قئتايداعئ قانداستارئمئزدئث قازاق ءتئلئن مةثگةرؤئ - اسپاناستئ ةلئنئث دوستئعئنئث جةمئسئ
استانا. 21 - قاراشا. قازاقپارات - قازاقستان مةن قئتاي حالئق رةسپؤبليكاسئ اراسئنداعئ ديپلوماتيالئق قارئم-قاتئناستئث ورناؤئنئث 21 جئلدئعئنا ارنالادئ
الدئمةن ءسوز پايدا بولدئ. ال ءسوز - قذداي. قئتايداعئ قازاقتار ءذشئن ذلتتئث ذلئ ءسوزئ ХХ عاسئردئث باسئندا تذثعئش قازاق ءالئپبيئن قذراستئرعان احمةت بايتذرسئنوأتئث ةسئمئمةن تئعئز بايلانئستئ.
اراب گرافيكاسئنئث نةگئزئندة ذلئ اعارتؤشئ قازاق ءالئپبيئن دذنيةگة اكةلدئ.
بذگئندة ءدال وسئ ءالئپبيدئث ارقاسئندا شةتةلدةگئ قازاق باؤئرلارئمئز تؤعان ءتئلئن جادئنان شئعارماي، ءبئلئم الئپ، ذلتتئق رؤح پةن مادةنيةتتئ ذمئتپاي كةلةدئ. ХХ عاسئردئث باسئنداعئ قازاق ينتةلليگةنسياسئ كوسةمئنئث ةثبةگئن قئتاي جذرتشئلئعئ احمةت بايتذرسئنوأتئ زةرتتةؤشئ جانات بايتةلةسوأانئث «قازاق ينتةلليگةنسياسئ ساثلاقتارئنئث جارئق جذلدئزئ» اتتئ قئتاي تئلئندة جارئق كورگةن كئتابئ ارقئلئ تانئستئ.
اأتوردئث العاش رةت قئتاي تئلئنة اؤدارئلعان بذل ةثبةگئ - زاماناؤي احمةتتانؤعا قوسئلعان زور ذلةس. بذل كئتاپقا ءال-فارابي اتئنداعئ قاز ذ ؤ پروفةسسورئ، قئتايتانؤشئ، تاريح عئلئمئنئث دوكتورئ نابيجان مذحامةدحان رةسةنزيا جازعان.
بذل كئتاپ ورئس تئلئندة 1998 جانة 2004 - جئلدارئ ةكئ رةت باسئلئپ شئقتئ. احمةت بايتذرسئنوأتئث كئتاپتارئ قئتاي قازاقتارئنئث كوزئن اشئپ، ءبئلئم الؤئنا سةپتئگئن تيگئزئپ وتئر. بذگئن قازاقتئث ينتةللةكتؤالدئق ومئرئندة وشپةس ءئز قالدئرعان ذلئ تذلعا جايئنداعئ فيلولوگيا عئلئمدارئنئث كانديداتئ، دوسةنت جانات بايتةلةسوأانئث ماقالاسئن نازارلارئثئزعا ذسئنؤدئ ءجون كوردئك.
ةگةر ءاربئر ذلت ةث الدئمةن تئلئمةن ةرةكشةلةنةدئ دةسةك، وندا ءاربئر ادام قاي ذلتتئث وكئلئ ةكةندئگئنة قاراماستان، ءوزئنئث انا ءتئلئن ءبئلئپ، قذرمةتتةؤئ ءتيئس. ويتكةنئ تؤعان ءتئل - اركئمنئث رؤحاني بايلئعئ. تؤعان تئلدة ذلتتئث ار ذياتئ مةن رؤحاني قذندئلئعئ جاتئر.
قازاقتئث جازؤ ونةرئ مةن ادةبيةتئنة احمةت بايتذرسئنوأتئث سئثئرگةن ةثبةگئ وراسان زور. ونئث «ادةبيةتتانؤئ» (1926) قازاق ادةبيةتئنئث تاريحئن تةرةثئنةن زةرتتةگةن تذثعئش عئلئمي زةرتتةؤ بولدئ. قازاق بالالارئن تؤعان تئلگة ذيرةتةتئن وقؤلئقتاردئث كوبئسئ احمةت بايتذرسئنوأتئث قالامئنان شئققان. ولاردئث ئشئندة «وقؤ قذرالئ» (1912)، «ءتئل بويئنشا وقؤ قذرالئ» (1914)، «الئپپة» (1924)، «جاثا الئپپة» (1926-1928) جانة «بايانشئ» ادئستةمةلئك قذرالئ (1926) بار.
سوندئقتان ءبئز قازاق ءالئپبيئنئث پايدا بولؤئ مةن قازاق ءتئلئنئث دامؤئ تؤرالئ ءسوز قوزعاعاندا، ءتئلدئث دامؤئنا، جازؤ ونةرئنة ذلةس قوسقان تذلعالاردئ اتاعاندا ةرةكشة دارئن يةسئ، تاعدئردئث تالكةگئن كورگةن احمةت بايتذرسئنوأتئ ءبئرئنشئ ورئنعا قويامئز.
ول - 1912 - جئلئ ورئنبوردا جارئق كورگةن تذثعئش قازاق ءالئپبيئن اأتورئ عانا ةمةس، سونئمةن قاتار قازاق ءتئلئنئث ءاربئر دئبئسئنئث دئبئستالؤئن ناقتئلاعان قازاق گرامماتيكاسئن انئقتايتئن عئلئمي تةرمينولوگيانئث قذراستئرؤشئسئ.
ول قازاق جازؤئن رةفورمالاعاندا ينتةلليگةنسيا اراسئندا قولداؤ تاؤئپ، 1924 - جئلئ قازاق ءالئپبيئ رةسمي تذردة قابئلداندئ. بذعان دةيئن قازاقتاردا الئپپة بولماعانئن اتاپ وتكةن ءجون. احمةت بايتذرسئنوأ قازاقشا دذرئس جازؤعا كةدةرگئ كةلتئرگةن ءارئ قاجةتئ شامالئ ون ةكئ اراب ءارپئن قولدانئستان شئعاردئ.
سوندئقتان قازاق ءالئپبيئ قازاق حالقئنئث مادةني دامؤئندا ةرةكشة ورئن الدئ. اكادةميك أ.رادلوأ ءتئلئ باي ءارئ كوركةم قازاقتاردئ باتئس ازيانئث فرانسؤزدارئ دةپ اتاعان. كةزئندة «بايتذرسئنوأ ءالئپبيئ» دةپ اتالعان قازاق ءالئپبيئ قازاق ذلتئنئث اراسئندا عانا ةمةس، بارشا تذركئتئلدةس حالئقتئث اراسئندا تانئمال ةدئ ءارئ جازؤدئ رةفورمالاؤدا اسا قاجةت بولدئ. ال شةتةلدةگئ قانداستارئمئز ءالئ كذنگة دةيئن «بايتذرسئنوأ ءالئپبيئن» قولدانادئ.
1912 - جئلئ احمةت بايتذرسئنوأ قذراستئرعان الئپپة «جاثا ةمئلة» دةگةن اتاؤ الدئ. اراب گرافيكاسئن پايدالاناتئن قئتاي، پاكستان، اؤعانستان، تاياؤ شئعئستئث وزگة دة مةملةكةتتةرئندة تذراتئن قانداستارئمئز «جاثا ةمئلة» الئپپةسئمةن ءبئلئم الئپ، وقؤ، جازؤدئ ذيرةنةدئ.
ارابشا جازؤدا ماعئناسئ جوق كةيبئر داؤئستئ دئبئستار تذركئ تئلئندة كةدةرگئ كةلتئرةتئنئ جاسئرئن ةمةس. احمةت بايتذرسئنوأ اراب الئپپةسئن رةفورمالاؤدئث وزگة ءتذرئن ذسئندئ. «ك س ر و-داعئ تذركئ جازؤئنئث گرافيكالئق رةأوليؤسياسئنئث نةگئزگئ فورمالارئ» اتتئ ةثبةگئندة اتاقتئ لينگأيست، كامي (ساگي) پروفةسسورئ ة.پوليأانوأ احمةت بايتذرسئنوأتئث يدةياسئن «دانالئق يدةيا» دةپ اتاعان.
«ةگةر قازاق جازؤئ كورشئلةس حالئقتاردئث گرافيكاسئمةن ساناسئپ، ؤاقئت پةن كةثئستئكتة شةشئلمةسة، وندا مةكتةپتةرئ 1924 - جئلعئ «ورفاگرافيامةن» وقئپ، داميتئن ةدئ» دةپ جازدئ ة. پوليأانوأ. وكئنئشكة قاراي، بايتذرسئنوأ الئپپةسئنئث عذمئرئ قئسقا بولدئ، ك س ر و-داعئ تذركئ حالئقتارئ الدئمةن لاتينيزاسيا (1928)، ونان سوث كيريلليزاسيانئ (1940) باستان كةشئردئ.
ءبئراق ءدال سول كةزةثدة ورتاق لاتئن الئپپيئنة كوشؤ قازاق ذلتئنئث رؤحاني بئرلئگئن قالئپتاستئرؤعا باعئتتالعان قادام ةدئ. ايتكةنمةن كةيئن كيريلليساعا كوشؤ ءذردئسئ باستالدئ. تاريحي سةبةپتةرگة بايلانئستئ الةمدةگئ قازاقتار ءذش ءتذرلئ الئپپةنئ پايدالانادئ.
بذل ءوز كةزةگئندة قازاقتاردئث ءبئر-بئرئنةن الشاقتاؤئنا ئقپال ةتئپ وتئر. سوندئقتان بذگئندة ورتاق قازاق ءتئلئن دامئتؤ ماقستاتئندا ءارئ زامان ستاندارتتارئنا سايكةس لاتئن الئپبيئنة كوشؤ ماسةلةسئ تالقئلانؤدا.
قازئر قئتايدا قازاق جاستارئ بئردةن ءذش الئپپة ارقئلئ ءبئلئم الادئ. قئتاي ءتئلئنئث از ذلتتئث تئلدةرئنةن ذستةم بولئپ وتئرعانئن ةسكةرسةك، قازاق جاستارئ ءذشئن اراب ءالئپبيئن مةثگةرؤدئث ءوزئ قيئن. قئتاي بيلئگئ اراب ءالئپبيئن لاتئنعا اؤدارؤعا قارسئ بولماؤئ ءتيئس.
كةزئندة تذرئكتةر مذستافا كةمال اتاتذرئكتئث جةتةكشئلئگئمةن تذرئك ءتئلئنئث بولاشاعئ ءذشئن ءتئلدئ رةفورمالاعانئ سياقتئ بئزگة دة قازاق ءالئپبيئن رةفورمالاؤ كةرةك. ايتپةسة جةر بةتئنة تارئداي شاشئلعان قازاقتار ءبئر-بئرئنةن الشاقتاي بةرةدئ.
قازاق ءالئپبيئن رةفورمالاپ، ورتاق ةتؤ ءذشئن قازاقتئث ءتئلئ مةن مادةنيةتئن دامئتئپ، تةك قانا ءوز ةلئمئزدة ةمةس، الةمنئث ءار بذرئشئنداعئ قازاقتار ءذشئن دة ماثئزدئ بولعان «بايتذرسئنوأ الئپبيئمةن» قوشتاسؤعا تؤرا كةلةدئ. ءبئراق ءدال قازئر قازاقتاردئث ءبئر ةمةس، ءذش الئپپةنئ پايدالانؤئ قاؤئپتئ. نة ئستةمةك كةرةك؟ ةث الدئمةن الئپپةنئ رةفورمالاؤ ءئسئن قازاقستان قولعا الؤئ ءتيئس.
ءبئزدئث پئكئرئمئزشة، قازاقستان جيئرما جئلعا سوزئلعان پئكئرتالاسقا نذكتة قويئپ، ناقتئ ئسكة كوشؤئ كةرةك. تةك سول كةزدة عانا اراب الئپپةسئمةن وقئپ وتئرعان قئتاي مةكتةپتةرئن، كيريلليسا نةگئزئندة ءتالئم الاتئن موثعول مةكتةپتةرئن بذل ذردئسكة تارتؤعا بولادئ.
تذركياداعئ قازاق مةكتةپتةرئ ونسئز دا لاتئن الئپبيئمةن وقيدئ. سوندئقتان شةشؤشئ ءسوزدئ عالئمدار، ءتئل جاناشئرلارئ ءهام بيلئك وكئلدةرئ ايتؤئ ءتيئس.
ءتئل - ذلتتئث باستئ بايلئعئ. ءتئلسئز ذلتتئق قذندئلئق پةن ذلتتئق مادةنيةتتئ ةلةستةتؤ مذمكئن ةمةس. سوندئقتان قئتايداعئ قانداستارئمئزدئث قازاق ءتئلئن مةثگةرؤئ - اسپاناستئ ةلئ مةن قازاق جةرئنئث سان جئلدار بويعئ دوستئعئنئث جةمئسئ.
قئتايدا قازاق قوعامئنئث قذرئلؤئ - تاريحي وقيعا. «قئتاي قازاقتارئ» تذسئنئگئ ХІХ عاسئردئث ورتاسئنان باستاؤ الادئ. رةسةي وتارلاؤئنان قاشقان قازاقتار شئعئسقا قاراي بةت الادئ، سونان سوث شين يمپةرياسئنا تيةسئلئ جةرلةرگة قونئستانادئ. 1864 - جئلئ رةسةي مةن قئتاي اراسئندا ةكئ مةملةكةتتئث شةكاراسئن ايقئنداعان شاؤةشةك كةلئسئمئنةن سوث، شين يمپةرياسئ قازاقتاردئ «قئتاي ازاماتتارئ» دةپ ساناعان. 1916 - جئلدئث قازان ايئندا جةتئسؤدئث پاتشالئق رةسةيگة ورئس ارمياسئنئث جازالاؤشئ اكسيالارئنان سوث 300 مئث قازاق رةسةي-قئتاي شةكاراسئنان وتةدئ.
كةثةس ذكئمةتئنئث قذرئلؤئ مةن قازاقستانداعئ ازاماتتئق سوعئس قازاقتاردئث وتاننان جئراققا ميگراسيالانؤئنئث العاشقئ قادامئ بولدئ. قازاقستان ءذشئن ХХ عاسئرداعئ تراگةديالئق وقيعالاردئث ءبئرئ 1928-1932 - جئلعئ زاثسئز ذجئمداستئرؤ ءوز كةزةگئندة قازاق حالقئنا قارسئ جاسالعان گةنوسيد ةدئ. سودان كةيئن 1931-1932 - جئلدارداعئ اشارشئلئق تا قازاقتئث قابئرعاسئنا باتقان تراگةديالئق وقيعا ةدئ.
وسئنداي وقيعالاردئث سالدارئنان شةتكة كةتكةن قانداستاردئث سانئ كوبةيدئ. شينجياثنئث سولتذستئك ايماعئندا 1،5 ميلليون قازاق بار. بذل - 1996 جئلعئ ساناق. ش ذ ا ر-دا ءذش اأتونومدئ قازاق وبلئسئ بار. قازاقتار مةكةندةگةن ايماقتاردا قازاق مةكتةپتةرئ بار. ذرئمجئدة ءبئر ورتا، ةكئ باستاؤئش مةكتةپ جانة ةكئ پةداگوگيكالئق ينستيتؤت بار. قازاق جاستارئ ش ذ ا ر مةن قئتايدئث 26 جوعارئ وقؤ ورنئندا ءبئلئم الادئ. 2006 - جئلعا دةيئن قئتايدا ءتورت جذزگة جؤئق مةكتةپ قازاق تئلئندة ءبئلئم بةرةتئن. ءبئراق قازاق ءتئلئ مةن ادةبيةتئنةن باسقا بارلئق پاندةر قئتاي تئلئندة وقئتئلاتئن بولدئ.
قئتاي بيلئگئ قازاقتاردئث ةمئن-ةركئن ءومئر سذرؤئنة بوگةت بولعان ةمةس. سوندئقتان سوثعئ ءبئر جارئم عاسئردئث ئشئندة قئتايداعئ قازاقتار تؤعان ءتئلئ مةن ءداستذرلئ ءدئنئن ذمئت قالدئرعان جوق. قئتايداعئ مةرةكةلةرگة قاتئستئ زاثعا سايكةس مذسئلماندار ورازا ايتتا ءبئر كذن، قذربان ايتتا ءذش كذن دةمالادئ.
قازاق رؤحئنئث ساقتالؤئنا مذنداعئ وتباسئلئق مةرةكةلةر دة سةپتئگئن تيگئزئپ وتئر. قازاق بالالارئ كوزئن ئثگالاپ اشقالئ بةرئ بةسئك توي، تذساؤكةسةر، ءتئلاشار سئندئ مةرةكةلةردئ كورئپ، بويئنا قازاقتئث سالت-ءداستذرئن ءسئثئرئپ وسةدئ.
سونئمةن قاتار ءئرئ مةملةكةتتئك مةرةكةلةردة قئتايداعئ قانداستار ذلتتئق ويئنداردئ، ءداستذرلئ اقئندار ايتئسئن ذيئمداستئرادئ. مذنئث بارلئعئ قئتايداعئ قانداستارئمئزدئث ذلتتئق قذندئلئقتاردئ شةت قالدئرماي، ساقتاپ، ذرپاقتان-ذرپاققا جةتكئزؤئنة زور ئقپال ةتئپ وتئر.
ءارئ قئتاي مةكتةپتةرئندة بالالاردئث تؤعان ءتئلئن مةثگةرؤئ دة ذلتتان جئراقتاماؤدئث نئق قادامدارئ. قئتايدا قازاق ءتئلئنئث وركةندةؤئنة ءبئر عاسئر شاماسئندا «بايتذرسئنوأ ءالئپبيئ» سةپ بولدئ. «بايتذرسئنوأ ءالئپبيئ» شةتةلدةگئ قازاقتار ءذشئن كومةكشئ بولعانئ جاسئرئن ةمةس.
احمةت بايتذرسئنوأتئث بذكئل سانالئ عذمئرئ قازاق ذلتئنئث رؤحاني دامؤئ، ءبئلئم مةن عئلئمنئث، مادةنيةتتئث وركةندةؤئنة ارنالدئ. 1923 - جئلئ م.اؤةزوأتئث بايتذرسئنوأتئ «قازاق ينتةلليگةنسياسئنئث كوسةمئ» دةپ اتاؤئ تةگئن ةمةس.
احمةت بايتذرسئنوأتئث رةسةيدئث وتارلاؤ ساياساتئنا قارسئ كذرةستئ ءئلئم-عئلئمسئز جذرگئزؤ مذمكئن ةمةستئگئن ذعئنئپ، ءومئر بويئ قازاق بالالارئن وقئتؤدا ايانباي ةثبةك ةتتئ. ةشبئر كةدةرگئگة مويئمادئ، تذرمةگة قامادئ، ءبئراق ول قامئققان ةمةس.
قازاق بالالارئن وقئتئپ، ذستاز اتاندئ، گازةت شئعارئپ، قاراثعئ ذيقئداعئ قازاقتئ وياتؤعا تئرئستئ. ول كةز كةلگةن قئزمةتئن ذلتتئث مذددةسئن قورعاؤداعئ كذرةس دةپ قاراستئردئ. احمةت بايتذرسئنوأتئث جان-جاقتئ تالانتئ ونئث قالامئنا كذش ءبئتئردئ. ول پوةزيادا دا، پؤبليسيستيكادا دا، عئلئمدا دا، مادةنيةتتئث وزگة سالالارئندا دا وشپةس ءئز قالدئردئ. ول - تةك عالئم عانا ةمةس، سونئمةن قاتار ةتنوگراف، اؤدارماشئ، اقئن. احمةت - ذلتتئث ذلئ ذستازئ. ول - قازاق عئلئمئ مةن مادةنيةتئنئث وشپةس ساؤلةسئ.
توتاليتارلئق جذية بايتذرسئنوأتئث ةسئمئن ذلت جادئنان وشئرؤگة تالپئندئ. سانالئ عذمئرئن ذلتقا ةثبةك ةتؤگة ارناعان بايتذرسئنوأتئ حالئق جاؤئ دةپ ساناپ، اياؤسئز اتئپ جئبةردئ. الايدا شئندئق شئرئلداپ شئقتئ، ادئلدئك ورنادئ. 1989 - جئلدئث قاراشاسئندا ذلت ذستازئ احمةت بايتذرسئنوأ اقتالئپ، ونئث اتئ مةن ابئرويئ، ادةبي ءهام عئلئمي زةرتتةؤلةرئ حالقئنا قايتا ورالدئ.
بذگئندة قئتاي مةن قازاقستان اراسئندا تئعئز قارئم-قاتئناس ورناعان. ذلئ دالا مةن قئتايدئث اراسئندا مادةني قاتئناس ذزدئكسئز جالعاسئپ كةلةدئ. قئتايدا قازاقتئث دارا تذلعاسئ - احمةت بايتذرسئنوأتئ زةرتتةؤگة دةگةن قئزئعؤشئلئق مول.
ذلئ عالئم قازاق ءتئلئ مةن ةستةتيكاسئنا، ادةبيةتئنة وراسان زور ذلةس قوسئپ قانا قويماي، بارشا تذركئ الةمئنئث مادةني دامؤئنا ئقپال ةتتئ. ول ورتاق الئپپة ارقئلئ الةمدةگئ بارشا قازاقتئ بايلانئستئرئپ، قئتايداعئ قازاقتاردئث جازؤ مادةنيةتئن قالئپتاستئردئ.
احمةت بايتذرسئنوأ بارلئق قازاقتئ، تذركئ الةمئن ءبئر ارناعا توعئستئرئپ، مادةنيةت ينتةگراسياسئنا اسةر ةتئپ، بارلئق عالئمدئ، ونئث ئشئندة قئتاي عالئمدارئن دا ورتاق حالئقارالئق مادةني ءهام عئلئمي كةثئستئككة جينادئ. العاش رةت قئتاي تئلئندة اؤدارئلعان «قازاق ينتةلليگةنسياسئ ساثلاقتارئنئث جارئق جذلدئزئ» ةثبةگئ - زاماناؤي احمةتتانؤعا قوسئلعان زور ذلةس.
ايقئن-اقپارات