ةؤروپادان ةنگةن، رةسةيدةن كةلگةن «مادةنيةتتئث» ءتذرئ قانداي؟
استانا. قازاقپارات - اثگئمةنئ توتةسئنةن باستايئق.
ءبئر كةزدة ساميؤةل حاتتينگتون: پةتر پاتشا رةسةيدئ ةؤروپانئث ءبئر بولئگئنة اينالدئرؤدا زور تابئستارعا جةتتئ، دةگةن ةكةن.
ءبئز قازئر ازات ةل اتانعان قازاق ةلئن رةسةيدئث دة، ةؤروپانئث دا ورتاق ءبئر بولئگئنة اينالدئرئپ بارامئز با دةپ الاثدايمئن.
بذگئندة تاؤةلدئ ةل، وتار ةل دةپ اتالاتئن ةل جوق، ءبارئ تاؤةلسئز، ءبارئ ازات، ءبارئ وتارسئزدانعان.
ءبئز دة تاؤةلسئزبئز. سولاي بولا تذرا سول تاؤةلسئزدئك العان 23 جئلدان بةرئ نة تاريحي، نة تئلدئك، نة مادةني، نة سالت-داستذرلئك، نة باسقا دا بئردة-ءبئر ذلتتئق قذندئلئعئمئزدئ قالپئنا كةلتئرة الماعانئمئز قالاي؟ ويتپةك تذگئل، سوثعئ كةزدةرئ باسپاءسوز، تةلةارنا ارقئلئ ايتئلئپ جاتقان سوزدةرگة قذلاق تذرسةك، قازاقتاردئث ذلتتئق تاعام تذرلةرئن، ويؤ-ورنةكتةرئن، كيئز ءذيئ مةن قازئ-قارتا، جال-جايا، قئمئز، شذبات، ئرئمشئگئنئث ءوزئن، ءتئپتئ، تازئسئ مةن توبةتئنة شةيئن يزرايل مةن گةرمانيا يةمدةنئپ العان كورئنةدئ.
بذكئل يسلام ةلدةرئن تةررورشئ، ةكسترةميست اتاندئرؤ «جذمئسئن» اياقتاپ بولئپ قالعان يزرايلدئ ايتاسئز-اؤ، ك س ر و تاراپ، ءوز الدئنا شاثئراق كوتةرئپ العان قاي رةسپؤبليكاعا قاراساث دا، سول رةسپؤبليكانئ قذرئپ وتئرعان بايئرعئ جةرگئلئكتئ ذلت سول ةلدةگئ وزگة ذلت وكئلدةرئن (دياسپورالاردئ) ءوز قذرامئنا ءسئثئرئپ، جةرگئلئكتئ ذلتتئث سالت-ءداستذرئن، ءدئنئن قذرمةتتةپ، سول ذلتتئث تئلئندة سويلةيتئن ءبئرتذتاس حالئققا اينالدئرعانئن كورئپ وتئرمئز.
ال ءبئر بةت قاعازعا بئرةسة كازاحستان، بئرةسة قازاقستان دةپ ةكئ ءتذرلئ جازئلاتئن ادةت ءبئزدئث ةلئمئزدةن باسقا قاي ةلدة بار. قئسقاسئ، ءبئزدئث بذگئنگئ توي-دؤمانئمئزدان باستاپ، قارالئ جيئندارئمئزعا دةيئن مادةني جاعئنان وتارلئق بوداندئقتا جذرگةنئمئزدئ بايقاتاتئن سياقتئ.
ذلتتئ امان ساقتاؤدئث ةث باستئ قذرالئ - ءتئل. ةل بولام دةگةن ةل ةث اؤةلئ ءوز ذلتئنئث تئلئنة زاثدئق كذش-قؤات بةرةدئ. ال ءبئز ءويتؤدئث ورنئنا ةشبئر سوسيولينگأيستيكادا جوق «ءذش تذعئرلئ ءتئل» دةگةن تةرميندئ جاسادئق.
بذل - قازاق ءتئلئن كوگةرتپةؤ ءذشئن كةيبئر ورئستار مةن كةرئ تارتپا ورئس ءتئلدئ ءدذبارالار ادةيئ ويلاپ تاپقان عئلئمي تةرمين بة دةيسئث كةيدة! ةگةر قازاق باسشئلارئ قذداي بار ةكةنئنة سةنةتئنئ، ودان قورقاتئنئ راس بولسا، وسئ «ذشتئلدئلئك» دةگةنگة ويلانا قارار ةدئ. ءوزئثئز قاراثئزشئ: قازاقستاندا تذراتئن سلاأيان تةكتةس ذلتتار كوبئنة بئر عانا تئلدة - ورئسشا سويلةيدئ. تةك قازاقتار عانا ءذشتئلدئ.
بئزبةن كورشئلةس ءتئلئ، ءدئنئ ءبئر ةلدةر ءتئل ماسةلةسئن ازاتتئق العان كذننئث ةرتةثئنة-اق شةشئپ، بذكئل ءئس قاعازدارئن، بذكئل تةلةارنالارئ مةن باسپاءسوزئن مةملةكةتتئك تئلگة كوشئرئپ، قازئر ءاربئر مةيرامئن دا، ذلتتئق كيئمئن دة، ذلتتئق تاعامدارئن دا، ذلتتئق ويئندارئ مةن جةر-سؤ اتاؤلارئن دا، ذلتتئق ونةرئ مةن مادةنيةتئن دة، ءان-كذيئمةن بئرگة توي-تومالاعئن دا ذلتتئق يدةولوگياعا اينالدئرئپ الدئ.
ال قازاقتار ذزاق ؤاقئت رةسةيدئث وزبئر ساياساتئنئث تابانئندا تاپتالعان مادةنيةتئن، ءولئ-تئرئگة جاسايتئن ءجون-جورالعئسئنا شةيئن ميداي ارالاس بئرنارسةگة اينالدئردئ. وسئنئث ءبارئ ءوز ةلئثدة ءوز ءتئلئثنئث قادئرسئز، قذرمةتسئز بولئپ، تةك ورئسشانئث اؤدارماسئنا اينالئپ بولعانئنئث كةسئرئ ةكةنئن، قازاقتئث باسئنا تونگةن قاي اؤئرتپالئقتئث دا سةبةبئ مةن سالدارئ تئلگة كةلئپ تئرةلةتئنئن جوعارئداعئلار بئزدةن دة جاقسئ بئلةدئ.
اتتةث، قازاقتئث ذلتتئق ؤايئمئنئث قذنئ كوك تيئن بولئپ، ايتقان زار-مذثئ ءوز ةلئندة جةلگة ذشئپ جاتقاسئن امال نة؟ ارجاعئن ءوزئثئز تذسئنة بةرئثئز. ال ذيعئر، وزبةك، تاتار، ءازئربايجان، باشقذرت، تذرئك سياقتئ باؤئرلارئمئزدئث بئردة-ءبئرئ قازاققا بولماسئن دةمةيدئ.
قازاقستان حالقئنئث 80 پايئزعا جؤئعئ تذركئتئلدئلةر. ةندةشة، قازاقستان بيلئگئ قالعان 20 پايئز سلاأيانداردئث قاس-قاباعئنا قاراپ، نةگة جالتاق-جالتاق ةتةتئنئ ميعا قونبايتئن نارسة.
ءيا، تئلئنةن ايرئلعان، ايرئلماسا ءوز ءتئلئن ورئسشادان اؤدارمالاپ-توثكةرمةلةپ سويلةيتئن حالئق بئرتة-بئرتة بذكئل ذلتتئق ءذردئس-داستذرئنةن، ادةت-عذرپئنان، ءتئپتئ دئنئنةن، ءدئني ءجون-جورالعئسئنان ايرئلادئ ةكةن. ءبئر عانا مئسال.
قازئر كوشةلةردة، «پامياتنيكي»، «ةسكةرتكئشتةر» دةگةن جارنامالاردئ ءجيئ كورةتئن بولدئق. بذگئنگئ قازاق بايعذستئث ءوزئ دة، ءسوزئ دة ورئسشانئث اؤدارماسئنا اينالئپ، دذنيادان وتكةن اتا-اناسئنئث، باؤئرلارئنئث قذلپئتاسئن ورئسشادان اؤدارئپ «ةسكةرتكئش» دةپ اتاي باستاعانئنان-اق كوپ نارسةنئ اثعارا بةرئثئز. وسئنئث ءوزئ-اق ورئس نة ايتسا سونئ قايتالاپ ايتئپ، ورئس نة ئستةسة سونئ ئستةيتئن قذلمئنةز قانئمئزعا ابدةن ءسئثئپ، ذرپاعئمئزدان ذرپاعئمئزعا جالعاسئپ بارا جاتقانئن اپ-انئق كورسةتئپ تذر.
ءيا، ازاتتئق دةگةن الديار تاقسئردئث اتئن ايتؤعا قورقئپ، تاؤةلسئزدئك الدئق دةگةن ءسوزدئ كذنئگة سان قايتالايتئن قازاقتئث بذكئل توي-تومالاعئنان باستاپ، ولئكتئ جةرلةؤ راسئمئنة شةيئن ورئسشا نةمةسة ةؤروپاشا وتةدئ.
بذگئنگئ قازاقتئث بذل راسئمدةرئ - نة ذلتتئق، نة مذسئلماندئق رؤحانيلئقتان جذرداي! بذل راسئمدةر - باستان-اياق «ورئسشا ءئشؤ»، گرؤزينشة، ارميانشا انةكدوت ارالاس توست كوتةرؤ، ورئسشا نة باتئسشا الاسذرئپ بيلةؤ، ءسوزئ ناؤقاس ادامنئث ساندئراعئ، ءانئ ءان دةؤگة كةلمةيتئن الدةنةلةردئ اندةتؤ، ورئسشا تئلةك ايتؤ، ءسوز سويلةؤ عانا.
بذنئ ءبئر اؤئز سوزبةن رةزةرأاسيا مادةنيةتئ دةيدئ. ال شئندئعئنا كةلسةك، ولئكتئ جةرلةؤ كةزئندة «ءسوز سويلةؤدئث» ءوزئ كاپئرلئك فيلوسوفياعا تولئ كةلةدئ. مذنداي قارالئ جيئن كةزئندة كةيبئر اقئندارئمئز لةپئرتئپ، لةكئتئپ سويلةيتئنئن دة كورئپ ءجذرمئز.
ارينة، اراق-شاراپپةن، «الئپ-قويالئقپةن» ءوتئپ جاتقان توي-تومالاقتان اتا ءداستذر، يسلامي ءداستذر ئزدةپ ءسوزدئ كوبةيتپةي-اق قويالئق. تةك وسئ كذنئ ءذش تئلدة (اعئلشئن-ورئس-قازاق!) سويلةيتئن قازاقتاردئث مارقذم بولعان ادامدئ و دذنيةگة اتتاندئرؤ ءراسئمئنئث ءوزئ ةرسئلئككة، ةلئكتةگئشتئككة، ءوز ءدئنئن سئيلامايتئن تذستارعا تولئ ةكةنئنة بئرةر ءسات كوز جذگئرتئثئزشئ.
و زاماندا بذ زامان ادامدئ جةرلةپ جاتئپ، ونئث مولاسئنئث باسئندا ولةث وقئعاندئ قاي مذسئلماننان كوردئثئز. ءيا، ءدال سولاي! قازاقتار جةرلةؤ ءراسئمئ كةزئندة مارقذمعا ارناپ ولةث وقيدئ. ول ولةثنئث كوركةمدئك ساپاسئ، سئرشئلدئعئ تؤرالئ ءسال كةيئنئرةك.
ولئكتئ جةرلةپ كةلگةن سوث جاماعات كةث جايئلعان داستارقانعا، ياعني، ذستةلگة كةلئپ جايعاسادئ. ول داستارقاندا قذستئث سذتئنةن باسقانئث ءبارئ بار. قذددئ ذيلةنؤ تويئ دةرسئث. قالتاسئ قالئث، كذيلئ-جايلئ شاثئراقتار سامالاداي جارقئراعان مةيرامحانالاردا، ورتاشالارئ كافةلةردة وتكئزةدئ.
ابئروي بولعاندا، مولدا ايتةؤئر مارقذمعا قذران باعئشتايدئ. ودان كةيئنگئ «قئزئقتئ» «جذرگئزؤشئ» دةپ اتالاتئن ادام باستايدئ. قئزئق دةيتئن سةبةبئمئز، ةگةر قايتئس بولعان ادام جازؤشئ نة اقئن بولسا، توردةگئ مولدا وتئرعان ذستةلدئث جانئنا جازؤشئلار وداعئنئث ءبئر-ةكئ باسشئسئ مةن مةملةكةتتئك سئيلئق لاؤرةاتئ دةپ اتالاتئندار ئثئرانئپ كةپ جايعاسادئ.
سوندا بذل جةردة ولارعا مذنداي قذرمةت نة ءذشئن كورسةتئلةدئ دةپ ويلانئپ جاتقان دا ةشكئمدئ كورمةيسئز. سودان الگئ جذرگئزؤشئ «ءسوز بةرؤدئ» باستايدئ. ارينة، باقيلئق بولعان پةندة تؤرالئ وندايدا تةك جاقسئ لةبئز عانا ايتئلؤئ ءتيئس.
«جاثئلمايتئن جاق، سذرئنبةيتئن تذياق» جوق، اسئعئس، اؤئزةكئ ايتئلعاننان كةيئن ءسوز اراسئندا كةيبئرةؤلةر مارقذمنئث كةي ساتتةگئ ةرسئ قئلئقتارئن اثداماي اقتارا سالاتئنئ دا ذشئراسادئ. ةكئنشئدةن، قاي نارسةنئث دة ةكئ جاعئ - جاقسئسئ مةن جامانئ، جارئعئ مةن كولةثكةسئ، اعئ مةن قاراسئ قاتار جذرةدئ. مئنة، سوندئقتان دا داستارقان باسئندا بئرةؤلةر جاپاتارماعاي مارقذمدئ جةرگة تيگئزبةي ماقتاپ، ءتئپتئ، جوقتان-باردان قذراستئرئپ سويلةپ تذرعاندا، ونئث شئن مانئندة قانداي ادام بولعانئن جاقسئ بئلةتئندةر «پاؤ، مئناؤ مذلدة بذرمالاپ، باسقاشا ايتئپ تذر عوي» دةپ كذثكئلدةپ وتئرعانئن تالاي قذلاعئمئز شالدئ دا. ال ولئك شئققان ءذي سوعان قؤانعانداي استا-توك راسؤا قئپ، كول-كوسئر داستارقان جاساؤئ يسلامدا دا، حريستياندا دا ءجونسئز دذنية.
اتا-بابامئز و دذنيةگة اتتانعان ادامدئ شئعارئپ سالؤ ساتئندة وسئلايشا قارجئ-قاراجات، ئرزئق-نةسئبة شاشئپ، جانازانئ، قارالئ جيئندئ مةرةكةگة، تويعا اينالدئر دةپ پة ةدئ؟ اتا-بابامئز ولگةن ادامعا ارناپ ولةث وقئ، جينالئس وتكئزئپ، كةزةكپةن ءسوز بةر دةپ پة ةدئ.
اتا-بابامئز ولگةن ادامنئث بةيئتئنئث باسئنا ونئث ةسكةرتكئشئن ورنات، نة سؤرةتئن سالئپ قوي دةپ پة ةدئ؟ وسئدان 7-8 جئل بذرئن الماتئداعئ ءبئر جةكةمةنشئك قذرئلئس حولدينگئ باستئعئنئث قئزئ كولئك اپاتئنان قازا بولدئ. مذسئلماندئق راسئمئمةن كةثساي زيراتئنا جةرلةندئ. ارادا ءبئراز ؤاقئت وتكةندة سول ماثعا بارعاندا، جاثاعئ بةيئتتئث باسئندا مارقذم قئزدئث قولئنا گذل مة، الدة باسقا بئرنارسة مة، ايتةؤئر ءبئر زاتتئ ذستاپ، كوككة قاراتا سامعاپ باراتقان بيئك ةسكةرتكئشئ تذرعانئن كوردئك. ادام بالاسئ قورجئنئم قارجئعا تولدئ ةكةن دةپ ويئنا كةلگةنئن ئستةي بةرسة، بذدان دا سوراقئلئققا باراتئنئنا كوزئمئز جةتكةندةي بولدئ. قازئر قازاقتا كئم كوپ، ءدئنتانؤشئ كوپ.
سولاردئث ايتقانئن تئثداپ، جازعانئن وقئپ وتئرساثئز، وسئ كذنئ اتا-بابا داستذرئنة تئيئم سالاتئن الدةبئر سةكتالار بار كورئنةدئ. ءبئر-بئرئمةن قئزئلوثةش، قئرئقپئشاق بوپ جذرگةن سول قاپتاعان ءدئنتانؤشئلار كوتةرةتئن ةث وزةكتئ نارسةنئث ءبئرئ وسئ ةمةس پة؟ ال ولار ونئث ورنئنا كوپ جاعدايدا ساياساتتئث كةيبئر سايحالي تذستارئنا ةرئپ، الدةبئر «تةرروريستةر» مةن «ةكسترةميستةر» تؤرالئ كذماندئ سوزدةردئث كورئگئن قئزدئرؤدان ءارئ اسپايدئ.
الگئندةگئ ؤادةمئز بويئنشا ولگةن ادامعا ولةث ارناؤعا ءسال توقتالئپ وتةيئك.
ءيا، باقيلئق بولعان ادام تؤرالئ «ءسوز سويلةگةندةردئث» ئشئندة وعان ارناعان ولةثدةردئث ةرسئلئگئ، جاساندئلئعئ، ءتئپتئ، الةؤمةتتئك تاپسئرئس ةكةنئ كوزگة ذرادئ دا تذرادئ. ويتكةنئ ول ولةث شئن جذرةكتةن شئققان «دذنية» ةمةس.
وسئدان ءبئراز بذرئن حالقئمئزدئث ارداگةر ذلدارئنئث ءبئرئ، اسكةري قولباسشئ ساعادات نذرماعامبةتوأ قايتئس بولعاندا بةلگئلئ ءبئر اقئننئث وعان ارنالعان ولةثئ گازةتكة باسئلدئ. بةس شؤماق! بذنئ ولةث دةگةننةن گورئ قيسئنسئز، ماعئناسئ بوس ءدئلمارسئعان، سئرتئ جئلتئر، ءئشئ بذلدئر، بوس شةلةكتئث داثعئرئ دةؤگة عانا كةلةدئ.
وسئ «دذنيةنئث» اأتورئ ساعادات اعامئزدئ ماقتايمئن دةپ ءبئر رةتتة «بذلئنبةگةن جةرئم... تئلئنبةگةن ءتورئم ةدئث» دةگةن ةلئرمة سوزگة دةيئن بارادئ. بذل ءتئپتئ ساعادات نذرماعامبةتوأ سياقتئ باتئرعا دا، قاراپايئم جةر جئرتؤشئ ديحانعا دا كةلمةيتئن لاقپا ءسوز عوي!
ويتكةنئ و زاماندا، بذ زامان ادام بالاسئن «بذلئنبةگةن جةرمةن» «بذلئنگةن جةرگة»، «تئلئنگةن ءتور» مةن «تئلئنبةگةن تورگة» تةثةگةندئ ةستئگةنئثئز بار ما؟
جاقئندا ءيسئ قازاققا بةلگئلئ سذيئكتئ اقئن اپامئز و دذنيةگة اتتانئپ كةتتئ. قالئث قازاق قارا جامئلدئ. جانئ جانناتتا بولعاي! بذكئل قازاقئ تةلةارنا ول تؤرالئ حابار بةرئپ جاتتئ. نةشة كذن، نةشة ءتذن بويئ. ءبارئ دذرئس دةلئك.
بئراق سول كذندةرئ تةلةارنالاردان نة اتا-بابامئزدئث، نة يسلام ءدئنئنئث باقيعا ولئك جونةلتؤ ذردئستةرئنئث ةشبئرئنة ذقسامايتئن، انا ةلدئث، مئنا ةلدئث كةيبئر كادةلةرئ مةن ذردئستةرئنةن الئنعان ذزئندئلةر كورئپ وتئرعانداي بولدئق.
كةلئسسةثئز دة، كةلئسپةسةثئز دة سول، بذنئ قارالئ ساتتةردةن كورئنئس دةگةننةن گورئ تةلةارنالاردان كذندة كورئپ جذرگةن توك-شوؤدئث ءبئر ءتذرئ دةؤگة كةلئثكئرةيتئن ةدئ. اتئن اتاماي-اق قويالئق، قازاقستان تةلةارناسئنئث اپايعا ارنالعان ءبئر جوباسئندا جذرگئزؤشئ جئگئت جذرتقا «ءبئر مينؤت تذرةگةپ تذرئپ ةسكة الؤ» ءراسئمئن جاساتتئ.
جذرت ساپتاعئ ساربازدارداي قاقشيئپ تذردئ. بذل دا بئزگة ورئستار ارقئلئ ةؤروپادان كةلگةن كوپ «مادةنيةتتئلئكتئث» ءبئرئ. بذل نة؟ بذل بئلمةستئك، نة «كون قاتسا قالئبئنا بارادئ» دةگةندةي، باياعئ ساناعا ءسئثئپ قالعان كوممؤنيستئك قذلمئنةزدةن ارئلا الماؤدئث ءبئر دالةلئ ةدئ.
ويتكةنئ ول كةزدة مارقذمنئث ءالئ جامباسئ جةرگة تيگةن جوق بولاتئن. ياعني، جانازاسئ شئعارئلعان جوق. دةمةك، ول كئسئ ءالئ و دذنيةگة بارئپ جةتكةن جوق.
بذرئن كوممؤنيستةر قايتئس بولعاندا ونئث مذردةسئنئث قاپتالئندا قارئنا قئزئل شذبةرةك بايلانعان «قاراؤئلدار» ساپقا تذراتئن ةدئ. بذل جولئ قارئنا كوك شذبةرةك بايلاعاندار ساپ تذزةدئ. بذل نة؟ سوندا ءبئز ءالئ دة ذلتتئق ذردئستةرئمئزدئ، ءدئني داستذرلةرئمئزدئ قالپئنا كةلتئرمةي، تةك سئرت كيئمئمئزدئ، قولئمئزعا بايلاعان شذبةرةگئمئزدئ عانا وزگةرتئپ كيگةن بئرةؤلةر بولعانئمئز با؟
ءيا، سول كذندةرئ تةلةارنالارداعئ قارالئ ساتكة ارنالعان كورسةتئلئمدةر توك-شوؤ سياقتئ بئرنارسة بولدئ. وندا قايتئس بولعان ادامنئث ةث بولماسا كوزگة جاس الدئرئپ، «وي، دذنية-اي» دةگئزةرلئك ذرپاقتان-ذرپاققا جالعاسار ءبئر ءسوزئن ايتؤدئث ورنئنا بئرةؤلةر وزئنة اقئن «شابئت» فةستيأالئنئث ديپلومئن تاپسئرعانئن، ةندئ بئرةؤ «حالئث قالاي؟»، «اناؤ قايدا، مئناؤ قايدا ءجذر؟» دةپ سذراعانئن، ذيئنة بارعاندا تاماقتئ مول قئپ پئسئرگةنئ سياقتئ كذندةلئكتئ كذيكئ تئرلئكتئث ساتتةرئن تةرمةلةؤمةن بولدئ.
ونئث ورنئنا تةلةارنالاردا ءالسئن-ءالسئن جانازا كةزئندة وقئلاتئن سذرةلةردةن ذزئندئلةر كةلتئرئلئپ، «جانئ جانناتتا بولعاي» دةگةن سوزدةردئ ايتئپ، جئلاپ-سئقتاپ تذرعاندار كورسةتئلئپ جاتسا، وتة ورئندئ بولعان بولار ةدئ.
وسئ شارانئث باسئ-قاسئندا جذرگةن، وعان قارجئ بولئپ جاتقان قالتالئ قازاقتاردئث «ةؤروپاشئلدئعئ»، «وركةنيةتشئلدئگئ»، «سوأرةمةننئيلئعئ» بولماعاندا، قذرمانعازئ مةن قازانعاپتئث ادامنئث ءئشئ-باؤئرئن الاي-دذلةي ةتةتئن «كئشكةنتاي»، «قايران شةشةم»، «دومالاتپاي»، «كوكئل» سياقتئ كذيلةرئن كذثئرةنتئپ قويؤعا دا بولار ةدئ.
قايتئس بولعان ادام مةنئث ولةثئمدئ ماقتاپ ةدئ، اناؤ اقئن قايدا، مئناؤ اقئن قايدا ةكةنئن سذرادئ دةپ، بةلگئلئ ادامنئث ايتقان-ايتپاعاندارئن دا ءوز بةدةلئن كوتةرؤگة پايدالانباقشئ بولعانداردئ دا كوردئك، سول كذندةرئ. تةمئروزةك ةشكئم جوق! پةندة اتاؤلئ اجالدئ!
بذيتة بةرسةك، مذنداي توك-شوؤ سياقتئ ءئس-شارالار بةلگئلئ-بةلگئلئ تذلعالاردئ و دذنيةگة اتتاندئرؤ كةزئندة تةلةباسةكةگة اينالئپ كةتؤئ دة مذمكئن. قازئر ءبئر اياعئ جةردة، ءبئر اياعئ «انا جاقتا» تذرعان بةلگئلئ-بةلگئلئ اقساقالدارئمئزدئث كذنئ ةرتةث ءبئرئنئث كوزئ تايئپ جاتسا، «اؤ، اناؤ اقئن قايتئس بولعاندا بذكئل تةلةارنا شؤئلداتئپ، انانداي قئپ، انا شاهاردان مئنا شاهارعا تةگئن ذشاق قاتئناتئپ، ذلئ دؤمان جاساپ ةدئثدةر، بذ كئسئنئكئ ودان گورئ قوراشتاؤ بولدئ» دةپ داؤ شئعارؤئ بةك مذمكئن.
ءتئپتئ، ءار اتتاعان ادئمئنا «گذل ةمةس دوللار بئتكةن» شئرئگةن بايلاردئث نة ءوزئ، نة اتا-اناسئ، تؤعان-تؤئسئ قايتئس بولئپ جاتسا، ولارعا بذكئل تةلةارنانئث ةفيرلئك ؤاقئتئن ساتئپ الؤ دا تذك ةمةس.بذل دا ويلانارلئق نارسة. قازئر قاپتاپ كةتكةن ءدئنتانؤشئ-فيلوسوف، ءدئنتانؤشئ-فيلولوگ، ءدئنتانؤشئ-تاريحشئ، ءدئنتانؤشئ-مادةنيةتتانؤشئلار جاماعاتقا مئنة، وسئ ماسةلةنئث دذرئس-بذرئسئن، تذزئك-بذزئعئن جئلئكتةپ ءتذسئندئرئپ وتئرسا، قانداي عيبرات بولار ةدئ! اتتةث، ولاردئث قازئر وزگة ءبئر «وزةكتئ» شارؤالارئ بار سياقتئ.
قازاق ةلئ رةسةي بوداندئعئندا بولعان 3 عاسئرعا جؤئق ارالئقتا، اسئرةسة كةثةستئك ورئستاردئث 70 جئلدئق بودانئ بولعان كةزدة ءوزئنئث بذكئل ذلتتئق مادةنيةتئنةن، ذلتتئق تئلئنةن ءتذپ-تذگةل ايرئلا جازدادئ. ورئستار بذل ساياساتتئ ءارئ اشئقتان اشئق، ءارئ سةندةر ارتتا قالعان مةشةؤلئكتةن، ةسكئنئث سارقئنشاعئنان قذتئلؤلارئث كةرةك دةگةن ساياساتپةن جذرگئزدئ. سول ورئس مادةنيةتئ، ورئس رؤحانياتئ دةگةنئثئزدئث ءوزئ دة ءذش قذرامداس. ونئث ءبئرئنشئسئ - І پةتر پاتشالئق قذرعان كةزگة دةيئنگئ (1689-1725) كيةأ رؤسئ مةن موسكوأيا زامانئ.
سوسئن پةتردئث ورئستارعا ةؤروپا مادةنيةتئن ءسئثئرؤئ. مئنة، وسئ ةكئ كةزةثدةگئ ورئستاردئث بذكئل ورئس ءئلئم-ءبئلئمئ، ورئس مادةنيةتئ دةپ جذرگةنئنئث ءبارئ أيزانتيا مادةنيةتئنئث تؤئندئسئ، ياعني، أيزانتيالئق اكةدةن تؤعان ورئس بالاسئ دةؤگة تذرارلئق قانا دذنية ةدئ.
ورئستئث ورئس بولؤئنا نة كاتوليك ءدئنئنئث، فةوداليزمنئث، رةنةسسانستئث، رةفورماسيانئث، اعارتؤ ءداؤئرئنئث، قذقئقتئث ذستةم بولؤ ءپرينسيپئ، باتئستئق پئكئر الؤاندئعئ كوپ ئقپال ةتتئ. ودان كةيئنگئ رةسةي التئن وردا سياقتئ الةمدئك ذلئ يمپةريانئث قولاستئنداعئ كةزةثدة بذكئل تذركئ الةمئنةن وزئنة ءسئثئرئپ، ورئس تاريحئ، ورئس مادةنيةتئ قئپ العاندارئ تؤرالئ ءبئزدئث تاريح وقؤلئقتارئندا ءبئر اؤئز ءسوز ايتئلمايدئ دا.
ال بئلة-بئلگةن ادامعا وسئ ورئس مادةنيةتئ، ورئس وركةنيةتئ، ورئس ونةرئ دةگةنئثئزدئث ءبارئ بؤدان مادةنيةت، بؤدان وركةنيةت، بؤدان ءتئل، بؤدان ونةر عانا. بذگئنگئ قيتابان قازاقتئث الدئندا شئرت تذكئرئپ تذراتئن ورئسقذمار، ءدذبارا شونجارلاردئث بئلة قويؤئ دا نةعايبئل.
ولار ءذشئن قازاقتئ ادام ةتكةن - ورئس! ءبئراق بذل رةتتة بذل ورئسقذمارلاردئ كئنالاؤدئث دذرئستئعئ دا ةكئذشتئلاؤ. ويتكةنئ ول كوزئن اشئپ كورگةلئ، اؤزئن اشئپ ةمگةلئ ورئس مةكتةبئنةن، ورئسشا تاربيةدةن ونةگة الئپ، ورئستاردئث ءار ءسوزئن حاديستةي قابئلداپ وسكةندةر.
قورئتا ايتساق، الةمدة 200 دئث و جاق، بذ جاعئندا مةملةكةت بار. سولاردئث ءارقايسئسئنئث كةمئندة 200 گة جؤئق ايگئلئ-ايگئلئ تذلعالارئ بار. ءبئراق سول ةلدةردئث ةشقايسئسئ سولار قايتئس بولئپ جاتقان ساداحا-جانازاسئنا شةيئن ءار ةلدئث سالت-داستذرئنةن ءذزئپ-جذلئپ، ورئسقا، ةؤروپالئقتارعا ةلئكتةپ وتكئزئپ جاتقان جوق. وسئنداي ءئرئ-ءئرئ ءئس-شارالاردئ وتكئزؤ كةزئندة، اسئرةسة، ءبئزدئث قوعامنئث شةتةلدئث قاثسئعئن تاثسئق قئلؤعا بةيئمدئگئ، ءولئم-ءجئتئم مةن توي-دؤماننئث ءوزئن سولاردئث ئثعايئنا، سولاردئث ساياساتئنا بةيئمدةپ جاساؤعا دايار تذراتئن كوثئل جئقپاستئعئ كورئنةدئ دة تذرادئ. قاشاندا ةث الدئمةن ءوز ذلتئثنئث قادئر-قاسيةتئن ءبئلؤ كةرةكتئگئ ءبئزدئث سانامئزعا قاشان جةتةر ةكةن؟
مئرزان كةنجةباي، اقئن، جؤرناليست
«تذركئستان»