جةمقوردئث جولئن كةسؤ ءذشئن قازاققا قئتايشا ويلاؤ كةرةك پة؟

استانا. قازاقپارات - جةمقورلئقپةن كذرةسكةن سايئن ودان قذتئلؤدئث جولئ دا جةثئلدةپ بارادئ.

جةمقوردئث جولئن كةسؤ ءذشئن قازاققا قئتايشا ويلاؤ كةرةك پة؟

سوعان قاراعاندا ءبئز قوجاناسئرمئز وتئرعان بذتاعئن ءوزئ بالتالايتئن.

نة ادةيئ اپةندةلئككة سالئنامئز.

بئلتئر كةيبئر زاثنامالارعا وزگةرئستةر مةن تولئقتئرؤلار ةنگئزؤ تؤرالئ «ءبئرتذرلئ»  زاث جوباسئ ماقذلداندئ. ءاي-ءشاي دةسكةندةر سيرةك بولعان زاث جوباسئنئث «ءبئر تذرلئلئگئ» نةدة دةرسئز.

اتاپ ايتقاندا، قئلمئستئق كودةكستئث 10-بابئنا وزگةرئستةر مةن تولئقتئرؤلار ةنگئزئلدئ.

ولار «اناؤ -مئناؤ»  جازاتايئم اثداؤسئزدا اياعئن شالئس باسقانداردئث جازاسئن جةثئلدةتؤ ةمةس. كةرئسئنشة، كوبئنة - كوپ ةكونوميكالئق قئلمئس جاساعانداردئث جازاسئ جةثئلدةتؤ كوزدةلدئ. «الاش ايناسئ» وسئ ماسةلةگة ءذثئلئپ كورگةن ةدئ.

«زاث جوباسئ قئلمئستئق كودةكستئث 10-بابئنا وزگةرئستةر مةن تولئقتئرؤلار ةنگئزؤدئ كوزدةيدئ. بئرئنشئدةن، زاثسئز جولمةن الئنعان قارجئنئ نةمةسة وزگة مذلئكتئ زاثداستئرؤ ءذشئن قئلمئستئق جاؤاپكةرشئلئك كوزدةلگةن باپتئث قولدانؤ اياسئ تارئلادئ. 

ياعني، زاث جوباسئ ارقئلئ قئلمئستئق جولمةن جاسالعان زاثداستئرؤ ءذشئن عانا قئلمئستئق جاؤاپكةرشئلئك جذكتةيدئ دةگةن وزگةرئس ةنگئزئلةدئ. ةكئنشئدةن، جالعان مالئمةت بةرگةندةردئ باس بوستاندئعئنان ايئرؤ تؤرالئ 2-باپقا وزگةرئس ةنگئزئلةدئ. ذشئنشئدةن، ةميسسيالئق باعالئ قاعازدار شئعارؤ ءتارتئبئن بذزعاندار مةن ءوزئن جالعان تذردة بانكروتپئن دةپ جاريالاعانداردئث جازاسئن جةثئلدةتؤ كوزدةلگةن.

 تورتئنشئدةن، زاثسئز كاسئپكةرلئكپةن جانة زاثسئز بانكتئك قئزمةتپةن اينالئسقانداردئ، سونداي-اق اكسيزدةلةتئن تاؤارلاردئ اكسيزدئك ماركالارمةن تاثبالاؤدئث ءتارتئبئ مةن ةرةجةلةرئن بذزعانداردئ قئلمئستئق جاؤاپكةرشئلئككة تارتؤ جازاسئ بالاما جازالارمةن، ياعني تذزةتؤ جذمئستارئ نةمةسة باس بوستاندئعئن شةكتةؤ جازالارئمةن الماستئرئلادئ دةپ كوزدةلگةن». مذندا ونسئز دا ؤشئعئپ كةتكةن جةمقورلاردئث جولئنا «گذل» سةؤئپ بةرگةن جوقپئز با؟ وبالئمئزعا قاراي، مذنئ ويلاعاندار از بولئپ تذر.

اسئرةسة، اپشئمئزدئ قؤئرعانئ «ةميسسيالئق باعالئ قاعازدار شئعارؤ ءتارتئبئن بذزعاندار مةن ءوزئن جالعان تذردة بانكروتپئن دةپ جاريالاعانداردئث جازاسئن جةثئلدةتؤ كوزدةلگةن. تورتئنشئدةن، زاثسئز كاسئپكةرلئكپةن جانة زاثسئز بانكتئك قئزمةتپةن اينالئسقانداردئ، سونداي-اق اكسيزدةلةتئن تاؤارلاردئ اكسيزدئك ماركالارمةن تاثبالاؤدئث ءتارتئبئ مةن ةرةجةلةرئن بذزعانداردئ قئلمئستئق جاؤاپكةرشئلئككة تارتؤ جازاسئ بالاما جازالارمةن، ياعني تذزةتؤ جذمئستارئ» دةيتئنئ.

ةكئ كذننئث بئرئندة بولماسا دا، سانسئز «وزئق» جوبالاردئث قاراپ، قاثئراپ قالؤئ قالئپتئ قذبئلئسقا اينالعان بذگئنگئ تاثدا بذل «ئزدةگةنگة سذراعان» ةمةستئگئنة كةپئل كئم؟ جالعان كاسئپكةرلئكپةن، شةتةلدة قالئپتاسقان تةرمينمةن ايتقاندا، كئر جؤعئش ماشينة ارقئلئ بيؤدجةتتئث ميللياردتاعان قارجئسئن قالتاسئنا باسقانداردئث جازاسئ جةثئلدةتئلؤئ سئبايلاستئقتئث ونسئز دا «عذمئرلئ» عذمئرئن ذزارتپاق. وسئندايدا وزئثئزدة جوقتئ وزگةدةن كورئپ، قئزئعاسئز. كوزئ قئسئق، ءوزئ پئسئق كورشئمئز ةسئمئزگة تذسةدئ...

ةستةرئثئزدة بولسا، بئلتئر شئلدةنئث باسئندا پةكيننئث ةكئنشئ حالئق سوتئ قئتايدئث بذرئنعئ تةمئرجول ءمينيسترئ ليؤ جئ جؤندئ ءولئم جازاسئنا كةستئ.

قئتايدئث مةملةكةتتئك «Xinhua» اگةنتتئگئنئث جازؤئنشا، بذرئنعئ مينيستر پارا الئپ، قئزمةت بابئن تةرئس پايدالانعانئ ءذشئن ايئپتالعان. شةشئمگة سايكةس، ونئث جازاسئ ةكئ جئلدان كةيئن جذزةگة اسئرئلاتئن بولعان ةدئ. دةرةكتةر قئتايدا 100 مئث يؤان پارا العاندار ءولئم جازاسئنا كةسئلةدئ ةكةن. 100 مئث يؤان تةثگةگة شاققاندا 2،5 ميلليون تةثگة شاماسئندا. 2،5 جارئم-اق ميلليون! بئزدة ميلليوندئ ةمةس، ميللياردتئ مئسة تذتپايتئن جةمقورلار ءجذر.

حالئقارالئق Transparency International قوزعالئسئنئث 2013 - جئل بويئنشا سئبايلاس جةمقورلئققا قاتئستئ جذرگئزگةن زةرتتةؤلةرئ قازاقستاننئث 177 ةل اراسئندا 140- ورئن العانئن جاريا ةتتئ. البةتتة، حالئقارالئق ساراپشئلاردئث سوزئنة كذمانمةن قاراساق تا، بذعان نازار اؤدارماؤعا بولمايدئ. زةرتتةؤدة قازاقستان ةكئ تارماق بويئنشا تومةندةگةن. ول 2012 - جئلمةن سالئستئرعاندا جةمقورلئقتئث وسكةندئگئنئث كورسةتكئشئ كورئنةدئ.

ةندئ بئلتئرعئ جئل قورئتئندئسئ اتالعان حالئقارالئق ذيئمنئث جةمقورلئقتئ قابئلداؤ يندةكسئ نةگئزئندة قازاقستاندا ةث وزةكتئ پروبلةمانئث ءبئرئ -  جالعان كاسئپكةرلئك، كولةثكةلئ بيزنةس بولئپ تابئلئپتئ.  سويتة تذرا، «زاثسئز كاسئپكةرلئكپةن جانة زاثسئز بانكتئك قئزمةتپةن اينالئسقانداردئ، سونداي-اق اكسيزدةلةتئن تاؤارلاردئ اكسيزدئك ماركالارمةن تاثبالاؤدئث ءتارتئبئ مةن ةرةجةلةرئن بذزعانداردئ قئلمئستئق جاؤاپكةرشئلئككة تارتؤ جازاسئ بالاما جازالارمةن... الماستئرئلادئ...». پارودوكس! جوعارئ جاقتاعئ عذلامالار مذنئ تذسئنةتئن شئعار. ءبئراق ءبئز سةكئلدئ قاراپايئم بذقارانئث شاقشا باسئنا سئيمايتئن تذسئنئك... مذمكئن باسقالارداي «دانئشپان» ةمةسپئز بة، قايدان بئلةيئك....

ةندئ مئنانئ قاراثئز... كةيئنگئ جيئرما جئلدئقتا شةتةلگة ةلئمئزدةن زاثسئز تذردة 123،057 ميلليارد ا ق ش دوللار شئعارئلعان. قارجئ پوليسياسئنئث ستاتيستيكاسئ ارقئلئ جاسالعان ساراپتاما ةكونوميكالئق جانة سئبايلاس جةمقورلئق قئلمئستار ارقئلئ جاسالعان قئلمئستاردئث سالدارئنان مةملةكةتكة كةلگةن زيان 7،5 ميلليارد ا ق ش دوللارئن قذرايدئ.

ودان قالدئ قازئرگئ ؤاقئتتا قازاقستانداعئ جةمقورلئق - مةملةكةتتئث قارجئسئن ماقساتسئز جذمساؤ فورماسئن يگةرئپ العان. قارجئ پوليسياسئنئث دةرةگئنشة، سئبايلاس جةمقورلئقتئث 78 پايئزئ اكئمدئكتةردئث مةملةكةتتئك ساتئپ الؤ سالاسئندا. (!)  ةندئ تذزةتئلگةن زاثعا ذثئلةيئك...

«ذشئنشئدةن، ةميسسيالئق باعالئ قاعازدار شئعارؤ ءتارتئبئن بذزعاندار مةن ءوزئن جالعان تذردة بانكروتپئن دةپ جاريالاعانداردئث جازاسئن جةثئلدةتؤ كوزدةلگةن...» ةندئ تاعئ دا شاقشاداي باستاعئ شوكئمدةي ميئمئزعا تاعئ سالماق سالئپ كورةيئك...  باسقاسئن ايتپاي-اق قويايئق، ال وسئ كذنئ «بانكروتپئن» دةپ اؤزئن قؤ شوپپةن سذرتةتئندةر كئمدةر؟ بذل جذمباقتئث شةشؤئ دة اسا قيئن ةمةس. تاعئ سول مةملةكةتتئث  قارجئسئ «ماقساتسئز» قذيئلعان ءجذرئمئ ذزئلگةن جوبالار.

سوندا كئمنئث جازاسئن جةثئلدةتئپ، كئمنئث سويئلئن سوعئپ كةتتئك؟ جةمقورلاردئ جةلكةلةپ، قذستئرعانئمئز ةمةس، ماثدايئنان سيپاپ، ارقاسئنان قاققانئمئز با  بذل؟ الدة قاراشا جذرتتئث ةمةس، قارئننئث قامئن جةؤدةن اسپاعاندئق پا؟ بذل دا ءبئزدئث «قاراپايئم» «باسئمئزعا» «ارنالماعان» سذراق ةكةن... مذمكئن «عالامدئق» دةثگةيدة قارجئ قئمقئرؤدئ ذيرةنگةندةر جاؤاپ بةرة الاتئن شئعار بذعان... الدة جةمقوردئث جولئن كةسؤ ءذشئن قازاققا قئتايشا ويلاؤ كةرةك پة؟..

اأتور: قئزعالداق ايتجانوأا، قاراعاندئ

«الاش ايناسئ»

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى