ولجاس قانداي اقئن، «ازيا» نةندةي كئتاپ؟
استانا. 19 - قاراشا. قازاقپارات - ولجاس سذلةيمةنوأتئث جاثادان جازعان، قايتا باسئلعان، قازاقشاعا اؤدارئلعان شئعارمالارئن ةكئ ءبولئپ تالداعاندئ ءجون كوردئك.
ونئث ءبئرئنشئسئ - زةرتتةؤ ةثبةكتةرئ مةن كوسةم سوزدةرئ، ةكئنشئسئ - ولةثدةرئ.
بةلگئلئ ادةبيةتشئلةر مئرزان كةنجةباي مةن ءامئرحان بالقئبةكتئث ايتارئ ةكئ باسقا ةكةن. سذحبات «مادةنيةت» تةلةارناسئندا ءتذسئرئلئپ، گازةتتئك نذسقاسئ «حالئق سوزئنة» ذسئنئلئپ وتئر.
جذسئپبةك قورعاسبةك: كةلمةسكة كةتكةن كةثةس زامانئندا ولجاس دةسة ئشكةن اسئمئزدئ جةرگة قوياتئنبئز. ال تاؤةلسئزدئك العاننان كةيئن كوپشئلئگئمئز بئرتة-بئرتة ولجاستان تةرئس اينالئپ كةتكةندةي ءتذرئمئز بار. وسئنئث سئرئ نةدة؟ ولجاس سذلةيمةنوأ وزگةردئ مة، الدة ءبئز وزگةردئك پة؟
ءامئرحان بالقئبةك: تاؤةلسئزدئك العاننان كةيئن بئزدة جالاثاش باتئرلار، جالاثقئلئش كوسةمسوزشئلةر شئقتئ. ال ولجةكةث تاسادا قالئپ قويدئ. ةثبةكتةرئ ناسيحاتتالئپ جاتقان جوق. ؤاقئتئندا «ازيا»-سئ ذلكةن ءدذمپؤ تؤدئرعان بولسا، كةيئنگئ جازعان سذيةكتئ ةثبةكتةرئنة ادةبيةتشئلةر تاراپئنان دا، عئلئمي ورتالاردئث تاراپئنان دا ةشقانداي پئكئر ايتئلئپ جاتقان جوق. نة ءتئسئ باتپايدئ، نة جاي انشةيئن اؤةسقويلئق دةپ ةسةپتةيدئ.
مئسالئ سوثعئ شئققان، ورئسشاسئ «تيؤركي أ دويستوري»، قازاقشاسئ «اتامزامانعئ تذركئلةر» دةگةن كئتابئ مذلدةم ةلةؤسئز قالدئ.
ال بذل سول «ازيا»-نئث جاثعئرئعئنداي ةثبةك ةكةنئندة داؤ جوق. سوسئن بئزدة: «باسقاث توقتاپ، عالئم ايتسئن» دةگةن قيسئق ذعئم بار عوي. «ولجةكةث بار بولعانئ اقئن، بولماسا اؤدارماشئ، ءارئ كةتكةندة قوعام قايراتكةرئ. ول نةگة لينگأيستيكاعا، نةگة ارعئ تاريحقا بارادئ؟» دةگةن سةكئلدئ قاساث تذسئنئكتةر بار. ولجةكةثنئث كوتةرئپ جذرگةن تاقئرئپتارئ وتة كذردةلئ.
ادامزات تاريحئنئث ءتذپ نةگئزئن ئزدةؤ، سونئث نةگئزئندة تذركئنئث دة ءتذپ توركئنئن ئزدةؤ. وعان بارا الاتئن عالئمدار قازاقتا جوققا ءتان. وزبةكتةر، مئسالئ: «سةندةردة ولجاس بار، قئرعئزداردا شئثعئس ايتماتوأ بار، بئزدة ونداي تذلعا بولماي قالدئ» دةيدئ.
ينتةللةكتؤالدئق ورتادا، ادةبي ورتادا، الةمدئك ادةبي ورتادا ءوزئنئث باعاسئن الئپ قويعان اقئن ول. بولاشاقتا قازاق اقئنئ رةتئندة، قازاق ويشئلئ رةتئندة تاريحتا قالاتئنئنا ةشقانداي كذمانئم جوق.
جذسئپبةك قورعاسبةك: ولجاس سذلةيمةنوأتئ قذرمةتتةيتئندةر بارشئلئق، از دا ةمةس. ءبئراق، نةگة ةكةنئ بةلگئسئز، تاؤةلسئزدئك العاننان كةيئن ولجاس سذلةيمةنوأتئث كةيبئر ايتقان سوزدةرئنة، شئعارمالارئنا دا قارسئ پئكئر تؤئنداپ جاتقانئ وتئرئك ةمةس. ءتئپتئ، ونئث سالقئنئ بذرئنعئ جازعان شئعارمالارئنا دا ءتيئپ قالؤدا. نةگة ءبئز ةكئ كةزةثدة ةكئ ءتذرلئ كوزقاراستا بولئپ وتئرمئز، مةن سونئ انئقتاي تذسكئم كةلةدئ؟
مئرزان كةنجةباي: جاثا ءوزئث: «كةثةس زامانئندا ولجاستئ كةرةمةت كورةتئن ةدئك»، - دةدئث. وسئ جةردة ةسئمة بئرنارسة ءتذسئپ وتئر. وتةجان نذرعاليةأ دةگةن اقئن اعامئزدئ ءامئرحان وتة جاقسئ بئلةدئ، كةرةمةت سئيلايتئن ةدئ. كةيدة ول كئسئنئث ارسئ-كذرسئ سويلةيتئنئ دة بار ةدئ، ونئ بئلةسئث عوي...
امئرحان بالقئبةك: قوجاناسئر سةكئلدئ سويلةيدئ عوي. «استارئن ءوزئث ءتذسئنئپ ال. تذسئنة الاتئن بولساث، ءتذسئن. ميئث جةتپةي جاتسا، مةن ساعان نةگة ءتذسئندئرئپ جاتامئن؟»، - دةيدئ. ول كئسئنئث ذستانئمئ سونداي بولاتئن.
مئرزان كةنجةباي: سول وتةجان اعانئث: «مئنا ورئستا جذزدةن استام اباي بار. ءبئراق، ورئستار ءويتئپ ءبئر ادامدئ اسپانعا كوتةرمةيدئ. مئنا بئزدةر ءسويتئپ ءبئر ادامدئ اسپانعا كوتةرئپ الامئز»، - دةگةن ءسوزئ بار ةدئ. كةثةس زامانئندا ءبئر يدةولوگياعا تابئنعان زامان بولدئ.
ونئث ذستئنة ورئسشا ولةث، پروزا جازعاندار كةرةمةت بولئپ ةسةپتةلدئ، ولار كوتةرئلدئ سول كةزدة. قازاقتا بار ادةت ءبئر ادامدئ اسپانعا كوتةرئپ الامئز دا، سوعان تئرةلئپ قالئپ توقتايمئز. سونئ اسپاننان جةرگة ءتذسئرؤ بئزگة قيئننئث قيئنئ، مذمكئن ةمةس.
اناعان قارسئ ءبئر ءسوز ايتئپ، «ول ولاي ةمةس، بئلاي عوي دةسةث»، ءوزئث بالةگة قالاسئث. ولجاستئث ولةثدةرئ دة بئردة ولاي، بئردة بئلاي. مئنةزئ دة بئردة ولاي، بئردة بئلاي. قاراما-قايشئلئققا تولئ اقئن. سوندئقتان بذرئن ينتةرناسيوناليست بولسا، بذگئن دة سونئث ةلةسئمةن ءجذر. ءوزئنئث ءبئر ءسوزئ بار: «بئز دة مارگينالمئز»، - دةگةن. ول سول ينتةرناسيوناليست-مارگينال ادام. ول كةثةس زامانئندا، 1972 - جئلئ: «نا زةملة زا پولأةكا پوياأيلاس نوأايا وبششنوست ليؤدةي، نوأايا ناسيا - سوأةتسكي نارود، أ كوتورئي أوشلي پرةدستاأيتةلي دةسياتكوأ ناسيونالنوستةي»، - دةپ جازدئ. ول «قذداي جوق» دةپتئ. سوأةت زامانئنئث جئرشئسئ بولدئ.
شئنئن ايتقاندا، ورئستئث جئرشئسئ بولدئ. ولجاس بذگئندة كيئمئن، سئرت بةينةسئن عانا وزگةرتتئ. بذرئنعئ ولجاس قالپئندا قالدئ. ول قازاق حالقئنئث الدئندا كةشئرئم سذرايتئن ادام. ءبئراق ونئ ئستةگةن جوق. قازاقتار سول كةزدة اسپانعا كوتةرگةن مئنانداي ولةث بار: «أوزنوسيل ي سنوسيل بوگوأ. يا سوزدال ةتي رةكي. ءئي أةتةر شأئرنؤل أ موريا. تئ، زةمليا، پوكلونيس چةلوأةكؤ، تأوي بوگ - يا»، - دةيدئ. ةندئ جالما-جان ونئث وزگةرگةنئن، قذبئلمالئلئعئن، قاراما-قايشئلئعئن ايتايئن.
جاثا: «جةر، ادامعا تابئن»، - دةدئ عوي، ةندئ: «ادام، سةن تابيعاتقا تابئن»، - دةپ بئلاي شئعا كةلدئ. بذل - ءبئر. ولجاستئث تاعئ ءبئر قاراما-قايشئلئعئن ايتايئن. 1975 - جئلئ شئققان «ازيا» كئتابئندا: «كذندةردئث كذنئ بولعاندا حريستيان دئنئنة، مذسئلمان دئنئنة، بؤدديزمگة سةنبةيتئن ادامدار شئعادئ»، - دةپ جازدئ. ءسويتتئ دة «ازيا»-نئث كةلةسئ باسئلئمئندا ول سويلةمدئ الئپ تاستادئ دا، «ئرئمشئلدار وعان سةنبةيدئ» دةپ جالما-جان وزگةرتة قويدئ.
ولجاس زامانعا ةمةس، جئل قالاي وزگةرسة كةلةسئ جئلئ سولاي اؤناپ تذسة بةرةتئن ادام. ابؤباكئر كةردةرئ دةگةن اقئن مذندايلار تؤرالئ: «قالاي قاراي جةل سوقسا، سولاي قاراي مايئسقان»، - دةگةن. ال تاؤةلسئزدئك العاننان كةيئن دة كةيبئر كةزدةرئ ولجاس ورئستاردئث مذددةسئن جاقتاپ شئعا كةلدئ.
ونئث ايتؤئنشا، «ورئستار، ورئس ءتئلئ قازاقستاندا ءزابئر كورئپ جاتئر ةكةن. قازاقستاندا تةك قانا قازاقتار تذرمايدئ. باسقا دا ذلتتار تذرادئ. سوندئقتان قازاق رةسپؤبليكاسئ دةگةن بولمايدئ، مذنئ قازاقستان رةسپؤبليكاسئ دةپ اتايئق» دةگةن دة ولجاس.
«اشارشئلئق تؤرالئ قازاق جازؤشئلارئنئث ءبئر كئتابئ جوق»، - دةيدئ. وؤ، اينالايئن، اشارشئلئق تؤرالئ تالاي جازؤشئ جازدئ عوي. سوندا بذل قازاق ادةبيةتئن وقئمايتئن ادام بولئپ تذر عوي. مئنة، سونداي ذشقارئ پئكئرلةرئ ءذشئن دة كةشئرئم سذراؤ كةرةك قازاق حالقئنان.
ةندئ مارگينالدئعئنا كةلةيئك. 1977 - جئلئ تاشكةنتتة ازيا-افريكا جازؤشئلارئنئث ءبئر جيئنئ بولدئ. ول سوندا: «امةريكانئث سوسيولوگتارئ مارگينال دةگةندئ «كوسموپوليتيزمگة، نيگيليزمگة جاقئن، اؤمالئ-توكپةلئ ادامدار» دةيدئ. ول دذرئس ةمةس، ءبارئمئز مارگينالمئز»، - دةدئ.
ولجاستئث ورئسقا كةرةگئ جوق. ءتئرئ كةزئندة قولدانسا قولدانار، پايدالانسا پايدالانار. ورئستارعا كةرةك بولسا، «انتولوگيا رؤسسكوي پوةزي» دةگةن كئتاپتئث ئشئنة ولجاستئ كئرگئزگةن جوق قوي، شئنئن ايتقاندا. مذنئث ءوزئ باقئتسئزدئقتئث ءبئر ءتذرئ.
جذسئپبةك قورعاسبةك: مئرزةكة، ايتئپ وتئرعان ءسوزئثئزدئث ورنئ بار. ناقتئراق ايتساق: «يا نة بويؤس وشيبيتسيا، زاياأيأ، چتو أسة مئ أ توي يلي ينوي ستةپةني ليؤدي مارگينالنوي فورماسيي»، - دةگةن ةكةن. ءبئراق باسقاداي سوزدةرئن دة كةلتئرؤگة بولادئ. مئسالئ، 1972 - جئلعئ ءبئر سوزئندة: «ورئس تاريحئنداعئ جذزدةگةن ةسئمدةر مةن وقيعالاردئ كةز-كةلگةنئمئز ايتا الامئز. انگليا، امةريكا، يسپانيا، اراب، قئتاي تاريحئن دا بئلةمئز. ال قازاق تاريحئنداعئ ةسئمدةر مةن وقيعالاردئ ءدال سونداي بئلمةيمئز. ءتئپتئ، ار جاعئ تاس قاراثعئ»، - دةپتئ.
ءسويتئپ نامئسئمئزدئ قايرايتئن دا تذستارئ بار. ارينة، ماعاؤيندار كذلة قاراعان شئعار، ءبئراق سول كةز ءذشئن جالپئ العاندا جالعان ءسوز ةمةس.
ءبئراق ايتايئن دةگةنئم ول ةمةس. راسئندا دا ءبئزدئث قوعامدا ولجاس سذلةيمةنوأ تؤرالئ ءبئر-بئرئمةن باسئ پئسپةيتئن ةكئجاقتئ پئكئر ءبارئبئر بار. ونئ قويا تذرئپ، قولئمئزداعئ كئتاپتئ تالقئلاؤعا كةلةيئكشئ. «اتامزامانعئ تذركئلةر» اتتئ كئتابئنا «ةجةلگئ تذركئ تئلدةرئ مةن جازؤئنئث پايدا بولؤئ حاقئندا» دةگةن انئقتاما بةرئلئپتئ. مذندا سلاأيان تئلدةرئندةگئ تذركيزمنئث، تذركئ سوزدةرئنئث ئقپالئ تؤرالئ كوپ ايتئلادئ.
جاثا مئرزةكةث ايتئپ كةتكةن اثگئمةنئ جةثئلدةتؤ ماقساتئندا ءبئر عانا مئسالئن كةلتئرةيئن: «ميشةن» دةگةن ءسوزدئ تذركئگة قاتئسئ بار دةپ ويلامايسئز. ال وسئنئ ولجاس سذلةيمةنوأ بئلايشا تالدايدئ: «پارسئلاردا نيشان دةگةن ءسوز بار. سول نيشان نئشان بولئپ، سودان كةيئن نئسانا بولئپ، قازاققا كةلگةن» دةيدئ. ال «ميشةن» مةن «نئسانانئث» ماعئناسئ ةكئ باسقا بولسا، ءسوزدئث ذقساستئعئنا بولا ءبئر-بئرئنة تةلئپ وتئرمئز دةپ ايتؤعا بولار ةدئ. ءبئراق، ةكةؤئنئث ماعئناسئ ءبئر. «نئسانا» مةن «ميشةننئث» ماعئناسئ ءبئر. سوندئقتان «ميشةن» دةگةن ءسوز «نيشاننان»، «نئسانادان» شئققان» دةپ، بارئنشا تذركئلئگئمئزگة، قازاقتئعئمئزعا ءبارئبئر تارتئپ وتئر.
«اتامزامانعئ تذركئلةردة» وسئنداي سوزدةردئ كوپ بةرةدئ. ءتئپتئ، كذلكئلئ جاعدايلاردئ دا كةلتئرةدئ. «پروف. شانسكيدئث كةزئندة 200 مئث دانا بولئپ شئققان «كراتكي ةتيمولوگيچةسكيي سلوأار رؤسسكوگو يازئكا» سوزدئگئندة چؤچةلو ءسوزئن چؤكچا ةتنونيمئنةن شئعارؤعا تئرئسقان»، - دةيدئ. ودان دا ونئث تذبئرئنة ماعئنالئق جاعئنان تذركئ-التاي تئلدةرئندةگئ چوچي، چؤچي، ياعني ذرةيلةنؤ دةگةن ةتئستئك جاقئن ةكةنئن العا تارتادئ. «جالبئراپ شئعا كةلگةن كةزدة ادام شوشئپ كةتةتئن چؤكچا دةگةننةن شئققان» دةگةندةردئكئ انةكدوتقا بةرگئسئز اثگئمة عوي.
نةگئزئندة ول ولاي ةمةس، ول تذركئنئث ءسوزئ، ودان كةيئن قؤا بةرسةث قازاقتئث ءسوزئ دةگةنگة كةلتئرةدئ. قازاقتا شوشالا، سوسئن شوشؤ، شوشئمالئ دةگةن ءسوز بار راسئندا. چؤكچاعا قاراعاندا، چؤچةلو ءسوزئ ءبئزدئث ذعئمئمئزعا كةلئپ تذر عوي دةيدئ. مئنة، وسئنداي سلاأيان تئلئندةگئ تذركئ سوزدةرئن دالةلدةي وتئرئپ، دةگةنمةندة ءوزئنئث قانئنا تارتقان عوي، مئرزةكة. دالةلئ بولعان سوث، ارينة.
ءامئرحان بالقئبةك: ءبئز «ازيا»-نئ وقئعان كةزدة، سول كةزدةگئ قازاقتئث ذعئم-تانئمئمةن قاراعان ؤاقئتتا ءبئرئنشئ تاراؤئنا عانا ذثئلدئك. تذركيزمگة قاتئستئ بولئمئنة عانا ذثئلدئك. شئنداپ كةلگةن كةزدة، ونئث ايتاتئن نةگئزگئ ويئ «ازيا»-نئث «شؤمةر-نامة» اتالعان ةكئنشئ بولئمئندة جاتئر.
وسئ بولئمئندة قازاقتئث، تذركئنئث تاريحئن 5 مئث جئلعا كةرئ شةگئندئرتةدئ. ءبئراق، ءبئزدئث قازاق ونئ وقئعئسئ كةلمةيدئ. «ذيرةنگةن جاؤ اتئسپاققا جاقسئ» دةپ، ورئسقا قارسئ باعئتئن عانا بئلةدئ.«ورئستئث «سلوأو و پولكؤ يگورةأة» جئرئ ةث اتاقتئ جئر ةكةن، سونئ قازاققا، تذركئگة اكةلئپ بةرئپتئ.
سونئث ئشئندةگئلةردئث ءبارئ تذركئلةر ةكةن» دةپ سوعان عانا قارادئ دا، ةكئنشئ تاراؤئنا قاراعان جوق. بذل قازاقتئث ءبئلئمئنئث دةثگةيئن كورسةتةدئ. ءالئ دة سوندايمئز. ولجةكةثنئث ةثبةكتةرئنة دة قاراپ جاتقان جوقپئز.
اعامئز ءدئنسئز دةگةندةي بولئپ وتئر ول كئسئنئ. شئنداپ كةلگةندة ولجةكةثنئث ذستانئمئ بئلاي: «عئلئم مةن ءدئندئ جاقئنداتايئق» دةيدئ. ةث باستئ ذستانئمئمئز. ءبارئمئز ادام اتا مةن حاؤا انادان تاراعانبئز دةيمئز. ةندئ سونئ زةردةلةؤگة عئلئم كةرةك. سوناؤ افريكادان، ةكأاتوردئث تومةنگئ ايماقتارئنان ءبئر كةزدةرئ سانالئ ادامدار شئققان.
سونئث ذرپاقتارئ بذكئل الةمگة تاراعان. گةندئك نذسقادان ءبارئ دالةلدةنگةن. دةمةك، ءسوزدئث ءبارئ ءبئر جةردةن شئقتئ دةگةن ءسوز. قازئر عئلئم سوعان كةلئپ وتئر. ونئ ولجةكةث وسئدان 20 شاقتئ جئل بذرئن ايتقان. ادام اتا مةن حاؤا انا سويلةگةن ءتئلدئ بةلگئلئ ءبئر دةثگةيدة قالپئنا كةلتئرؤگة بولادئ. بارلئق سوزدةردئث باسئن قوسا وتئرئپ. مذنداي تةوريا بار.
بذل تةوريانئ العاش الئپ كةلگةن ادام ولجاس سذلةيمةنوأ اعامئز. وسئ جاعئنان كةلگةندة ولجةكةث ةشقانداي ءدئنسئز بولئپ شئقپايدئ. اراب ادةبيةتئنةن بذرئن، يسلام ادةبيةتئنةن بذرئن مادةنيةتتةر بولعان. سوعان ءبئزدئث قازاق تالاسا الماي جاتئر. سوعان العاشقئ باسپالداقتاردئ تذركئلةردئث تاراپئنان جاساپ وتئرعان وسئ ولجاس اعامئز. XIX - XX عاسئرلاردئث باس-اياعئندا ارحةولوگيادا دا، ءتئلتانؤدا دا ذلئ جاثالئقتار اشئلدئ ةمةس پة. ةگيپةت اشئلدئ، ةگيپةتتئث يةروگليأتةرئ ارقئلئ ادامزاتتئث تاريحئن بةس مئث جئلعا اشتئق.
سولاردئث بارئنة نةگة ارابتار، ةأرةيلةر نةمةسة ءذندئ ةؤروپالئقتار عانا تالاسؤئ كةرةك؟ نةگة تذركئ تئلدةرئنئث حاقئسئ جوق. ءبئزدئث وزةگئمئزدة ذلئ مادةنيةتتةردئث وزةگئ جاتئر. ولجةكةثنئث ايتاتئنئ وسئ. شؤمةر، اككادتار دا ماسةلةن بئزدة جاتئر.
ةگةر كئشئ ازيانئث تةرريتورياسئنداعئ مةملةكةت ةؤرازيالئق تئلدةردئث اتاسئ بولاتئن بولسا، سانسكريتتة دة، بذرئنعئ ءتئل، سونداعئ سويلةم قذراؤ جذيةسئ ءبئزدئث تذركئ تئلئنة كةلةدئ. ونئث ئشئندة قازاق تئلئنة دة كةلةدئ. دةمةك، ءبئزدئث ءتئلئمئزدئث جاسالؤ جولئ وتة كونة.
ءجذسئپبةك قورعاسبةك: ءامئرحان، سةنئث دة ايتئپ وتئرعانئث راس-اؤ. ءبئز ولجاس سذلةيمةنوأتئ قاي تذرعئدان، قاي تاراپتان كةلئپ وقؤئمئز كةرةك؟ اثگئمةنئ وسئ ماعئنادا دا قوزعاپ وتئرسئث. مةيلئ، ذناتايئق، ذناتپايئق، ءسوز توركئننةن باستاپ، «يگور جاساعئ تؤرالئ جئر» جايئنداعئ عئلئمي ةثبةگئن دة قاي تذرعئدا وقؤ كةرةك؟ دالةل بولماسا تاعئ بولمايدئ.
مئسالئ، «اتامزامانعئ تذركئلةردة» «book» دةگةن ءسوزدئ مئث ءتذرلئ قئلئپ تالدايدئ. قازئر كئتاپ دذكةندةرئنئث ماثدايشاسئندا جازؤلئ تذر عوي، سول ءسوزدئ باسقا دا ءتذرلئ بولجامدارمةن بئرگة «بذك»، «بذكپة»، «بذق»، «بذقپا» دةگةن سوزدةرگة دة جاقئنداتئپ قويادئ. بذكتةگة دة كةلةدئ. تاثبا تذرئندة اعاش بةينةسئنة دة كةلتئرةدئ.
سونئث ءبارئ «كئتاپ» ءسوزئنئث ماعئناسئنان الئس ةمةس. سودان اينالئپ كةلگةن كةزدة كئتاپتئث سيپاتئن بذك، جينا، جيناقتاپ شئعارئلعان قولجازبا دةگةن ماعئنادا دا تالداؤعا بولاتئن سياقتئ. ةگةر ءوستئپ ايتا بةرةتئن بولساق، «اتامزامانعئ تذركئلةر» كئتابئنئث ئشئندة كوپتةگةن سوزدةردئث انئقتاماسئ كةزدةسةدئ. بذل جةردةگئ ءبئر ةرةكشةلئگئ مئناؤ: نةگئزدئ ءتذپنذسقادان ئزدةپ وتئرادئ.
ماعئنا مةن ءتذپنذسقانئث اراسئنان ئزدةيدئ. ةگةر ءتذپنذسقا ءدال كةلئپ، ماعئنا ءدال كةلمةسة ول سوزگة جولامايدئ. ةگةر ءتذپنذسقاداعئ ءتذبئر ءسوز بةن ماعئنا ءدال كةلةتئن بولسا، ونئث ءتذرلئ ةتئستئكتةرمةن، جذرناقتارمةن وزگةرئپ كةتكةن أاريانتتارئن شئعارئپ ايتادئ.
ءالئ دة قولدانئستا بار كوپتةگةن ءسوزدئث تذبئرئنة تالداؤ بةرةدئ. ارينة، بئرةؤئنة كذلئپ قارايمئز، بئرةؤئنة تاثدانئپ قارايمئز. كئتاپتا جازئلعان نارسةلةردئ وقئساثئز ءبئر بولةك تة، كةيبئر ماقالالارئنداعئ پئكئر بولةك شئعئپ، قاراما-قايشئ بولئپ جاتقانئ راس، ونئ جاسئرا المايمئز.
مئرزةكة، ءسئز ولجاس سذلةيمةنوأ قازاقتئث اقئن-جازؤشئلارئن وقئعان جوق دةپ وتئرسئز. ءبئراق، مةنئث ةپتةگةن كذمانئم بار. كةيبئر ادامدار ءوزئنئث وقئعان دذنيةسئن كوكئرةگئندة جاسئرا الاتئن بولؤئ كةرةك. سةبةبئ 1972 - جئلعئ بايانداما رةتئندة جازئلعان ماقالاسئندا قازاق جازؤشئلارئنئث ئشئنةن سايئن مذراتبةكوأتئ، قاليحان ئسقاقوأتئ، مذقاعالي ماقاتايةأتئ ةرةكشة ءبولئپ ايتادئ. نةنئ مةثزةپ وتئرعانئمدئ تذسئنگةن شئعارسئزدار. ولجاس سذلةيمةنوأ پةن مذقاعالي ماقاتايةأتئ بولةك ةكئ ذعئمدا قاراستئرامئز. ةكةؤئن ءبئر-بئرئنة قاراما-قايشئ اقئندار سياقتئ كورسةتةمئز. وسئ تذرعئدان العاندا، مئرزةكة، ولجاس سذلةيمةنوأتئث سؤدئث بةتئنة شئققان پئكئرلةرئن عانا تةرئپ الئپ جذرگةن جوقپئز با؟
مئرزان كةنجةباي: دئنشئلدئگئنة كةلةيئك. ولجاس ءدئنشئل بولسا «يا أيدةل بوگا» دةپ ايتا ما؟ پؤشكيندئ كورگةن ادام، قذدايدئ كورگةن دةپ ةسةپتةلة مة؟ اتةيست بولئپ تؤعان، اتةيست بولئپ قالدئ.
جذسئپبةك قورعاسبةك: «پؤشكيندئ كوردئم، قذدايدئ كوردئم» - اؤئسپالئ ماعئنادا ةمةس پة؟
مئرزان كةنجةباي: اؤئسپالئ ماعئنادا بولسئن جارايدئ. ءبئراق، «قذداي قذساپ كةك الدئ» دةگةنئ قاي ساسقانئ. دةنئ ساؤ ادام ءبذيتئپ ايتپايدئ. قذداي ةش ؤاقئتتا كةك المايدئ. قذداي نة كةشئرةدئ، نة جازالايدئ. ءبئلدئث بة؟ وسئدان-اق ولجاستئث كئم ةكةنئن بئلؤگة بولادئ. ةندئ «ازيا»-عا كةلةيئك. ول قالاي جازئلدئ؟
جذسئپبةك قورعاسبةك: «ازيا»-عا كةلگةنئثئز دذرئس. مئنا «اتامزامانعئ تذركئلةر» كئتابئندا «ازيا»-عا كوپتةگةن سئلتةمةلةر جاساعان. كئتاپ تؤرالئ اثگئمةدةن الشاقتاساق ءسوز كوبةيةدئ.
مئرزان كةنجةباي: «ازيا»-نئ ماقتاعان ةشبئر عالئم جوق. ول كئتاپتئث ئشئندة ذلت تؤرالئ ءبئر اؤئز ءسوز جوق. ونئث ءبارئن قايدان الدئ؟ ايتايئن با؟ شيپوأادان، كئزلاسوأتان، بارتولدتان الدئ، تذركئتانؤشئلاردان العانئ تاعئ بار. تذركئ ءتئلئنئث عالامات ةكةنئ ولجاسقا دةيئن دة ايتئلعان. ونئ اكادةميك مارر ايتقان. ول دذنية ءجذزئنئث ءتئلئن تورتكة ءبولدئ.
سونئث ئشئندة عالامات ءتئل دةپ تذركئ ءتئلئن ايتقان. ةندئ «ازيا»-نئث تذككة تذرمايتئن كئتاپ ةكةنئن لةأ گؤميلةأ تة ايتتئ. سوزبة ءسوز كةلتئرةيئن: «ازيا» نةيمةةت نيكاكوي ليتةراتؤرنوي سةننوستةي»، - دةيدئ. كئتاپتئث ةشقانداي ادةبي قذندئلئعئ جوق ةكةنئن تالاي ايتقان. رةديارد كيپلينگتئث: «شئعئس ءوز ورنئندا قالادئ، باتئس ءوز ورنئندا قالادئ» دةگةن ءسوزئ بار عوي. ونئ ولجاس: «نةت أوستوكا، نةت زاپادا» دةپ الادئ. ول دذرئس ةمةس قوي. شئعئستئث مادةنيةتئ ءوز الدئنا، باتئستئث مادةنيةتئ ءوز الدئنا.
جذسئپبةك قورعاسبةك: «ءبئراق، كذنباتئس بار، كذنشئعئس بار» دةيدئ عوي.
مئرزان كةنجةباي: ءيا، ول بار دةيدئ. قازئر دذنيةجذزئندة مؤلتيكؤلتؤريزمنةن بةزئپ جاتئر. قازاقتار عانا ءذش ءتئلدئ ذيرةنئپ، بذكئل مادةنيةتتئ جينايمئز دةپ جاتقان. ولجاستئ عالئم دةگةنگة سةنبةيمئن. ويتكةنئ، ءوزئنئث تؤعان ءتئلئن دذرئس بئلمةيتئن ادام، بذكئل تذركئ ءتئلئن قايدان زةرتتةيدئ؟ «ازيا»-نئث جازئلؤئ بئلاي. قازاقتار ويلايدئ: «ولجاس سذلةيمةنوأتئث «ازيا» دةگةن كئتابئ ازيا دةگةن كونتينةنت تؤرالئ ةكةن، ونئث ئشئندة قازاقتار تؤرالئ ةكةن دةپ. شؤمةرلةردئ ايتادئ. ول شؤمةرلةردئ ولجاسقا كئم دايئنداپ بةردئ؟
كةيبئر عالئمدار دايئنداپ بةردئ. عالئمداردئث ئشكئ قؤلئعئ بولدئ. ولاردئث قؤلئعئ بئلاي: ءتول مادةنيةتئ بولعان جوق ورئستئث. ورئستئث ءتول تاريحئ، ءتول ادةبيةتئ جوق دةگةنگة ساياتئن قئلئپ، ولجاسقا مئنا «ازيا»-نئ جاساپ بةرگةن دة ادامدار بولؤئ مذمكئن.
بذل - ءبئر. ةكئنشئدةن، ازات سذلةيةأ دةگةن ازامات بولدئ. ءبئلال سذلةيةأتئث بالاسئ. ونئث ماسكةؤدة م گ ؤ-دة وقئپ جذرگةندة وسئعان ذقساس تاقئرئپتا جازعان ذلكةن ةثبةگئ بار. ذشئنشئدةن، ولجاس سذلةيمةنوأ مذنداعئ سوزدةردئ قايدان الدئ؟
تذركئ ءتئلئن ول زةرتتةگةن جوق. ول شيپوأادان، بارتولدتان، كئزئلاسوأتان الدئ. ولجاستئ عالئم دةپ ايتؤ ذلكةن قاتةلئك. ةل-جذرت ةكئ ءسوزئنئث بئرئندة ولجاستئ عالئم، ساياساتكةر، اقئن دةپ ويلايدئ.
ءامئرحان بالقئبةك: عئلئم دةگةن قالاي داميدئ؟ مئرزان اعامئز «انادان العان، مئنادان العان» دةپ وتئر. عئلئم دةگةن وزئنة دةيئنگئلةردئث جاثالئقتارئن قورئتؤ جانة جاثادان ءبئر پئكئر ذسئنؤ عوي.
ولجةكةث ءبئر جةردة: «رةسةيدئث عئلئم اكادةمياسئنئث تذركولوگيا ءبولئمئ مئث تذركئ سوزئنة تالداؤ جاساپتئ» دةيدئ. دةمةك، ولجاس ذلكةن عئلئمي ةثبةكتةرگة سذيةنئپ وتئر. مئسالئ، ورئستئث سةرگةي ماركوأ دةگةن قالامگةرئ بار. ورئستئث ساياحاتشئلارئ تؤرالئ، قازاق ساياحاتشئسئ شوقان ءؤاليحانوأ تؤرالئ ةثبةك جازعان.
سول اتاقتئ سةرگةي ماركوأتئث ءبئر ولةثئندة: «مةنئث جاس دوسئم ولجاس وسئ تذركئ سوزدةرئن انئقتاپ بةردئ» دةگةن جولدار بار.
شئنداپ كةلگةندة، ولجةكةث بذل ةثبةككة بةكةردةن بةكةر بارعان جوق. ادةبيةت ينستيتؤتئندا وقئپ جذرگةندة وسئ تاقئرئپتئ العان. جاثالئق اشايئن دةگةن جوق، ءبئراق ؤاقئت وتة كةلة قئزئعؤشئلئق پايدا بولادئ عوي. بئردةن تذركئتانؤشئ بولئپ كةتكةن جوق قوي. باستاپقئدا ادةبيةت ينستيتؤتئنئث اؤدارما بولئمئنة تذسكةن.
ؤاقئت وتة كةلة اركئمدةردئث ذسئنئسئمةن، ءوزئنئث قئزئعؤشئلئعئ بار، وسئ تاقئرئپقا كةلدئ. وسئ تاقئرئپتئ جازعان كةزدة فرانسؤز عالئمدارئنئث دا ةثبةكتةرئنة سذيةندئ. «سلوأو و پولكؤ يگورةأةدة» ءتذپنذسقا جوق، ورتةنئپ كةتكةن.
«بذل قولدان جاسالعان نارسة» دةگةن اثگئمة سودان شئققان. ورئس ادةبيةتئنئث داثقئن كوتةرؤ ءذشئن دةپ. І پةتردئث زامانئندا، ةكاتةرينالاردئث كةزئندة بولعان دذنية، ايتپةسة نةگة ءتذپنذسقاسئ كورسةتئلمةيدئ دةگةن سةكئلدئ. ءبئراق، ولجةكةث ونئ بئردةن جوققا شئعارئپ تاستامايدئ. ةثبةگئ بار دةيدئ.
ولجةكةثة قارسئ شئعاتئندار كئمدةر؟ ورئستئث ليحاچةأ باستاعان عالئمدارئ عانا پئكئر ايتا الادئ. باسقا تئلدةن كةلگةندةر: شئثعئس ايتماتوأ بولسئن، ولجاس سذلةيمةنوأ بولسئن، ورئستئث ادةبيةتئنة ةشتةثة قوسا المايدئ. بوتةن ءبارئبئر. شوأينيستئك، اسئرة پاتريوتتئق كوزقاراستا بولعان ادامدارعا قارسئ شئقتئ.
ولجةكةثدئ قولداعان ادامدار دا بولدئ. «سلوأو و پولكؤ يگورةأة» تؤرالئ لةأ گؤميلةأتئث دة ةثبةگئ بار. «بذل ةثبةكتئث ارعئ جاعئندا شئثعئس حاننئث جورئعئ جاتئر. ءتذپنذسقاسئ باسقاشالاؤ بولادئ. ءبئراق، زامان وتة كةلة بةيئمدةپ جئبةردئ. بذل جئر شئثعئس حان زامانئندا شئققان بولؤئ كةرةك»، - دةيدئ ايگئلئ عالئم. بئلاي قاراعاندا، لةأ گؤميلةأتئث دة وزئندئك كوزقاراسئ بار بذل جئرعا.
ولجاس سذلةيمةنوأتةن بولةك. گؤميلةأتئث كوزقاراسئن وسئ تاقئرئپتئ زةرتتةيتئن ورئستئث عالئمدارئ قابئلداي بةرمةيدئ. ال كةرئسئنشة جاي عانا اقئن، وسئ تاقئرئپقا اؤةسقوي رةتئندة بارعان ولجاس سذلةيمةنوأتئث ءذش وزگةرئس ةنگئزگةنئن مويئندايدئ.
ولجةكةثنئث ايتاتئنئ بار عوي: «ءبئز تةك قانا سوعئستئث تاريحئن عانا بئلةمئز، بةيبئت زاماندئ بئلمةيمئز. سوندا ءبئزدئث بابالارئمئز ذنةمئ سوعئسا بةرگةن بة؟ جوق، قئز الئسئپ، قئز بةرئسكةنبئز. مئسالئ، كنياز ألاديميردئث شةشةسئ تذركئنئث قئزئ»، - دةگةن. ولجةكةث وسئنئث ءبارئن قامتي وتئرئپ، تذركئگة، ونئث ئشئندة قازاققا جاقئن تارتادئ.
ولجةكةث ؤرا قازاقشئل، ؤرا تذركئشئل ةمةس. ادامزاتتئث ءتذبئ ءبئر. مادةنيةتتئث شئعؤ نذكتةسئ ءبئر. جةر - انا ءبئر بارئمئزگة. سول نذكتةگة بارؤئمئز كةرةك. سوندا ءبئز ءبئر-ءبئرئمئزدئ تذسئنئسة الامئز. «مةن مئقتئمئن، سةن مةنةن تومةن تذرسئث» دةؤگة بولمايدئ. مئسالئ، ولاردئث كوزقاراسئنشا بذل تاقئرئپقا قازاق نةگة ارالاسؤئ كةرةك؟«الماتئدان كةلگةن ءبئر بالا، اتا-باباسئ كةشة عانا ورئستئث ءتئلئن بئلگةن، بذل قالاي ورئستئث ذلئ عالئمئ ليحاچةأكة قارسئ پئكئر ايتا الادئ؟» دةگةندةي عوي باياعئ.
وسئ جاعئنان قاراؤئمئز كةرةك. ولجةكة ول جاعئنان سةثدئ بذزدئ. ال ول كةزدة ءبئزدئث عالئمدارئمئز مذنداي تاقئرئپقا بارعان دا جوق. قازئر ايتا الامئز، مئنا شيپوأا الماتئدا بولعان ايةل كئسئ. ول كئسئ ولجاسقا ءبئراز پئكئر بةرگةن بولؤئ مذمكئن.
ماركوأتئث ءوزئ ءبئراز دذنية بةرگةن بولؤئ مذمكئن. مئسالئ، موريس سيماشكو مئسئردئ بيلةگةن بةيبارئس سذلتان تؤرالئ جازدئ عوي. ول شئعارمانئ العاش ادةبي اينالئسقا شئعارعان ولجةكةث. قازئر ءبئز ولجاستئ دا، موريس سيموشكونئ دا ذمئتقانبئز. ورئستئث عالئمدارئنئث ئشئندة دة تذركئگة جانئ اشيتئندار بار. بارتولد سةكئلدئ، ميچؤريندةر سةكئلدئ. بذكئل ورئس قازاققا جاؤ دةسةك بولمايدئ. جانة قازاق بذكئل ورئسقا جاؤ دةسةك، ول دا بولمايدئ.
ولجةكةث: «ءبئز تةك سوعئستئث تاريحئن بئلؤگة عانا تئرئسامئز» دةپ جاي ايتقان جوق. بةيبئت زاماندار دا بولدئ. ئلعي سوعئس بولا بةرمةگةن، بةيبئت زامان كوپتةؤ بولدئ. ول كةزدة مادةنيةت تة، ءتئل دة، بارلئعئ دا ارالاسئپ جاتتئ. وسئ جاعئنان قاراؤئمئز كةرةك.
مئرزان كةنجةباي: بئرةؤلةردئث ولجاستئ كةرةمةت عالئم دةگةنئنة ءذزئلدئ-كةسئلدئ قارسئمئن. ويتكةنئ، قايتالاپ ايتامئن، بذل كئتاپ ورئس عالئمدارئنئث، نةمئس عالئمدارئنئث، ةأرةي ذلتئنئث عالئمدارئنئث، تذركئتانؤشئلاردئث ةثبةكتةرئنةن جيناپ-جيناپ العان نارسة. ولجاستئ تذركئتانؤشئ عالئم، قازاق ءتئلئنئث مامانئ دةپ تة ايتا المايمئن. كةرةمةت اقئن دةپ تة ايتا المايمئن. ويتكةنئ، ولجاستان الدةقايدا كةرةمةت اقئندار بار. ولجاستئ تذككة تذرمايتئن، ناشار اقئن دةپ تة ايتا المايمئن.
ويتكةنئ، ولجاستان دا تومةن اقئندار بار. سوندئقتان ولجاستئ كوككة كوتةرئپ، اسپانداتؤدئث قاجةتئ جوق. ول قاتارداعئ اقئن. ال اقئندئعئنا كةيئن توقتالامئن.
جذسئپبةك قورعاسبةك: وسئ جةردةن توقتايئق. سئزگة دة سول سذراق: ولجاستئث اقئندئعئ جونئندة نة ايتاسئز؟
ءامئرحان بالقئبةك: الةم مويئنداعان ذلئ اقئنداردئث ءبئرئ.
جذسئپبةك قورعاسبةك: بارةكةلدئ! ءبئز حابارئمئزدئث ءبئرئنشئ بولئمئندة ولجاس سذلةيمةنوأتئث عئلئمي ةثبةكتةرئ جانة كوسةمسوزدةرئ دةگةن تاقئرئپتئ الئپ وتئرمئز. اثگئمةنئث اياعئ ءبارئبئر «ازيا»-عا كةلئپ تئرةلدئ. ونئث سةبةبئ دة بار.
ونئث سةبةبئ بذكئل كةثةستةر وداعئ اؤقئمئندا، شةت جاعاسئ شةتةلگة دة شئققان بولؤئ كةرةك، وسئ «ازيا» وتة كوپ ءسوز بولدئ. وسئ جةردة ايتارئم، بالكئم سول «ازيا»-نئ سئناپ وتئرعان ورئس عالئمدارئ مةن سلاأيانداردئث وزدةرئ ولجاس سذلةيمةنوأكة راحمةت ايتؤلارئ كةرةك شئعار.
سةبةبئ، وسئ «يگور جاساعئ تؤرالئ جئردا» ءبئزدئث اقئنئمئز سلاأيان تئلدةرئنئث پوةتيكالئق قؤاتئن جوقتاپ وتئر. جوقشئ بولئپ وتئر. ال ةندئ ءبئزدئث تذركئلةردئث دة العئس ايتاتئن تذسئ ءبارئبئر بار سياقتئ. سةبةبئ، ورئس تئلئندة جارئق كورگةن وسئ شئعارمادان تذركيزمدئ ئزدةپ وتئر.
ورئستئكئ دةپ دالةلدةگةنمةن دة، «مذنئ كئم جازدئ؟» دةگةن سذراق ءبارئبئر شئعئپ وتئر. ارينة، ءبئز ونئث باس-اياعئنا ءبئر حاباردا جةتة المايمئز. بئزگة دةيئن دة جةتة الماعان. بئزدةن كةيئن دة جةتة المايتئن شئعار. وسئلاي پئكئر ةكئگة جارئلئپ جذرة بةرةتئن شئعار دةپ ويلايمئن.
ال حابارئمئزدئث ةكئنشئ جارتئسئندا ولجاس سذلةيمةنوأتئث اقئندئعئ تؤرالئ جاثاعئ سئزدةر ايتقان ةكئ ءتذرلئ پئكئردئ دالةلدةؤگة تالپئنئپ كورةرمئز. ءبئزدئث سذحباتئمئزدا كةيبئر ماسةلةلةر، كةيبئر كئتاپتار وسئلاي تالاسقا ءتذسئپ، ةكئ-ءذش بولئمنةن تذراتئن سذحباتقا ذلاسئپ كةتةتئن كةزدةرئ بولادئ. سوندئقتان سذحباتئمئزدئث ةكئنشئ جارتئسئندا ولجاس سذلةيمةنوأتئث شئعارماشئلئعئ، اسئرةسة اقئندئعئ تؤرالئ بذدان دا قئزئق پئكئرلةر ايتئلئپ قالار دةگةن ذمئتتةمئن.
«حالئق سوزئنة» دايئنداعان - بالجان مذرات قئزئ
halyksozi.kz