةك ايتؤئ وسئنداي اقئن-جازؤشئلار جئبةرگةن قاتةلئكتةردةن شئعاتئن سياقتئ. نةمةسة كةرئسئنشة، تويشئل قاؤئم وسئلاي ايتادئ دةپ جازارمان اعايئن كوركةم شئعارماسئنا سول كذيئنشة قوسئپ جئبةرةتئندةي. قالاي دةگةندة دة ون سةگئز مئث عالامنئث يةسئ جاراتؤشئنئ بذلاي سؤرةتتةؤدئث ةش ءجونئ جوق. 

مةن سويلةپ كورگةن ةمةن جاعئنعالئ،
ؤاقئتتئث ءدال وسئناؤ شاعئ ءماندئ.
سونسة دة تاث الدئندا شولپان جذلدئز،
سونبةيدئ اقوردانئث شامئ ماثگئ.

- دةيدئ اقئن. شولپان جذلدئزدئث قاسئندا شام دةگةن نة ءتايئرئ! تاس لاقتئرساث تالقانئ شئعاتئن شئنئ ةمةس پة. الاشتئث سذلتانماحمذتتاي ارداقتئسئ: «الاش تؤئ استئندا كذن سونگةنشة سونبةيمئز!»، - دةيدئ. كذن سونسة دة سونبةيمئز دةمةيدئ.

 بارشامئزعا بةلگئلئ، الاش يدةياسئ، قيمئل-ارةكةتئ ذلتتئق مةملةكةت قذرئپ، ةركئن ءومئر سذرؤگة سايادئ. بذگئنگئ كذننئث بيلئگئندة الاشقا دةگةن كوزقاراس جاقسئ ةمةس. «اناؤ جاقسئ دا، مئناؤ جامان»، «بذل ساتقئن دا، ول كةمةثگةر» دةگةن پئكئرلةر ءسات سايئن ذدةي تذسؤدة. ذلتئنئث ازاتتئعئن كوكسةپ باسئ كةتكةن، شئبئن جانئ قيئلعان ارئستارئمئزدئ مانسذقتاؤدا بيلئك وكئلدةرئ تانباي كذرةس جذرگئزئپ كةلةدئ.

وسئلاي ولار ذلت مذددةسئنة ساي ءئس-ارةكةتتةردئث جولئن بوگةپ، توسقاؤئل قويؤعا اككئلةنئپ الدئ. تاريحي قاتةلئكتةردئ تذزةتؤدئث ورنئنا سول قاتةلئكتئ ودان سايئن شاتپاقتاتئپ، شيمايلاپ، قالئث جذرتتئ اداستئرئپ وتئر. وسئنداي ادامداردئث كةسئرئنةن بئلدةي ءبئر مةملةكةت باسشئسئنئث اؤزئنان «قازاقتا شةكارا بولماعان» دةگةن جاثساق ءسوز شئعئپ كةتتئ. وسئ ءسوزدئث نةگئزئندة مارالتاي بئلايشا جئرلايدئ:

 ةرمةك ةمةس ةل تاعدئرئ ةرئككةن،
كئم بئلةدئ الدان ءبئزدئ نة كذتكةن.
بذعان دةيئن ةشبئر تذلعا بولعان جوق،
قازاق جةرئن زاث جذزئندة بةكئتكةن.

بذل جةردة ءبئز عالئم، جازؤشئ، فيلولوگيا عئلئمئنئث دوكتورئ، پروفةسسور تذرسئن جذرتبايدئث دالةلدةرئن العا تارتامئز. قازاق شةكاراسئنئث ئرگةسئ بةكةمدةلئپ، شةگةندةلگةنئ 1991 - جئلدان باستالمايدئ، وتكةن عاسئردئث 20 - جئلدارئنداعئ الاش قايراتكةرلةرئنئث ةث باستئ، اسا قاتةرلئ ةثبةگئ بولاتئن. ءاليحان بوكةيحان، احمةت بايتذرسئن ذلئ جانة ءالئمحان ةرمةكوأ سئندئ داثقتئ بابالارئمئز «كذن كوسةم» لةنينمةن تايتالاسئپ ءجذرئپ، قازئرگئ ءبئزدئث شةكارامئزدئ بةكئتئپ، زاثعا قابئلداتتئرعان. مئنة، وسئنئ بئلة تذرا قاساقانا بذرمالاؤ، اقيقاتتئ اداستئرؤ - اردئث ءئسئ سانالاتئن ادةبيةتكة جول ةمةس. بذل تؤراسئندا كوپ ءسوز ايتپايمئز، سوثعئ ؤاقئتتا عالئم ت. جذرتباي جةرئنة جةتكئزئپ ايتئپ ءجذر. اتتةث، تئثدار قذلاق قايدا؟!

 و، نذراعا مةن جةتكئزئپ ايتا المان،
ةل باسقارؤ ونةرئثدئ مايتالمان.
شةجئرةثدئ التئنمةنةن جازار ةل،
جذرتئث ءذشئن - ذيقئ بةرئپ، قايعئ العان.

پوةمانئث وسئ ءبئر تذسئن وقئعان كةزدة مارالتاي اثداماي قالدئ-اؤ، ول بايقاماعان كذننئث وزئندة «ةگةمةن قازاقستاننئث» قاپتاعان قاتةگةرلةرئ قايدا قارادئ ةكةن؟! تئرناقشاعا الئنئپ جازئلؤئ ءتيئس تئركةستئ اقئن وزئنئكئندةي ةركئن يةمدةنئپتئ. جئراؤدئث سوثئ، اقئننئث باسئ دؤلات بابامئزدئث «اقجايلاؤ مةن ساندئقتاس» ولةثئندةگئ ءسوز تئركةسئ، بئلاي قاراساثئز، مارالتايدئث ءوز اؤزئنان شئققانداي كورئنةدئ ةكةن. ءسوز - حالئقتئكئ. اقئندار، باسقالار ونئ قولدانؤشئلار قاتارئنان بولادئ. كئم قانداي ءسوزدئ العاش قولدانسا، اأتورلئققا سول ية. دةمةك، «ذيقئ بةرئپ، قايعئ العاننئث» اأتورئ - دؤلات باباتاي ذلئ. «جايلاؤئثدئ كورگةندة، جادئرايمئن، جايلانام. وكسئگئثدئ ويلاسام، ذيقئ بةرئپ قايعئ الام!» دةؤشئ ةدئ عوي داؤئلپاز!

 اقئن حالئقتئث شامشئراعئنداي بولؤئ ءتيئس. ةسكةندئردئث شئراعئ اداسقان جذرتتئث جول تابؤئنا قالاي كومةكتةسسة، اقئن جئرئ دا سونداي بولعانئ ءجون. «الاشقا اتئ شئققان ازاماتتار! كوسةمدئكتةرئثدئ اداسپاي، ءتذزؤ ئستةثدةر! سةندةر اداسساثدار، ارتتارئثنان الاش اداسادئ»، - دةگةن ةكةن رؤحاني ذستاز ا. بايتذرسئن ذلئ. «ءتئل ونةرئن دةرتكة تةث» (اباي) ساناپ، ونةردئث الدئنا بالايتئن قازاق ءذشئن اقئننان قادئرلئ جان بالاسئ جوق.

ذلتتئث ؤئزئنا جارئپ، ءسوز سويلةيتئن اقئن اتاؤلئنئث ءار ءسوزئ باعؤلئ، ادئمئ اثدؤلئ. كةي اقئندار بولادئ: «الةمدئك ادةبيةتتئث مايئن ءئشتئم، سولارداي جازا الامئن»، - دةيتذعئن. تؤعان دالا توپئراعئنا الئستاپ، ةلدة جوق نارسةنئ اكةپ، تئقپالاپ اؤرة، جاثالئق اشؤعا قذمار. جذرت ايتاتئن «تؤعان كذنئثمةن، استانا!» دا سونداي ويلئ ادامداردئث، ةلئككئش، ةلئكتةگئش پاقئرلاردئث اؤزئنان شئققان. ال:

 بئلئكپةنةن بيلئگئثدئ جذرگئزئپ،
بارشا الةمنئث بةتئن بةرئ بذرعئزئپ.
كئندئك كةسئپ، كئندئك اكة بولدئثئز،
مةرةيئ زور مةملةكةت تذرعئزئپ، - دةگةن ءسوزدئ ءبئر كةزدةرئ قازاق ادةبيةتئندة قذبئلئس بولعان مارالتاي ايتتئ دةگةنگة سةنبةسسئز. سةنبةگةنئثئز ابزال بولار ما ةد، الايدا بذل ءسوز م. ئبئرايةأتئث ةنشئسئندة قالدئ، قالا بةرةدئ. جارامساقتار «استانانئث اكةسئ - نازاربايةأ» دةپ، ءسوز تاپتئق دةپ، شؤلاپ جذرگةندة، اقئن ولاردان دا اسئپ ءتذستئ. مةملةكةتتئث كئندئك اكةسئ!

ويلانايئق: بذعان دةيئن كئندئگئ كةسئلمةگةن، ياكي دذنيةگة كةلمةگةن بالانئ مةملةكةتكة تةثةدئ، تذثعئش پرةزيدةنت - ونئث اكةسئ. مذنداي وي قازاقئ ويلاؤ جذيةسئنة توسئن، ذلتتئق دذنيةتانئمعا تومپاق كةلةدئ. ادةتتة ادام مةملةكةتتئث بالاسئ بولؤشئ ةدئ، مةملةكةتتئك اكةسئ بولاتئنئن ءبئرئنشئ رةت ةستئدئك. ةستئگةندة دة كوشةدةگئ ادامداردان ةمةس، ارتئق-اؤئس ءسوز ايتؤئ مذمكئن ةمةس ارقالئ اقئن دةگةن جذرتتان ةستئدئك. الايدا كورنةكتئ اقئن كاكئمبةك سالئقوأ اعامئز ولةثدةرئندة قالانئث اكةسئ دةپ ايتپايدئ، اأتورئ دةپ وتة ورئندئ قولدانعان. جاعئمپازدئقتئث دا شةگئ بار. ول شةكتةن شئققان ءسوز بذزئلادئ، وي تةرئسكة شئعادئ، اأتور اداسادئ.

 قازاقتئث اياؤلئ پةرزةنتئ ساكةن اتامئز: «شئرق اينالار شئركئن تاؤئق، جةمئث بولسا قولئثدا!» - دةپتئ باياعئدا. الاشتئث ابادان ذلئ بولؤعا لايئق اقئن بيلئكتئث قذلئ بوپ كةتپةسئ نةعايبئل. قالئث الاشتئث ايبارئ بولار ازاماتقا جاعئمپازدئق شئنئندا دا جاراسپايدئ. ادةبيةتكة قذبئلئس بولئپ كةلگةن جاننئث بذلايشا قذبئلئپ، باسقا ارناعا ءتذسؤئ - وقئرماندارئنا اؤئر تيگةنئن ايتئپ جاتؤدئث ءوزئ ارتئق-اؤ!..

 انا ءبئر جئلئ استانادا وتكةن «شابئت» شئعارماشئل جاستار فةستيأالئندة جذرگةنئمئزدة كةيئپكةرئمئز مارالتايدان قولتاثبا سذراپ ةدئك. «قالامئث قاقيئپ تذرسئن!» - دةپ جازئپ ةدئ سوندا. سول «قاقيعان قالامنان» شئققان ءسوز وسئ بولدئ.

 زاثعار كارئمحان
qiyan.kz

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى