ةلباسئمةن جذزدةسكةن جارقئن ساتتةر
استانا. 4 - جةلتوقسان. قازاقپارات. كارئلئكتئث دة ءدارئسئ بار ةكةن...ءوتئپ بارا جاتقان جئلدئث باسئندا پرةزيدةنت ونةر ادامدارئمةن ارنايئ كةزدةسؤ وتكئزئپ، ةكئ ساعات اثگئمةلةستئ. (ءسابيت ورازباي، قازاقستاننئث حالئق ءارتئسئ)
مةملةكةت باسئندا وتئرعان، ءاربئر مينؤتئ ساناؤلئ ادامعا وسئنشا ؤاقئتتئ ءبئر سالاعا ارناؤ - وتة سيرةك ذشئراساتئن جاعداي. بذل دا ةلباسئنئث ذلتتئق ونةرئمئزگة، اتا داستذرئمئزگة دةگةن قامقورلئعئ بولسا كةرةك. كةلئپ جاعدايئمدئ سذرادئ.
- قالاي، ساكة، جاقسئسئز با؟ - دةدئ.
- شذكئر قذدايعا. «كوبةلةكتئث كارئسئ جوق، كارئلئكتئث ءدارئسئ جوق» دةگةن عوي بذرئنعئلار. جوق، كارئلئكتئث دة ءدارئسئ بار ةكةن. كارئلئكتئث ءدارئسئ - ءسئزدئث ونةر قايراتكةرلةرئمةن ءديدارلاسقانئثئز. بذدان ارتئق بئزگة ءدارئنئث كةرةگئ جوق، - دةدئم.
كةزدةسؤ اسةرلئ ءوتتئ. جئگةرلةنئپ شئقتئق.
...
الماتئعا كورئك بةرئپ تذرعان - ءتاثئرتاؤ
اسةم قالادا تذرعانئمئزعا، ءوزئمئز ويلانئپ قاراساق، باقئتتئ ةكةنبئز. مةنئث الماتئدا تذرعانئما 60 جئل بولدئ. وسئندا كةلدئك ارمان قؤئپ، وقؤ وقئدئق، ءبئلئم الدئق، مامان بولدئق. اركئم ءوز سالاسئندا قئزمةت جاساپ، اؤئلعا كةتكةندةر اؤئلعا كةتتئ، قالادا قالعاندار قالادا قالدئ.
ال ءبئزدئث ماماندئعئمئز ونةر سالاسئ، ءارتئس بولعاندئقتان، ايتةؤئر قاي قالادا بولسا دا، سوعان بارؤئمئزعا تؤرا كةلدئ. 1959 - جئلئ كونسةرأاتوريا بئتئرگةندةردئث ءبارئن اؤةزوأ تةاترئنا جانداربةكوأ الئپ قالدئ عوي. سودان بةرئ، مئنةكةي، اكةدةميالئق تةاتردا ايانباستان ةثبةك ةتئپ، ابئرويلئ بولئپ كةلة جاتئرمئز.
ونداعئ الماتئ قانداي ةدئ، شئركئن! مةنئث تاثعالعانئم، دذنيةجذزئندة قانشاما ةلدة بولدئم، قانشاما قالالاردئ كوردئم، ال الماتئنئث سوعان ذقسامايتئن ءبئر ةرةكشةلئگئ بار. كةيبئر قالالار عيماراتئمةن اسةم بولئپ كورئنةدئ. ال ةندئ الماتئ - عيماراتئمةن دة، عيماراتسئز دا وتة ءبئر كوركةم قالا. وعان كورئك بةرئپ تذراتئن - ءتاثئرتاؤ. و باستا ءتاثئرتاؤ ةكةن عوي، كةيئننةن الاتاؤ دةپ، قئرعئزداردئث ايتئپ جذرگةنئ كورئنةدئ. شةرحان اعام سولاي دةيدئ.
دذنيةجذزئندة تاؤلار كوپ، كةيبئرةؤلةر انشةيئن ءبئر ات شاؤئپ شئعاتئن توبةنئث ءوزئن تاؤ دةپ، جةر-كوككة سئيدئرماي ماقتاپ، ءومئر بويئ جئرلاپ وتةدئ. ولاردئث جئراؤلارئ دا، اقئندارئ دا، ايتئسكةرلةرئ دة بار. ال ةندئ ءبئزدئث مئنا الاتاؤئمئزدئث بيئكتئگئ، اسةمدئگئ - دذنيةجذزئندة وتة سيرةك كةزدةسةتئن ءبئر تابيعي قذبئلئس.
مةنئث ءبئر بايقاعانئم، وسئ كةيئنگئ جئلدارئ ءبئزدئث الماتئدا جذرةتئن قارلئعاش دةيتئن قاسيةتتئ قذس جوعالئپ كةتتئ. ةكئ جئل بولدئ مئنةكةي، جوق، كةلمةيدئ. مةن سولاردئ ساعئنامئن. الدة وسئ الماتئعا كوز ءتيدئ مة دةپ تة قورقامئن. ويتكةنئ، كةلگةندةردئث بارلئعئ تامسانئپ، تاثعالادئ عوي. بئلتئرعئ اپات تاؤداعئ تذرعان شئرشالار مةن قاراعايلاردئث ءبارئن جةرمةن-جةكسةن ةتتئ. مئنة، سولاردئث ءوزئ دة - ءبئزدئ ويلاندئراتئن جاعدايلار.
الماتئ كةرةمةت، ءبئراق، تذرعئندارئ كوشةنئث كةز كةلگةن جةرئنةن كةسئپ وتة بةرةدئ ةكةن...
قالامئزدا قانشا جذمئس جاسالئپ جاتسا دا مان بةرمةي جذرة بةرةمئز. ارينة، قالانئث اسةمدئگئ ةث ءبئرئنشئ - جولئ مةن تازالئعئنان باستالادئ. سودان سوث حالقئنئث مادةنيةتئنة بايلانئستئ. ايتالئق، ادامدار ارنايئ جذرگئنشئ جولئنان باسقا جةردةن وتپةيتئن بولسا، ول قالانئث مادةنيةتئ جوعارئ دةپ ةسةپتةلةدئ.
باياعئدا لةنينگرادتان «ب ت د» دةيتئن تةاتر كةلدئ. سوندا يؤرسكيي سةرگةي يؤرةأيچ دةيتئن اكتةر بولدئ، قازئر دة بار. مةن سودان «الماتئ قالاي؟» دةپ سذرادئم. ول: «وي، الماتئ كةرةمةت، ءبئراق، تذرعئندارئ كوشةنئث كةز كةلگةن جةرئنةن كةسئپ وتة بةرةدئ ةكةن. بذل جاقسئ ةمةس، بذل ادةپتئلئك ةمةس»، - دةدئ. ءسويتئپ، ماقتاپ-ماقتاپ كةلدئ دة، ءبئر اؤئز سوزبةن پئشاقسئز «باؤئزداي» سالدئ.
ال ةندئ تةاتردئث، الماتئنئث دامئپ، كوركةيئپ كةلة جاتقانئن ةل كورئپ وتئر. قانشاما تذرعئن ءذي، عيمارات سالئندئ. سپورت قذرئلئستارئ دا جوعارئ دةثگةيدة، قئستئگذنئ جوعارئدان تومةن قاراي سئرعاناپ تذسةتئن عيماراتتئث ءوزئ قانداي اسةم. بذل ءبئزدئث الماتئعا كورئك بةردئ.
مةدةؤگة كةلسةك، بذل - ةرتةدةن كةلة جاتقان، الماتئمئزعا ءسان بةرةتئن قاسيةتتئ ورئن. مةدةؤ دةگةن كئسئنئث دة وزئندئك تاريحي بار. مذز ايدئنئ، باسقا دا سپورتتئق كةشةندةر سالئنعان شاتقال سول كئسئنئث جايلاؤلارئ ةكةن. كةثةس زامانئندا ول كئسئنئث اتئ قالدئ، جامان كئسئ بولماعان شئعار دةپ ويلايمئن.
كةمتارلارعا كوپ كومةك كورسةتكةن داؤلةتتئ جان بولسا كةرةك. دةموكراتيا ورناعان سوث جاقسئ جةرلةرگة قولئنان كةلگةندةر ءذي سالئپ تاستادئ. ءبئراق، جةكةمةنشئكتئث قيئندئعئ دا از بولعان جوق. بذرئن، شئركئن، كةز كةلگةن جةرگة وتئرا قالئپ، راحاتتانئپ دةمالاتئنبئز. سؤئ قانداي ةدئ. ال قازئر ونئث بارئنة مذمكئندئك جوق. ويتكةنئ، قازئر الماتئدا ذلتاراقتاي جةردئث يةسئ بار.
تاؤةلسئزدئگئمئزدئث كوك تؤئ العاش الماتئدا جةلبئرةدئ
الماتئ قالاسئنئث تاريحئ جونئندة كوپتةن بةرئ ءسوز بولئپ ءجذر. ءالئ كذنگة ءبئر تياناقتئ شارؤالار بولادئ-اؤ دةگةن ذمئتپةن كةلة جاتئرمئز. ءبئر كةزدةردة الماتئنئث 150 جئلدئعئ دةدئ مة، سونئ تويلاعانسئماق بولدئ. ول حراپؤنوأتئث داؤئرلةپ تذرعان ؤاقئتئ بولاتئن. ةلةؤسئزدةؤ، جةتئم قئزدئث تويئنداي بولئپ ءوتتئ. بئرةؤ ءبئلئپ، بئرةؤ بئلمةي قالدئ.
ال ةندئ قازئر الماتئنئث 1000 جئلدان استام تاريحئ بار ةكةندئگئ عئلئمي تذردة دالةلدةندئ. وسئنئ ءبئز اتاپ ءوتؤئمئز كةرةك. الماتئنئث تويئن قالاي ةتئپ اتاساثئز دا جاراسار ةدئ. بذل ءوزئ قاسيةتتئ جةر. بذل قالا دا ءبئزدئث استانامئز بولدئ. حالئقتئث تاعدئرئنا قاتئستئ نةبئر جاقسئ شةشئمدةر، بذكئل قازاق حالقئن قؤانتاتئن تاماشا جاقسئ ئستةر وسئ شاهاردا اتقارئلدئ. ةگةمةندئك الئپ، تاؤةلسئزدئگئمئزدئث كوك تؤئ العاش الماتئدا جةلبئرةدئ. سودان سوث استانا ارقاعا كوشتئ.
بذل دا يگئلئكتئ شارؤا بولدئ، ويتكةنئ، ءبئزدئث ساياساتئمئزعا ساي كةلدئ. مئنا جاعئمئز - قئتاي، مئنا جاعئمئز - ورئس. ورئس ورمانئنا كئرگئزبةيدئ، قئتاي قورعانئنا جولاتپايدئ. ءارقايسئسئ الپاؤئت ةل. ةكئ الپاؤئت ةلدئث ورتاسئندا ازعانتاي عانا حالئقپةن زور كولةمدئ جةردئ يةلةنئپ تذرؤ وثاي ةمةس. بذل ءذشئن وتة اقئلدئ ءارئ سئندارلئ ساياسات كةرةك بولدئ.
بذل - كورشئلةرمةن جاقسئ بولؤدئث ءبئر جولئ. قيئندئق كورسةك تة، ازاپ شةكسةك تة، ونئث ءبارئن كةك ساقتاماي، بذگئنگئ كذننئث شةشئمئمةن ولارمةن تاتؤ-ءتاتتئ، جاقسئ جاعدايلاردا بولؤ كةرةك قوي دةپ ويلايمئن.
ءاربئر ستؤدةنتتئث قولئندا ءبئر-ءبئر الما جذرةتئن...
ةكئنشئ قاجةت دذنية - سؤ. الماتئدا بذرئن ارئقتاردئث بارئنةن سؤ اعئپ جاتاتئن. المالارئ سامساپ تذراتئن. 1954 - جئلئ وقؤعا وسئندا كةلگةن كةزئمئزدة ءاربئر ستؤدةنتتئث قولئندا ءبئر-ءبئر الما جذرةتئن، ارئقتا اعئپ كةلة جاتقان المانئ ءسذرتئپ-ءسذرتئپ جةي بةرةتئن. ودان اؤئرئپ جاتقان ولار جوق، قايتا بةتتةرئ الماداي بولئپ قئزارئپ شئعا كةلةتئن. ول ءبئر سونداي كةزةث ةدئ-اؤ. قازئر ءبئز ايرئلئپ قالا جازداعان اپورتئمئزدئ قايتادان وتئرعئزئپ، قايتادان ءوسئرئپ جاتئرمئز.
ايتا بةرسةك، الماتئدا جاثالئق كوپ. قالانئث قوعامدئق كولئكتةرئ شةتئنةن جاثارئپ جاتئر. جاثا جئلعا دةيئن شةت ةلدئث زاماناؤي 200 دةن استام اأتوبؤسئ كةلةدئ. ونئث ءبارئ - گازبةن جذرةتئن كولئكتةر. ولارعا جذرگئزؤشئلةر تاثدالئپ الئناتئن كورئنةدئ. بذرئنئراقتا كةز كةلگةن ادام شوفةر بولئپ، 4 تةثگة، 3 تةثگة ءذشئن بئرئمةن-ءبئرئ جارئسئپ، قالانئث شات-شالةكةيئن شئعارعان كةزدةر بولدئ. سونئث بارلئعئ رةتكة كةلئپ جاتئر. ونئث بةرگئ جاعئندا، قذدايعا شذكئر، مةترومئز دا بار. بذل دا ءبئر قؤانئشتئ جاعداي. مةتروعا ءتذسئپ كورسةثئز، جازدئث ئستئعئندا ءئشئ دةگةن ءبئر جذماق. اتتةث، ءالئ بةكةتتةر از ءارئ قئسقالاؤ بولئپ تذر... ةندئ ول كوبةيةدئ جانة ذزارادئ عوي.
وسئ مةترونئ بئتئرگةن سوث 40 جئل بويئ جوندةؤ كورمةگةن رةسپؤبليكا سارايئ قايتا جوندةؤ مةن وثدةؤدةن وتكئزئلدئ. قوس قؤانئشقا ورتاقتاسؤ ءذشئن ةلباسئمئز الماتئعا ءوزئ كةلئپ، مةترونئ اشتئ. «وسئ مةترو نة ارئ ةمةس، نة بةرئ ةمةس بولئپ، ابدةن مازامئزدئ الئپ ءجذر ةدئ. توقتاتايئق دةسةك، ونئ كومؤ ءذشئن 3 ةسة ارتئق قاراجات كةرةك ةكةن. تاؤةكةل جاساپ، باستاپ ةدئك، اقئرئ بئتئردئك. بذل ءبئر يگئ ءئس بولدئ»، - دةدئ پرةزيدةنت سوزئندة.
برةجنةأ جايلئ قئزئق اثگئمة
وسئ جةردة نذرةكةث برةجنةأ جايئندا بئر قئزئق ءاثگئمة ايتتئ. «برةجنةأ ءوزئنئث ةث جاقئن دوسئنا «سوسياليستئك ةثبةك ةرئ» اتاعئ مةن «لةنين» وردةنئن بةرؤ تؤرالئ جارلئققا قول قويماقشئ بولئپ، ونئ وزئنة شاقئرتئپتئ. دوسئن قذشاقتاپ، بةتئ-اؤزئنان ءسذيئپ تذرئپ «اينالايئن دوسئم، وتان سوعئسئندا بئرگة بولدئق، تالاي قيئندئقتئ بئرگة كوردئك، سةنئ سذيةمئن، سةن دة مةنئ سذيةسئث، مئنة، قذدايعا شذكئر، مئنا ماراپاتتئ دا مةنئث قولئمنان الايئن دةپ وتئرسئث. مئنا جذلدئزئ - ماعان، وردةنئ - ساعان بولسئن» دةپ ارقاسئنان قاعئپ جئبةرئپتئ دةيدئ». جذرتتئث ءبارئ دؤ كذلدئ.
سول كةزدةسؤدة ةلباسئمئز الماتئ جونئندة، الماتئعا دةگةن ءوزئنئث ماحابباتئ جايئندا كوپ اثگئمة ايتتئ. استاناعا نةگة كوشكةنئمئزدئ، سول كةزگئ ساياساتتئ ءسوز ةتتئ. «بذل نة دةگةن ةسسئزدئك، نة دةگةن باسسئزدئق، حالئقتئث تذرمئسئ ناشار كةزدة قالا سالؤ اقئلدئ شارؤا ةمةس. الماتئدان ارقاعا كوشئپ، استئنان سؤ شئقتئ ما...» دةگةندةر دة بولعانئن ايتتئ.
«الماتئ - ءوزئمنئث تؤعان جةرئم، وسكةن ةلئم. حالئق ءذشئن، قازاق ءذشئن، ةل ءذشئن سونداي ساياساتقا كوشؤ كةرةك بولدئ. ءبئراق، الماتئ مةنئث نازارئمنان شئقپايدئ. بذرئنعئ بولعان اكئم يمانعالي كوپ جذمئس اتقاردئ. قازئرگئ احمةتجان دا ايانئپ جاتقان جوق. جاقسئ جذمئس ئستةپ ءجذر. قارجئ ءبولئپ جاتئرمئز. تذبئندة ءبئز ذستانعان وسئ ساياساتتئث ءبارئ دذرئس بولئپ شئقتئ»، - دةدئ.
بئزبةن وتئرئپ شاي ءئشتئ، اثگئمةلةستئ، ءسويتئپ قوشتاستئق تا كةتتئك. 1000 جئلدان استام تاريحئ بار الماتئنئث وسئنداي قالاعا اينالعانئن دذرئستاپ تويلاؤئمئز كةرةك قوي دةپ ويلايمئن.
«ادامزاتتئث ءبارئن ءسذي، باؤئرئم دةپ...»
مةملةكةت باسشئسئنئث الماتئداعئ رةزيدةنسياسئندا ادةبيةت جانة ونةر قايراتكةرلةرئنة پرةزيدةنتتئك جانة مةملةكةتتئك ستيپةنديالاردئ تاپسئرؤعا ارنالعان ءداستذرلئ باسقوسؤ بولدئ. بذل - 1995 - جئلدان بةرئ كةلة جاتقان، سالتئمئزعا اينالعان باسقوسؤ.
راسئمگة مةملةكةتتئك سئيلئقتئث لاؤرةاتتارئ، جازؤشئلار، اقئندار، ارتئستةر، سؤرةتشئلةر، مؤزئكانتتار، قازاقستاننئث مادةنيةتئنة ةثبةك سئثئرگةن قايراتكةرلةر قاتئستئ. مةملةكةت باسشئسئ شئعارماشئل جانة مادةنيةت ينتةلليگةنسيا وكئلدةرئن ستيپةندياعا ية بولؤلارئمةن قذتتئقتاي وتئرئپ، ستيپةندياتتار قذرامئ قوعامنئث كوپ ذلتتئ قذرئلئمئن كورسةتةتئنئن اتاپ ءوتتئ.
جولداؤداعئ مئندةتتةر ايتئلدئ. پرةزيدةنت جولداؤلارئ - ةل بولاشاعئنئث باعدارئ. 2030 باعدارلاماسئن الايئق. العا قويئلعان مئندةت - الةمدةگئ باسةكةگة قابئلةتتئ 50 ةلدئث قاتارئنا كئرؤ بولاتئن. شذكئر، بذل تالاپتئ ءوز مةجةسئنة جةتتئ دةؤگة ابدةن بولادئ. قازئر قازاقستان الةم بويئنشا 51-ورئندا تذر. ةكونوميكاسئ دامئعان، قئرؤار شارؤالار اتقارؤعا قاؤقارلئ ةل. قالئپتاسقانئنا، ياعني نةگئزئن قالاعانئنا نةبارئ 20 جئلدان ةندئ عانا اسقان جاس مةملةكةت ءذشئن بذل از جةتئستئك پة؟
مةملةكةت باسشئسئ قازاقستان مادةنيةتئنئث جاهاندئق مادةني مذرانئث اجئراماس بولئگئنة اينالؤئ تيئستئگئن، الةمگة تانئلعان، مئسالئ، قئتايلئق، رةسةيلئك، جاپوندئق، كورةيالئق جانة وزگة مادةنيةتتةردةي بولؤئ كةرةكتئگئن ءسوز ةتتئ.
وسئ ورايدا، قازاققا قاتئستئ جانة جالپئ قازاقستاندئق مادةني مذرانئ جاهاندئق دةثگةيدة تاراتؤ تةتئكتةرئن ويلاستئرؤدئث ماثئزدئلئعئ، بذل ءذشئن اقپاراتتئ العا جئلجئتؤدئث جاثا تةحنولوگياسئن ئسكة قوسؤ قاجةتتئگئ ايتئلدئ. بذعان كةلةشةكتة وتةتئن ةكسپو-2017 حالئقارالئق كورمةسئ، سونداي-اق، الةمدئك اؤقئمداعئ وزگة دة ءئس-شارالار مةن فورؤمدار تاماشا مذمكئندئك بةرةتئنئن سةنئمدئ تذردة جةتكئزدئ.
...
امةريكانئث دةنيال دةگةن وقئمئستئ كورئپكةلئ «الةمگة وسئنداي پرةزيدةنت كوبئرةك كةرةك. ةگةر بارلئق مةملةكةت باسشئسئ قازاقستان پرةزيدةنتئ سياقتئ ويلاپ، ءئس ئستةيتئن بولسا، الةم حالقئنئث جاعدايئ الدةقايدا جاقسئ بولار ةدئ» دةپتئ.
ةلباسئمئز جذرتشئلئقپةن بولعان ءبئر كةزدةسؤئندة «نة ئستةسةك تة اقئلمةن ئستةيئك، ارزان سوزگة ةرمةيئك، جالعان سوزگة تئزگئن بةرمةيئك. تاريح جولئ ذزاق، اسئقساق تا اپتئقپايئق، قازاقستان حالقئ جذلدئزئنئث جوعارئ بولاتئنئنا سةنةمئن»، - دةگةن ةدئ. ءذمئت اقتالدئ. تذپتةپ كةلگةندة، ادام تذرمئسئنئث جاقسئ بولؤئنا، بةيبئت ءومئر سذرؤئنة تاتؤلئقتئث عانا جول اشاتئنئن ايقئنداپ بةردئ.
پرةزيدةنت ادام بويئنداعئ پاراساتتئلئق پةن ادامگةرشئلئك قاسيةتتةرگة كوپ ءمان بةرةدئ. بارلئق جولداؤلارئندا وسئ ةكئ قاسيةت باسئمدئلئقپةن ايتئلئپ ءجذر. ونئسئ دذرئس. ءبئزدئث دانئشپان ابايئمئز دا بذل تذرعئدا ءوزئنئث ءسوزئن ايتئپ كةتكةن.
ماحابباتپةن جاراتقان ادامزاتتئ
سةن دة ءسذي، ول اللانئ جاننان ءتاتتئ.
ادامزاتتئث ءبارئن ءسذي، باؤئرئم دةپ،
جانة ءسذي حاق جولئ دةپ ادئلةتتئ،
- دةيدئ ذلت ذستازئ.
كوردئثئز بة، اباي بابامئزدئث وسئ جئر جولدارئ بذكئل ادامزات بالاسئن تاتؤلئققا شاقئرئپ وتئرعان ذران ةمةس پة؟
تولستوي شئركةؤدةن نةگة كةتتئ؟
اباي ادام بالاسئنئث ءبارئن، ءتئپتئ، ذلتئنا، رؤئنا قاراماستان ءسذي دةپ وتئرعان جوق پا؟ ورئستئث عذلاما جازؤشئسئ لةأ تولستوي ءومئرئنئث سوثعئ جئلدارئندا ءدئن قئزمةتكةرلةرئنةن ئرگةسئن اؤلاقتاپ، شئركةؤدةن كةتئپ قالادئ.
سونداعئسئ يسا پايعامباردئث «كئم بولسا، ول بولسئن، ورئس بولسئن، نةمئس بولسئن نةمةسة يتاليان بولسئن، بارلئعئن بئردةي جاقسئ كورؤ كةرةك. جاؤ بولئپ كةلة جاتقان ادامداردئث ءوزئن جاقسئلاپ قارسئ الؤ كةرةك، سوندا جةر بةتئندة تئنئشتئق ورنايدئ، بةيبئتشئلئك بولادئ. سةندةر، شئركةؤدئث قئزمةتكةرلةرئ، وسئ پايعامباردئث ايتقان وسيةتئن بذزدئثدار. سةندةر مةنئ «قذدايدان بةزگةن» دةپ كئنالايسئثدار. قذدايدان بةزگةن مةن ةمةس، سةندةر! قذدايعا شئن بةرئلگةندئكتةن دة يسا پايعامباردئث ءسوزئن ةستةرئثة سالئپ وتئرمئن» دةيدئ.
تولستوي تؤرالئ كةزئندة وتة ناشار پئكئر بولعان. اقئرئندا بذل ءسوز جوعارئ جاققا جةتئپ، يمپةراتور «سةندةر تولستويعا تيئسپةثدةر. ول قذدايدئث ادامزاتقا بةرگةن ابئزئ» دةگةن عوي. ءسويتئپ بارئپ جالادان ءارئ جازادان امان قالعان.
سول كةزةثدة ةرةگئستةر، جانجالدار كوپ شئققان عوي. سونئث سالدارئنان پؤشكين دؤةلگة (جةكة-جةك) شئعئپ، قارسئلاسئ دانتةستئث وعئنان ءولدئ. لةرمونتوأ تا جةكپة-جةكتئث قذربانئ بولدئ. تؤرگةنةأ پةن تولستويدئث اراسئندا دا وسئنداي ذلكةن ةرةگئس، داؤلئ جانجال بولعان. ءبئراق، اقئلدئ ادامدار تابئلئپ، سولاردئث ارالاسؤئمةن ةكةؤئن ارةث دةگةندة توقتاتقان. ةگةر دة سول جةكپة-جةك بولعاندا، تولستوي مةرت بولار ةدئ. ويتكةنئ، تؤرگةنةأ اثشئ بولعان كورئنةدئ. «زاپيسكي وحوتنيكا» دةگةن كئتابئ بذل ءسوزئمئزدئ راستايدئ.
وسئنداي جاعداي ءبئزدئث قازاقتاردئث اراسئندا دا بولعان. ةرةگئس، بةرةكةسئز جانجال، داؤ-داماي كورئنئس تاؤئپ وتئرعان. بولايئن دةپ تذرعان نارسةنئ بولدئرماؤعا تئرئساتئنئمئز بار. ءسويتئپ عايبات سوزدةر ايتامئز. مذنئث ءوزئ جةكة ادامداردئث اراسئندا بولعانئمةن، قوعامنئث ءوسئپ-دامؤئنا كةرئ اسةرئن تيگئزئپ جاتادئ.
قازاق - نةبئر الاساپئراندئ، الاپاتتئ، وت-داؤئلدئ باسئنان كةشئرگةن ءتوزئمدئ حالئق. وزدةرئنئث حالئ مذشكئل بولا تذرئپ، وزگة جذرتتئث جةتئمئ مةن جةسئرئن تةنتئرةتپةي، تةلمئرتپةي، سولارعا قامقور بولعان حالئق. قانشاما ذلت پةن ذلئس قازاق دالاسئنان، مةيئرئمدئ حالئقتئث شاثئراعئنان پانا تاپتئ. ابايدئث «ادامزاتتئث ءبارئن ءسذي» دةگةن ءسوزئ اقئننئث اؤزئنان شئققانئمةن، قازاقتئث كوثئلئندةگئ ءذنئ بذل. «تاسپةن ذرعاندئ اسپةن ذر» دةگةن قازاق ةمةسپئز بة؟
اسانالئنئث ءازئلئ
وسئ سةكئلدئ ذلاعاتتئ ويلار، مةرةيلئ ماقساتتار جولداؤعا ارقاؤ بولعان.
بذل جولعئ كةزدةسؤدة جاستار كوپ بولدئ. اقئنئ بار، ءانشئ-كذيشئ جانة ءبيشئسئ بار، ءبارئ كةلدئ. ولاردئث ئشئندة اباي اتئنداعئ وپةرا جانة بالةت تةاترئندا قئزمةت ةتةتئن ءبئر توپ ورئمدةي جاس ذل-قئزدار بار. ذلكةن كئسئنئث ونةرگة دةگةن كوزقاراسئ (ءبئزدئث باقئتئمئزعا قاراي) قاي كةزدة دة جاقسئ عوي. ذنةمئ قامقورلئق تانئتئپ ءجذر. ةلباسئمئز ءوز سوزئندة استانادا سالئنعان وپةرا تةاترئ تؤرالئ ايتتئ.
- مةن فرانسيانئث، يتاليانئث، اأستراليانئث، امةريكانئث تةاترلارئن كوردئم. بارلئعئن كورئپ-كورئپ كةلئپ، قازاق ونةرئنئث قارا شاثئراعئ بولسئن، ءان-كذيدئ اثساعان حالئق كةلئپ ماؤقئن باساتئن، دةمالاتئن كيةلئ ونةر ورداسئنا اينالسئن دةگةن ويمةن ةشقايسئسئنا ذقسامايتئن ةتئپ سالدئردئم. جاقسئلئقتئث نئشانئ عوي دةپ جاثا جولداؤئمدئ دا سول عيماراتتا وتكئزدئم، - دةدئ.
كةزدةسؤ ساعات 15.00-گة بةلگئلةنگةن ةكةن. بئزدةر، بذرئنعئ مادةنيةت ءمينيسترئ جةكسةنبةك ةركئنبةكوأ، اسانالئ جانة مةن ءسال ةرتةرةك كةلئپ، وزئمئزگة تيةسئلئ ستيپةنديامئزدئ الئپ، شذيئركةلةسئپ وتئردئق. ءبئر كةزدة جاس قئزدار مةن جئگئتتةر كةلئپ بئزگة سالةم بةردئ. «اينالايئندار، باقئتتئ بولئثدار، ونةردئث ورئنة ورلةثدةر» دةپ باتامئزدئ بةرئپ جاتئرمئز. اسانالئ مةنئ ءتذرتئپ:
- اناؤ بويجةتكةننئث ءمذسئنئن كوردئث بة، قانداي كةرةمةت، - دةدئ.
- ونئث نة تاثعالاتئنئ بار، سةنئث كةزئثدة دة سونداي سذلؤ مذسئندةر بولدئ عوي، - دةدئم مةن.
- ارينة، بولؤئن بولدئ عوي، ءبئراق بذگئنگئ جاستار ول كةزدةردةگئدةن سذلؤئراق سياقتئ، - دةپ اسةكةث دة قويار ةمةس.
- «بذقانئث ءوزئ قارتايسا دا، مذرنئ قارتايمايدئ» دةگةن راس-اؤ، - دةدئم. ةكةؤمئز دة قوسارلانئپ مئرس-مئرس كذلئپ الدئق.
ةلباسئ ءدال بةلگئلةنگةن ؤاقئتتا كةلدئ. بارئمئزگة وي سالا سويلةدئ. ةثبةك ةتؤگة، جاستاردئ ةثبةككة باؤلؤعا شاقئردئ.
...
كةزدةسؤ ءبئتتئ. ةلباسئمئز ورنئنان تذرئپ، شةتئنةن امانداسا باستادئ. اسانالئمةن، جةكسةنبةك اعامئزبةن، سوسئن مةنئمةن قول الئستئ. اسانالئگة قاراپ:
- ءاي، اسةكة، اياعئث قالاي؟ - دةدئ.
- جامان ةمةس، - دةدئ.
- ءسابيت سةنئث اياعئث تؤرالئ انةكدوت (ءازئل) ايتئپ ءجذر عوي، - دةدئ نذرةكةث ةزؤ تارتئپ.
- وي، مذنئث كوزئنشة ةشنارسة ايتؤعا بولمايدئ. باياعئدا ةلؤباي ءومئرزاقوأ پةن سةركة قوجامقذلوأ اعالارئمئز جذمئسقا كةلگةسئن ءبئرئ اياعئنئث، ءبئرئ بةلئنئث اؤئراتئنئن ايتئپ مذثئن شاعئپ جاتقاندا ئشةك-سئلةمئز قاتئپ كذلؤشئ ةدئك. تؤرا سول باسقا كةلدئ. اياعئم ءجذرئپ كةلة جاتقاندا باسايئن دةگةن جةرگة ءدوپ تذسپةيدئ، قاس قئلعانداي، جانامالاپ بارئپ تذسةدئ، - دةدئ اسةكةث.
- ال ةندئ قازئر قالايسئث؟
- قازئر جامان ةمةس، ءبئراق، جةتئسئپ تذرعانئ شامالئ. مةجةلةگةن جةرگة جةتپةي، كةرئ كةتئپ ءجذر. ءبئراق، جاس بيكةشتةردئ كورسةم، تابانئم ويلاعان جةرگة تارس ةتة قالادئ، - دةپ قارقئلداپ كذلدئ. ءبئز دة كذلدئك. ةلباسئ ماعان قاراپ:
- قالئث قالاي؟ - دةدئ.
- جامان ةمةس، ءبئراق، سئزدئكئندةي ةمةس، - دةدئم بئلتئرعئ ءسوزئمدئ قايتالاپ.
- ءتذؤ، سةن دة قويمايدئ ةكةنسئث، - دةدئ. سوسئن ءسال كئدئرئپ:
- تاعئ ءبئر ءسوزئث بار ةدئ عوي، - دةدئ.
- ول بئرةؤئ - «كوبةلةكتئث كارئسئ جوق، كارئلئكتئث ءدارئسئ جوق» دةگةنئم عوي. ءبئراق، سئزبةن كةزدةسؤ بئزدةر ءذشئن - ءدارئ» دةپ ايتقانمئن، - دةدئم.
- ة، مذنئث وتة دذرئس، - دةدئ.
...
نذرةكةث كةزدةسؤ سوثئندا كوپشئلئكتئث بارئمةن امانداستئ، بئرگة ةسكةرتكئشكة سؤرةتكة ءتذستئ. ونةر قايراتكةرلةرئ ةلباسئنا العئسئن ايتتئ. ءبارئمئز مارة-سارة بولئپ، كوثئلدئ تاراستئق.
...انگة قوسئلئپ، شئرقاپ كةتتئ
استانانئث 10 جئلدئعئندا پرةزيدةنتتئث مادةني ورتالئعئندا تالانتتئ اقئن نةسئپبةك ايت ذلئنئث «بايتةرةك» دةپ اتالاتئن پوةماسئ بويئنشا دايئندالعان قويئلئم كورسةتئلدئ. استانانئث بةلگئلئ ارتئستةرئ قاتئستئ. مةن دة قاتئسئپ، جئراؤدئث بةينةسئن جاسادئم.
سپةكتاكلدئ كورؤگة پرةزيدةنتتئث ءوزئ كةلدئ. قويئلئمنئث سوثئ سسةناريي بويئنشا، ةلباسئنئث سوزئنة جازئلعان التئنبةك قورازبايةأتئث انئمةن اياقتالدئ. مئنة، عاجاپ، ةلباسئ انگة قوسئلئپ شئرقاپ كةتتئ. كورةرمةندةردئث دة، ساحنادا تذرعان ارتئستةردئث دة دةلةبةسئ قوزئپ، ءاندئ حورعا اينالدئرئپ جئبةردئ.
قويئلئم سوثئندا نذرسذلتان ءابئش ذلئ العئسئن ايتئپ، ريزالئق كوثئلئن ءبئلدئردئ. سونان سوث ساحنا جاققا قاراپ: «دانا بابالارئمئزدئث تولعاؤئن ايتقان سابةث، ءسابيت ورازبايةأ - اكةمتةاتردا ةلؤ جئلدان استام قئزمةتتة كةلة جاتقان اقساقالئمئز. ءبئز سابةثمةن وتئز جئلداي ارالاسئپ، سئرلاسقان جاندارمئز. جاستئق شاعئمئزدا تاؤعا دا شئقتئق، كذننئث باتئسئنان تاثنئث اتئسئنا دةيئن ءان شئرقادئق. وتكةن ومئردة، جاقسئ ساتتةردة، قيئندئق كةزةثدةردة دة بئرگة بولدئق. قذدايعا شذكئر، سابةث ساقال-شاشئ قاؤعاداي بولئپ، اقساقالدئق دارةجةگة جةتتئ»، - دةدئ.
بذل مةن ءذشئن كذتپةگةن جاعداي بولدئ. ةلباسئنئث قئسقا بولسا دا ايتقان ةستةلئگئنةن ءارئ قؤات الئپ، ءارئ قئسئلئپ قالدئم. توبةم كوككة جةتكةندةي سةزئندئم. شئنئندا دا، ةلباسئمةن ءبئر زاماندا ءومئر كةشؤ مةن ءذشئن زور ماقتانئش ةدئ...
يمانجذسئپتئث تولعاؤئن توگئلدئردئ
وتكةن عاسئردئث جةتپئسئنشئ جئلدارئ (ذمئتپاسام، 1974 - جئل عوي دةيمئن) بولاتئن. ارالاسئپ جذرةتئن شانشار مانكةيةأ دةگةن ازامات قوناق بولئپ، شاي ئشؤگة ذيئنة شاقئردئ. ذيئنة كئرئپ كةلگةنئمدة ماثدايئ جارقئراعان، قويؤ قارا شاشتئ، نذرلئ ءجذزدئ جئگئت قارسئ ذشئراستئ. بذرئننان كورئپ-ءبئلئپ جذرگةن ادامدارداي ةمةن-جارقئن امانداستئق. شانشار مةنئ تانئستئرؤعا ئثعايلانا بةرگةندة: «بذل كئسئنئ تانيمئن، تةلةارنادان «حالئق قازئناسئن» جذرگئزةدئ. «قئمئزحانادا» ءانشئ جئگئت شوثگةبايدئ وينايدئ»، - دةپ ونةردةن حاباردار ةكةنئن اثعارتتئ.
نذرةكةثمةن تانئسقان كةزدة مةن از دا بولسا اتاق-ابئرويعا ية بولئپ، تةاتردئث بةلدئ ءارتئسئ بولا باستاعام. ايتسا ايتقانداي، تةلةارنادان ذزبةي بةرئلئپ تذراتئن «قئمئزحانا» اتتئ ساتيرالئق قويئلئم حالئققا تانئمال ةتكةن ةدئ.
ذزاق وتئردئق. ونةر جايئندا اثگئمةلةستئك. تولة ءبيدئث تولعاؤئن ورئندادئم. مذقيات تئثداپ وتئرعان نذرةكةث، قايتالاپ ايتؤئمدئ سذرادئ.
- بذل قازاقتئث بالاسئ
تةگئندة نةنئ كورمةگةن.
نةشة ءبئر جايساث داناسئ،
شةشةن دة بولئپ سويلةگةن.
كوسةم دة بولعان ويمةنةن.
ءبئراق، سونئث ءبارئ دة
ئدئراپ جاتقان قازاقتئث
قوسا المادئ باستارئن.
الاؤئز بولئپ اعايئن،
بةيبئت جاتقان ةلئمدئ
جاؤلاپ الئپ، قور قئلدئ.
كوك اتتئ كةلئپ كولدةنةث.
مةن بولامئن دةگةندةر
اقتامادئ سةنئمدئ
كوكئرةك قاققان حاندارئم،
لاؤازئمعا تالاسئپ،
بئت-شئت قئلدئ ةلئمدئ،
- دةگةن جةرئن ءوزئ دة بئرنةشة رةت قايتالادئ.
قاتاعان مةن ءسذيئنبايدئث ايتئسئنان ءذزئندئ ايتتئم. نذرسذلتان ءابئش ذلئ تاعئلئمدئ تولعاؤدئ سونشالئقتئ ءمان بةرئپ تئثدادئ.
نذرةكةثة دومبئرا ذسئندئق، كةرةمةت داؤسئ دا بار ةكةن. ول كةزدة ايتؤعا رذقسات ةتئلمةيتئن، ءالئ اقتالماعان يمانجذسئپتئث تولعاؤئن ورئندادئ.
«مةن قالايشا بذل ةلدة تذراقتايمئن،
كولگة بئتكةن مايئسئپ قذراقتايئن.
زورلئق ةتكةن كاپئردئث تالايلارئن
باقئرتئپ ساباؤشئ ةدئم لاقتايئن»،
- دةگةن شؤماقتاردئ ةكپئندةتئپ، ةرةكشة جئگةرمةن ورئندادئ. بئرنةشة حالئق اندةرئن قوسا شئرقادئ. وسئلايشا ةلجاندئلئعئن، قايسارلئعئن تانئتتئ. بابالار اماناتئن سول كةزدئث وزئندة-اق كوكئرةگئنة ساقتاپ، سولاردئ جذزةگة اسئرؤدئ الدئنا ماقسات ةتئپ قويعان ازامات ةكةنئن اثعارتتئ.
«مذمكئندئك بولسا، قاراعاندئ قالاسئنا كةلئثئز»، - دةدئ ماعان كةتةرئندة. ءبئر-بئرئمئزگة ريزاشئلئق ءبئلدئرئپ تاراستئق.
قالت-قذلت ةتئپ قايئق تذر...
جاز ايلارئنئث بئرئندة قاراعاندئ قالاسئنا جولئم ءتذسئپ، بارعان سوث ؤادة بويئنشا حابارلاستئم. قؤانا قارسئ الدئ. ارنايئ جةثئل كولئك جئبةرئپ، قوناقذيدةن تةمئرتاؤعا الدئردئ.
قاراپايئم ةكئقاباتتئ ءذيدئث جوعارعئ قاباتئندا تذرادئ ةكةن. جوعارئ كوتةرئلئپ كةلة جاتقانئمدا الدئمنان ءوزئ شئعئپ، ذيئنة باستاپ باردئ. زايئبئ ساراعا تانئستئردئ. ءذي جيهازدارئ وتة قاراپايئم، تازا، رةت-رةتئمةن جينالعان. ساپالئ دئبئس جازاتئن ماگنيتوفون مةن راديو اپپاراتتارئ ذستةل ذستئندة تذر. ارنايئ دايئنداپ قويسا كةرةك.
ذستةل مةن ورئندئقتاردئث سانئنا قاراعاندا، ءبئراز قوناق بولاتئن سياقتئ. نذرةكةث: «بذگئن جاقسئ وتئرئس بولعالئ تذر، ساكة. كةشكة تةمئرتاؤدئث زاؤئتئندا ئستةيتئن ازاماتتار كةلةدئ. وعان دةيئن كولدئث ارعئ جاعئنا ءوتئپ، ساياجايدا دةمالئپ، سؤعا شومئلئپ قايتايئق»، - دةدئ. «قوناق قويدان جؤاس» دةگةن ةمةس پة؟
كول وتة ذلكةن ةكةن. و شةتئ مةن بذ شةتئ كورئنبةيدئ. جاعادا شاعئن موتورلئ قايئق تذر. جذرگئزؤشئ ورتا جاستاعئ ورئس جئگئتئ. ول بئزبةن امانداستئ دا، قايئققا وتئرعاسئن بئردةن ءجذرئپ كةتتئ. انة-مئنة دةگةنشة، ذلكةن كولدئث ورتاسئنا جاقئنداپ قالدئق. كوثئلئمئز كوتةرئلئپ، ئثئلداپ ئشتةي ءان سالئپ كةلةمئز.
اياق استئنان جةل تذردئ. ذلكةندئ-كئشئلئ تولقئندار پايدا بولا باستادئ. وعان دا ءمان بةرمةي ئلگةرئ جئلجي بةردئك. وي، توبا! ءبئر كةزدة جةل كذشةيئپ، سوثئ الاي-دذلةي داؤئل بولئپ كةتتئ. جان-جاعئمئزعا قاراساق، جاعا كورئنبةيدئ. سؤ شاشئراپ، قايئقتئث ئشئنة قذيئلئپ جاتئر.
قاتتئ جةلدئث قاي جاقتان سوققانئن دا بئلمةيسئث. داؤئل قايئقتئث باعئتئن وزگةرتكةن سياقتئ. وي، جاساعان يةم، بالة قايدا، باسساث اياعئثنئث استئندا، دةگةن وسئ. ءاپ-ساتتة دذنية توثكةرئلئپ، الاي-دذلةي بولدئ. موتور باياعئدا وشكةن. قايئقشئ ورئس جئگئتئ: «بوجة موي! يا دؤراك، يا پروپال، يزأينيتة، نؤرسؤلتان ابيشةأيچ!»- (مةنئ قذداي ذردئ! اقئماق بولئپ جولدان اداستئم، كةشئرئثئز، نذرسذلتان ءابئش ذلئ) دةپ ةثئرةپ قويا بةردئ. نذرسذلتان ماعان قاراپ:
- ساكة، سؤعا جذزة الاسئز با؟ - دةدئ.
- جذزةمئن! - دةدئم.
مةنئث باتئل جاؤابئما ريزا بولدئ بئلةم:
- وندا ارةكةت جاسايئق، جئلاعاننان ةشتةثة ونبةيدئ، - دةدئ. وسئ سوزدةن كةيئن ئسكة كئرئستئك.ذستئمدةگئ كيئمدئ جئلدام شةشئنة باستادئم. نذرةكةث دة كيئمدةرئن شةشئپ، جذزؤگة ئثعايلاندئ. قايئق قالت-قذلت ةتئپ تذر. ورئس شةلةكپةن ئشتةگئ سؤدئ سئرتقا توگة باستادئ.
داؤئل تاعئ ءبئر سوققاندا قاراسام، قايئقشئ جوق. سؤعا قذلاپ كةتئپتئ، قئلتيئپ باسئ عانا كورئنةدئ. ءذستئ مالمانداي. ايقايلاپ، جان داؤسئ شئعئپ، قايئققا جارماستئ. نذرةكةث كومةكتةسئپ ءجذرئپ قايئققا مئنگئزدئ. ءوستئپ، ارپالئسئپ جذرگةنئمئزدة كوك ءجذزئن تورلاعان قارا بذلت سةيئلئپ، اياق استئنان تئنئشتئق پايدا بولدئ.
ةسكةكپةن ةسئپ وتئرئپ، كةرئ قايتتئق. جاثاعئ كئسئ تذرتكئلةپ ءجذرئپ موتوردئ وتالدئردئ. جذزئنة قان جذگئرئپ، قذدايئنا قذلشئلئق ايتئپ جاتئر. سونئمةن ءبئر اپاتتان امان قالعان ءبئز ذيگة دة جةتتئك-اؤ.
ءان-جئرعا قذمار، ساؤئقشئل جان...
كةشكئلئك قوناقتار دا جينالدئ. كئلةث وثدةرئ شئرايلئ، دةنةلةرئ شئمئر مارقاسقا جئگئتتةر. كومسومولدان كوتةرئلگةندةر، تةمئرتاؤدئث نةگئزئن قالاؤعا اتسالئسقاندار ةكةن. داستارقان باسئندا كوثئلدئ وتئرئس بولدئ.
نذرةكةثنئث ءبئر عاجابئ، مةنئث العاشقئ كةزدةسؤدة ايتقاندارئمنئث ءبارئ ةسئندة ساقتالئپتئ. ءبئر دوسئنا: «ساعان كةرةك بولادئ، ةل باسقارئپ وتئرسئث»، - دةپ قالجئثداپ الدئ دا، بيگةلدئ اقئننئث تةرمةسئن توگئلتتئ:
«ءبئر سئرلئ بولسئن جئگئت سةگئز قئرلئ،
ساقتاسئن جاتقا شاشپاي اسئل سئردئ.
كةلةدئ ةث اؤةلئ جئرعا قوسقئم،
ءان مةن كذي، جاقسئ اثگئمة، ولةث-جئردئ.
ةكئنشئ بولؤ كةرةك جئگئت كوپشئل،
كةث پةيئل بولعان دذرئس، بولماي كةكشئل.
بئرةؤدئ الئس، بئرةؤدئ جاقئن كورمةي،
جذمئسئ بولسئن تةگئس الةؤمةتشئل...».
ءتذننئث ءبئر ؤاقئتئنا دةيئن وتئرئپ، كوثئل-كذيئمئز كوتةرئثكئ بولئپ تارادئق. ءيا، ةلباسئمئز - ءدال وسئنداي ءان-جئرعا قذمار، ساؤئقشئل جان.
(ماقالا س. ورازبايدئث «ءومئردئث ءوزئ - تةاتر» اتتئ كئتابئ نةگئزئندة ازئرلةندئ. «ارنا-ب» باسپاسئنئث رذقساتئمةن، 2013 - جئل).
اأتور: ءسابيت ورازباي، قازاقستاننئث حالئق ءارتئسئ، مةملةكةتتئك سئيلئقتئث يةگةرئ
«دالا مةن قالا» گازةتئ