ءدارئ ءشوپتئث قذپياسئن قئتاي اسقان قازاقتار وزدةرئمةن بئرگة الا كةتكةن
استانا. قازاقپارات - بيئلعئ جئلدئث باسئندا بارلئق قازاقستان اقپارات قذرالدارئ ةل عالئمدارئنئث ادام جاسئن ذزارتاتئن كةرةمةت ساثئراؤقذلاق تاپقانئ جايئندا جارئسا حابارلادئ.
ارئپتةستةرئمئزدئث ايتؤئنشا، قازاقستاندا ادام اعزاسئن سةرگئتةتئن ةمدئك وسئمدئك تابئلئپ، ونئ زةرتحانالئق جاعدايدا ءوسئرؤ جولعا قويئلئپتئ.
مذنئث تاماشا جاثالئق ءارئ ذلكةن جةتئستئك ةكةنئ تذسئنئكتئ. الايدا، «باقسام، باقا ةكةن» دةمةكشئ، عالئمداردئث ايتئپ وتئرعان كورديسةپس ساثئراؤقذلاعئ ءبئزدئث شئعئس قازاقستاندا، التايدا وسةتئن كادئمگئ قذرت ءشوپ بولئپ شئقتئ. قذندئ قذرتتئ كورئپ قايتؤعا «الاش ايناسئنئث» ءتئلشئسئ دة بارئپ قايتقان بولاتئن.
قازاقستان رةسپؤبليكاسئ مينةرالدئ رةسؤرستار اكادةمياسئنئث اكادةميگئ، ذلتتئق شئنايئ عئلئمدار اكادةمياسئنئث كوررةسپوندةنت-مذشةسئ، گةولوگيا-مينةرالوگيا عئلئمدارئنئث دوكتورئ، وسكةمةندةگئ «التاي گةولوگيا-ةكولوگيا ينستيتؤتئ» ج ش س-نئث ديرةكتورئ ةرجان ساپارعاليةأتئث پئكئرئنشة، كورديسةپس ساثئراؤقذلاعئ، ونئث ةمدئك قاسيةتتةرئ ءبئزدئث اتا-بابالارئمئزعا ةجةلدةن بةلگئلئ بولعان، ونئث حالئق اراسئندا قالئپتاسقان اتاؤئ - قذرت ءشوپ. قازاقستاننئث قئزئل كئتابئنا ةنگئزئلگةن وسئمدئكتئث تامئرئندا ءومئر سذرةتئن قذرت بيئك تاؤدئث قالئث بذتالئ جةرلةرئندة، التايدا كةثئنةن تاراعان. شئعئس قازاقستاننئث تاؤلئ ايماقتارئندا كةزدةسةدئ.
وتكةن عاسئردئث 30 - جئلدارئنداعئ اؤمالئ-توكپةلئ زاماندا قئتاي اسئپ كةتكةن قازاقتار وسئ ءشوپتئث قذپياسئن وزدةرئمةن الا كةتكةن ةدئ. ال سول عاسئردئث 80-جئلدارئ قئتايدا ةمدئك شوپتةر تؤرالئ انئقتاما كئتاپ باسئلئپ شئعادئ. اراب تئلئندة جارئق كورگةن باسئلئمدا وسئ قذرتشوپتئث ةمدئك قاسيةتتةرئ تولئق جازئلعان ةكةن.
- وسئدان ون بةس جئلداي بذرئن الماتئدان وسكةمةنگة پويئزبةن كةلة جاتقاندا ءبئر ورالمان ازاماتپةن ساپارلاس بولدئم. سول جئگئت ماعان الگئ كئتاپتئ سئيلاپ تذرئپ: «وسئ قذرت ءشوپ سئزدةر جاقتا دا وسةدئ» دةگةن-دئ. ارادا ءبئراز ؤاقئت وتكةندة اراب ءتئلئن بئلةتئن تانئستارئما سول كئتاپتئ قازاقشالاتئپ العان ةدئم، - دةگةن اكادةميك بئزگة عاجايئپ ساثئراؤقذلاقتئث سيپاتتامالئق اؤدارماسئن ذسئندئ.
«قذرت ءشوپ. دارئلئك بولئگئ مةن ونئ جيناؤ: قذرت ءشوپتئث ئشئندةگئ باكتةريا جئپشةلةرئ بار قؤراعان قذرتئ - ءدارئ. ونئ ماؤسئم-شئلدة ايلارئندا قازئپ الئپ، تازالاپ، كةپتئرئپ، ساقتايدئ. قذرت ءشوپ - ارالاس وسئمدئك تؤئستاس، ساثئراؤقذلاقتئ وسئمدئك. بوتانيكالئق ةرةكشةلئگئ - قذرت ءشوپ كوبةلةك تةكتةسئندةگئ ءبئر ءتذرلئ جاندئكتئث (ناسةكوم) جاس قذرتتئث ئشئنة ءتذسئپ، ءوسئپ-ءونؤئ. ونئث (جاندئكتئث) باكتةريا جئپشةلةرئ توپئراق اراسئنداعئ جاس قذرتتئث ئشئنة كئرئپ، ونئث دةنةسئندةگئ قذرئلئس زاتتارئن سئمئرةدئ، قذرتتئ ولتئرةدئ. ونئث باكتةريا جئپشةلةرئ ولگةن قذرتتان جازدا ءونئپ شئعئپ، قانداؤئر سةكئلدئ جالعئز جاپئراق شئعارادئ. قئستا قذرت دةنةسئندة جاتادئ. ولگةن قذرت سارعئش-قوثئر نةمةسة قئزعئلت ءتذستئ، ال ءئشئ اق ءتذستئ بولادئ.
ةمدئك قاسيةتئ: وكپةنئ، بذيرةكتئ قؤاتتاندئرادئ، دةنة قؤاتئن ارتتئرادئ، قان توقتاتادئ، قاقئرئقتئ تذسئرةدئ. ونئ ءتذرلئ دةنة السئزدئگئ، دةمئكپة، قان ازدئق، بةلسئزدئك بةلگئلةرئ بئلئنگةندة، شاؤقات توقتاماعاندا جانة بذيرةك السئزدئگئندة، بةل، اياق اؤرؤلارئن ةمدةگةندة قولدانادئ».
ال «جةكة گارةمدةرئندة ءبئر، ةكئ مئثعا جؤئق تذتقئن قئز-كةلئنشةك ذستاعان قئتاي يمپةراتورلارئ دا ءوز زامانئندا ساثئراؤقذلاقتئث وسئ ءتذرئن قولدانعان ةكةن. ولار وزدةرئنئث كذندةلئكتئ اس مازئرئندة كورديسةپس ساثئراؤقذلاعئ قوسئلعان تاعامداردئ ارنايئ دايئنداتقان. مذنئث سةبةبئ، كورديسةپستئث ايئرئقشا قاسيةتئ ول ادامنئث ةركةكتئك قارئم-قابئلةتئن اناعذرلئم كذشةيتةدئ» دةپ جازادئ. («ايقئن»، 30.01.2014 ج.). وسئدان-اق بذل ةكئ ساثئراؤقذلاقتئث ءبئر وسئمدئك ةكةنئن اثعارؤ قيئن ةمةس سياقتئ.
«قئزئل كئتاپقا» ةنگةن وسئمدئكتةن قئپ-قئزئل پايدا كورئپ وتئرعاندار كوپ
شئعئس قازاقستاندا قئزئل كئتاپقا ةنگةن وسئ قذرتشوپتئ زاثسئز جيناپ، قئپ-قئزئل پايدا تاپقانداردئث كوبةيگةنئنة بئرنةشة جئلدئث ءجذزئ بولدئ. مارقاكول ايماعئ مةن كذرشئم اؤدانئندا جاز ايلارئندا قذرت قازئپ، ونئ قئتايعا وتكئزگةن بئرنةشة ازامات زاث الدئندا جاؤاپقا دا تارتئلدئ. قذقئق قورعاؤ ورگاندارئ ماماندارئنئث ايتؤئنا قاراعاندا، بذل وسئمدئكتئث قاسيةتئ مةن ونئ قازؤ تاسئلدةرئن جةرگئلئكتئ تذرعئندارعا قئتايدان كةلگةن قانداستارئمئز ذيرةتؤئ مذمكئن.
كةرةك دةرةك
شةتةلدئك اقپارات قذرالدارئنئث مالئمةتئ بويئنشا، كورديسةپس ساثئراؤقذلاعئنئث جارتئ كةلئسئنئث قئتايدئث ئشكئ نارئعئنداعئ قذنئ 50 مئث ا ق ش دوللارئنا دةيئن جةتةتئن كورئنةدئ. ال شئعئسقازاقستاندئقتار دةلدالدارعا ءوز ونئمدةرئنئث ءار كةلئسئن 3-4 مئث ا ق ش دوللارئنا وتكئزئپ كةلگةن.
ةرجان مولداش ذلئ وسئنداي بيزنةس كوزئمةن اينالئسقان ءبئر ازاماتپةن تئلدةسكةنئن ايتادئ. الگئ جئگئتتئث ايتئسئنا قاراعاندا، ولار قورشاعان ورتاعا ةشقانداي زيان كةلتئرمةيدئ-مئس. ولار قذرتشوپ قازئپ العان جةرلةرئنة 2-3 جئلدان سوث قايتا اينالئپ كةلگةندة، باسقا وسئمدئكتةردئث ءوسئپ تذراتئنئن بايقاپتئ. ايتؤلارئنا قاراعاندا، ماثايداعئ قاراعاي، كوكتةرةك نةمةسة قايئثنئث بذرشئكتةرئ سول جةرگة ءتذسئپ، تامئرلانئپ، جايقالئپ وسة بةرةتئن كورئنةدئ.
ةرجان ساپارعاليةأ، وسكةمةندةگئ «التاي گةولوگيا-ةكولوگيا ينستيتؤتئ» ج ش س-نئث ديرةكتورئ، گةولوگيا-مينةرالوگيا عئلئمدارئنئث دوكتورئ:
- شةتتةن كةلگةن جاندار قذرت ءشوپتئ دذرئس قازبايدئ. ونئ بار بولعانئ 10-15 سم. عانا قازسا جةتئپ جاتئر، سوندا قذرت ءشوپتئث تامئرئنا زيان كةلتئرمةي، ساثئراؤقذلاعئ عانا الئنادئ، ال تامئرئندا كةلةسئ جئلئ تاعئ قذرت ءوسئپ شئعادئ. سوسئن بذل ءشوپ قازئر ءبئزدئث مارقاكول جاقتا، بيئكتئگئ 1500 مةتر شامالاس نارئن جوتاسئندا، سارئمساق جوتاسئ مةن كاتونقاراعاي اؤدانئنداعئ تارباعاتاي جوتاسئندا، سونداي-اق، زئريان جاقتاعئ يأانوأ جوتاسئندا كةزدةسةدئ.
جوعارئداعئ ماقالالاردان بئلگةنئمئزدةي، قازاقستاندئق عالئمدار قذرتشوپتئ زةرتحانادا وسئرمةكشئ. مةنئث ويئمشا، بذل باسقا جول، ويتكةنئ، كورديسةپستئث قاسيةتئ ساقتالؤئ ءذشئن ءدال سونداي تابيعي، قولايلئ جاعداي جاساؤ كةرةك. بذگئنگئ تاثدا قذرت پايدا بولؤ ءذشئن قانداي كوبةلةكتةردئث ذرئق تاستايتئنئ، ولاردئث قانداي توپئراقتا، قالاي ءوسئپ-ونةتئنئ جانة ونئث قاسيةتتةرئ مةن قانداي تةمپةراتؤرا قاجةت ةكةنئ تولئق زةرتتةلئپ بولعان جوق.
الدئمةن جان-جاقتئ عئلئمي تالداؤ جذمئستارئن جذرگئزؤ كةرةك. قذرت ءشوپتئ زةرتحانادا وسئرگةن كذننئث وزئندة ونئث قاسيةتتةرئنئث ساقتالعان-ساقتالماعانئن تاعئ بئلمةيمئز. جاساندئ جةردة وسكةن قذرتشوپتئث قاسيةتئ مذلدة باسقا بولئپ، وزگةرئپ كةتؤئ دة عاجاپ ةمةس. مئسالئ، قئتايدئث عالئمدارئ جةن-شةن شوبئن ءالئ كذنگة دةيئن زةرتحانالئق جاعدايلاردا وسئرة الماي كةلةدئ. بذل دا سول سياقتئ. نةگئزئنةن تابيعات ءوزئ جاعداي جاساؤئ كةرةك، سوندا عانا عالئمدارئمئز ايتئپ جذرگةن، ءومئرئمئزدئ 150 جئلعا دةيئن ذزارتاتئن ةمدئك ساثئراؤقذلاقتئ وسئرة الماقپئز.
كورديسةپستئ پلانتاسيالاردا وسئرؤگة بولا ما؟
وسئ ورايدا اكادةميك ساپارعاليةأ ادام اعزاسئنا كةرةمةت پايدالئ كورديسةپستئ پلانتاسيالاردا، تابيعاتتئث ءوز اياسئندا، توپئراقتئث ءنارئن بةرة وتئرئپ وسئرؤدئ قولعا العان وثدئ بولار ةدئ دةگةن پئكئر ايتادئ. وسئمدئكتئث گذلدةؤئنةن باستاپ، كوبةلةكتئث ذشئپ شئعؤئ، ونئث ذرئق شاشؤئ، ودان قذرتتئث پايدا بولئپ، ءوسئپ-ءونؤئ، ودان كةيئن ونئث باكتةريالئ جئپشةلةردئث كومةگئمةن ناعئز ساثئراؤقذلاققا اينالؤئ - وسئ پروسةستةردئث بارلئعئن تابيعاتتئث ءوزئ تذزگةندة عانا كةزئندة شئعئس عذلاماسئ - كونفؤسي دة ءتيئمدئ پايدالانعان ةمدئك شوپتئ الؤعا بولادئ ةكةن.
ذلتتئق شئنايئ عئلئمدار اكادةمياسئنئث ءبئرئنشئ أيسة-پرةزيدةنتئ نذرالئ بةكتذرعانوأتئث اتئنان «پاراسات» ذلتتئق عئلئمي-تةحنولوگيالئق حولدينگئ» ا ق، «فيتوحيميا» حالئقارالئق عئلئمي-تةحنولوگيالئق حولدينگئ» ا ق جانة «التاي گةولوگيالئق-ةكولوگيالئق ينستيتؤتئ» ج ش س سياقتئ عئلئمي-زةرتتةؤ ينستيتؤتتارئنا بارلئق مذددةلئ عئلئمي-زةرتتةؤ ينستيتؤتتارئن جذمئلدئرا وتئرئپ، «كورديسةپس-قذرتشوپتئث نةگئزئندة جاسالاتئن ةمدئك پرةپاراتتاردئ زةرتتةؤ جانة جاساؤ» بويئنشا بةس جئلعا ارنالعان عئلئمي-ماقساتتئ رةسپؤبليكالئق باعدارلامانئ ازئرلةؤ جونئندة تاپسئرما بةرئلئپتئ.
تاياؤ ؤاقئتتا «التاي گةولوگيالئق-ةكولوگيالئق ينستيتؤتئ» ج ش س-نئث ماماندارئ قاراعاندئلئق زةرتتةؤشئ عالئمدارمةن بئرلةسة وتئرئپ، تذبةگةيلئ زةرتتةؤ جذمئستارئن قولعا الماق كورئنةدئ. ياعني، توپئراقتئث قذرامئ، تةمپةراتؤراسئ، ئلعالدئلئعئ، تئعئزدئعئ، ساثئراؤقذلاقتئث ءوسؤ ورتاسئ تةرةث زةرتتةلمةك.
وسئ جةردة جالپئ، شئعئس قازاقستاندئق ج ش س-نئث شوپتةن ةمدئك ءدارئ-دارمةك جاساؤدا تاجئريبةسئ مول ةكةنئن ايتا كةتكةن جون. سةرئكتةستئكتة شئعارئلاتئن تاگانسوربةنت پرةپاراتئ قازاقستاننان تئسقارئ جةرلةردة، اسئرةسة، كورشئ رةسةيدة ذلكةن سذرانئسقا ية. قازئر ءوندئرئستئ كةثةيتؤ ماقساتئندا فارمزاؤئت سالئنئپ جاتئر.
ةرجان مولداش ذلئ ادام عذمئرئن ذزارتاتئن دارؤمةندئ شئعئستئث برةندئنة اينالدئرؤ قاجةتتئگئن باسا ايتادئ. سوندئقتان ساثئراؤقذلاقتئ التاي جايلاؤلارئندا، تاؤ مةن جازئقتئقتئث قوسئلاتئن جةرئندة وسئرگةن ءجون دةپ سانايدئ، ويتكةنئ، ول جةرلةردئث جاعدايئ ءوسئپ-ونؤگة وتة قولايلئ.
- كورديسةپستئ شئعئستئث برةندئنة اينالدئرؤئمئز كةرةك. قازئر بئزگة، عئلئمي-زةرتتةؤ ينستيتؤتتارئنا ناقتئ تاپسئرما بةرئلدئ. ءبئز ةندئ باعدارلامامئزدئ جاساپ، ذسئنؤعا ءتيئسپئز. بذل - وتة اؤقئمدئ دا قيئن جذمئس. ذكئمةتتةن بذل ماقساتقا قاراجات بولئنسة وندئرئسكة كةث جول اشئلار ةدئ. سولايشا بذل وثئرئمئزدة قوسئمشا جذمئس كوزدةرئن اشؤعا سةپتئگئن تيگئزبةك. وسئلاي ةتسةك، حالئقتئث دالانئ تاستاپ، قالاعا قاراي اؤا كوشپةي، سول جةرگة تذراقتاؤئنا جاعداي تؤارئ ءسوزسئز، - دةپ سةنئممةن اثگئمةلةدئ اكادةميك.
ءسوز سوثئندا ةرجان مولداش ذلئ ءوزئ تئلدةسكةن ورالمان ازاماتتئث بةرگةن رةسةپت-نذسقاؤلئعئمةن ءبولئستئ. ءسويتئپ، 20 قذرتتئ جارتئ ليتر اراققا سالئپ، 18 كذن قويئپ قويؤ كةرةك. وسئ مةرزئمدة قذرتتار سارعايئپ، ءتئپتئ، سپيرتتئث ءدامئ دة كةتئپ قالاتئن كورئنةدئ. ال وسئ ءبئر تاسئلمةن الئنعان سذيئقتئقتئ كذنئنة 50 گرامنان قابئلداؤ كةرةك.
اأتور: اينا ةسكةن قئزئ
«الاش ايناسئ» گازةتئ