ارؤلار بايقاؤئ بايشئكةشتةر «توقال» ئزدةيتئن «قئز جارمةثكةگة» اينالئپ كةتكةن جوق پا؟

استانا. قازاقپارات - العاش «قئز سئنئ» دةپ باستالعان ارؤلار بايقاؤئ قازئر تئم كوبةيئپ كةتكةنئ سونشالئق «اؤرؤعا» اينالعان سةكئلدئ.

ارؤلار بايقاؤئ بايشئكةشتةر «توقال» ئزدةيتئن «قئز جارمةثكةگة» اينالئپ كةتكةن جوق پا؟

تذلپاردئ بايگةگة سالؤ باسقا دا، ءيت جارئستئرؤ مةن قوراز تالاستئرؤ باسقا عوي.

ءبئزدئث قازئرگئ قيت ةتسة ارؤلار سئنئن ذيئمداستئرئپ شئعا كةلةتئنئمئز دة سول تذلپار بايگةسئن اكةپ قوراز تالاستئرؤ دةثگةيئنة ءبئر-اق تذسئرگةن ئسپةتتئ.

«الاش ايناسئ» كوپتئث كوكةيئندة جذرگةن ماسةلةنئ زةردةلةپ كورگةن ةدئ.

«الةم ارؤئ» دةپ، ازؤئمئزدئ ايعا بئلةمةي-اق قويالئق، «قازاق ارؤئ»، «انا ءتئلئ ارؤئ»، «قازنةت ارؤئ»، «كذز ارؤئ»، تاعئسئن تاعئ، قئل اياعئ ءار قالا، ءتئپتئ ءار اؤئل، ءار مةكتةپ، ءتئپتئ ءار بالا باقشانئث ءوز ارؤئن انئقتايتئن ءبئر دذرمةك باستالدئ دا كةتتئ.

ءوزئن ذلدان ءالئ ايئرئپ تا ذلگئرمةگةن ءبذلدئرشئن قئزدئث بةت-اؤزئن بوياپ، ءتئپتئ سؤعا تذسةتئن كوستيؤمدة ورتاعا شئعاراتئنداي نة باسئمئزعا كذن تؤدئ دةيسئز عوي. ياعني، ءداستذر سةكئلدةنئپ كةتكةن مذنداي بايقاؤلاردئ وتكئزؤدةن قازاق قوعامئنا نة پايدا؟ نة ماقسات؟ قئز-قئرقئن، قالا بةردئ كةلئنشةكتةردئ جةلپئندئرؤ و باستا قالاي باستالئپ ةدئ ءوزئ؟

«بالةنئث ءبارئن باستايتئن قارا تانا» دةمةكشئ، ارؤ سالئستئرؤ، ارؤ جارئستئرؤ العاش ا ق ش-تا 1951 - جئلئ باستالئپتئ. 20 جئل قاتارئنان ا ق ش-قا اؤزئنئث سؤئن اعئزئپ قاراپ وتئرا بةرة مة، الةم ةلدةرئ كةزةكپة-كةزةك وتكئزؤگة بةل بايلاپتئ.

ءتئپتئ كارئ قذرلئقتئ بئلاي قويعاندا، 2002 - جئلئ قئتاي، 2004 - جئلئ  أةتنام، 2005 - جئلئ لاتأيا، 2007 - جئلئ تانزانيا قوسئلئپ، كوشتةن قذر قالعئسئ كةلمةگةن قازاقستان دا العاش رةت الةم ارؤئنا 2006 - جئلئ «قئزئن قوسسا» كةرةك. (بةينة بايگةگة تذلپار قوسقانداي، اأتور) جوعارئدا ايتقانداي، قازاق قئز جارئستئرؤدئ بذدان الدةقايدا باستاپ كةپ جئبةرگةن، ارينة ءوز ئشئمئزدة.

دالئرةك ايتساق، 1996 - جئلدان بةرئ ءتئلئ ءتئپتئ قازاقشاعا دا كةلمةيتئن قاراكوز قئزداردئث ورتاعا شئعئپ، ءوزئنئث قذلئن ءمذسئنئن كورسةتئپ ةرسئلئ-قارسئلئ ءجذرؤئن «ميسس كازاحستان» دةپ، وعان مةملةكةت تاراپئنان اقشا ءبولؤ كئمگة، نة ءذشئن قاجةت بولعانئ دا تذسئنئكسئز. ذزئنقذلاقتئث ايتؤئنشا، بذل «توقال ئزدةگةن بايشئكةشتةردئث» بازارئنا ذقسايدئ.

«ارؤ» دةگةن اتاقتئ ولار ءوزئنئث كوز قذرتئنا اينالعان قئزعا الئپ بةرئپ، ءوزئنئث ناقسذيةرئ، ءتئپتئ توقالئنا دا اينالدئرئپ الاتئنئ جاي الئپ-قاشتئ اثگئمة ةمةس، قازئرگئ قئمبات كولئكتةردة قونجيئپ وتئرئپ الاتئن جاپ-جاس قئزداردئث كوبةيئپ كةتكةندةگئ سونئث دالةلئندةي.

ءبئر نة ةكئ بولمةلئ پاتةردئ دة اپةرئپ قويسا، «تورداعئ توتئ» بولؤعا دايئن قئز-قئرقئننئث كوبةيئپ كةتكةنئن جئگئتتةر دة جاسئرمايدئ. ب ا ق-تار دا ءجذر جارئسا شؤلاپ «بالةن ارؤئ»، «تذگةن ارؤئ» دةپ، «قئز جارمةثكةسئنئث» كورئگئن قئزدئرا تذسكةندةي.

ونئ قئزدئث اتا-اناسئ كورمةيدئ دةؤ، بئلمةيدئ دةؤ بةكةر، ءتئپتئ ءتانئن جالاثاشتاپ ورتاعا شئقسا سوعان جذرتپةن بئرگة قول شاپالاقتاپ، سوثئنان جؤاتئن دا بولئپتئ. الدة  قاناتتئعا قاقتئرماي، تذمسئقتئعا شوقئتتئرماي وسئرگةن قئزئنان «بايلئق» ارتئق بولدئ ما اتا-اناعا؟ نة دة بولسا كذنئ كةشة قئزعئشتاي قورعاعان قئزئن قازاق بذگئن نامئستان جذرداي بولئپ ءوز قولئمةن ةل الدئنا شئعارئپ ارزان تاؤار سةكئلدئ «ساؤدالاپ» جاتئر.

تئنئشتئق قالدئبايةأا، الةؤمةتتانؤ عئلئمئنئث دوكتورئ، پروفةسسور:

-  قئز بالا قازئر تاؤارعا اينالدئ. نةعذرلئم ادةمئ، جاس بولعان سايئن قئمبات. جةزوكشةلئك دةگةن بذگئندة باياعئداي كوشةدة اشئق تذراتئن جابايئ بةينةدة ةمةس، قايتا ول كةز كذرةسؤگة وثاي ةدئ عوي، ةث قاؤئپتئسئ سول - بذگئندة ول كولةثكةلئ ةكونوميكانئث ةث ءتذسئمئ مول قذرالئنا اينالدئ.

قازاقستان ماثايئنداعئ ةلدةردئث اراسئندا دا ءتئپتئ وسئ ءبئر «تاؤار» تذرئنة قاتئستئ ترانسةكونوميكالئق بايلانئس قالئپتاسقان. سوثعئ ستاتيستيكا بويئنشا، بويجةتكةندةردئث 14 پايئزئ، جئگئتتةردئث 12-13 پايئزئ بةدةؤ كورئنةدئ. كةش ذيلةنةتئندةر ءوز الدئنا.

بذل دا سول جاهاندانؤدئث ءبئز سةكئلدئ دامؤشئ ةلدةرگة سالئپ جاتقان كةرئ تةجةؤ، قاستئق جوسپارئ دةؤگة بولادئ. ادامگةرشئلئكپةن كةلئسة قويمايتئن بيزنةستئث قوعامعا قارسئ ارةكةتئ ءبئزدئث جاستارئمئزدئ وسئلاي وتة ذلكةن قاتةرگة اپارئپ وتئر. قازئردئث وزئندة ورنئ تولماس وكئنئشكة ذرئنئپ ذلگةرگةن جايئمئز دا جوق ةمةس. ياعني ءبئز وسئلايشا ءوز قئزدارئمئزدئ قورلاپ جاتئرمئز.

قازئر «بالةن جةردئث ارؤئ» دةپ كةلةتئن بايقاؤلاردئث  بايشئكةشتةرگة توقال ئزدةؤ ءذشئن جاريالانعان «مادةني» كاستينگئ دةگةن دة دايةكتةر جوق ةمةس. بولماسا شوؤ-بيزنةستة داؤئسئ كةرةمةت بولماسا دا، ءتذر-كةلبةتئ، سئر-سئمباتئ سذلؤ قئزداردئث قاپتاؤئ دا وسئ «كولةثكةلئ ةكونوميكاعا» مةثزةيتئندةي. بذل - قازئر قوعام بولئپ قولعا الؤدئ قاجةت ةتةتئن، بئلئكتئلةر باس قوسئپ، ءبئر شةشئم شئعارعانئن كذتئپ جاتقان ذلكةن ماسةلة.

ءتذيئن: «مةن قازاق قئزدارئنا قايران قالام» دةپ، ءبئر كةزدةرئ قازاق قئزئنئث سئپايئ، كوركةم، جان بالاسئنا تئكة قاراي المايتئن ذياث مئنةزئنة باعا بةرسةك، بذگئن، ول جولداردئ ايتساق تا، ءبئرتذرلئ ئزامةن، الدةبئر توسئن مئنةزدئث توركئنئن تذسئنبةگةننةن ايتقانداي بولئپ شئعاتئن سةكئلدئمئز ءبئر ءتذرلئ... مةيلئ، «قئز سئنئ»، «سذلؤلار سايئسئ»، «ارؤلار سئنئ» نة دةپ اتالسا دا، ول  بذگئن «ذكئلئ كامشات، بذرمةلئ كويلةكتئنئث» سايئسئ،  قئزعا ءتان ئسمةرلئك، اسپازدئق، اسةمدئك، ءبئلئم باسةكةسئ ةمةس، جالاثاش ءتاندئ تاماشالايتئن ارسئز جيئنعا، «قئز جارمةثكةسئنة» اينالئپ كةتتئ.

بايلئقتئث بؤئنا ماستانعاندار «سذلؤ» ئزدةپ سابئلعاندا، «امئرئثئزگة قذلدئق» دةپ قذراق ذشاتئن «جاعئمپازدار» تورئنا ذكئلةپ وسئرگةن ذمئتتةرئثئزدئث ئلئگئپ قالماؤئن قاداعالاثئزدارشئ، اتا-انا، «قازاقتئث قئرئق ءذيئ، قالا بةردئ»...

«الاش ايناسئ»

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى