يمپةريالئق ذلتتئث ساناسئ وزگة ءتئلدئ قابئلداؤئ قيئن- احمةت الياز
استانا. 13 - قاراشا. قازاقپارات. احمةت الياز، «قازاقستان-Zaman» گازةتئنئث باس ديرةكتورئ، جؤرناليست. - احمةت، ةؤروپادان تاراپ جاتقان اقپارات قذرالدارئنا سةنةر بولساق، تذركياداعئ تئنئشتئققا سئزات ءتذستئ. شئنئمةن سولاي ما؟
-تذركيادا، تايئپ ةردوعان باستاعان بيلئك پارتياسئنا قارسئ جذرگئزئلئپ جاتقان اكسيادا شةتةلدئك ذيئمداردئث ئقپالئن ةشكئم جوققا شئعارا المايدئ. بذل باعئتتا ةؤروپادان تاراپ جاتقان اقپارات قذرالدارئ، ا ق ش ءتارئزدئ الپاؤئت ةلدةردئث ئقپالئنداعئ تةلةارنالار «ءوز مئندةتئن مذلتئكسئز اتقاردئ». بذل باتئس اقپارات قذرالدارئ، سونئث ئشئندة СNN تةلةارناسئنئث العاشقئ قاتةلئگئ ةمةس.
مئسالئ، يراك سوعئسئ باستالار الدئندا «ساددام حؤسةين» تةثئزدئ مذنايئمةن ورتةپ جئبةرمةكشئ» دةگةن اقپاراتتئ قولدان جاساعان بةينة كورئنئستةردئ قولدانئپ، كورسةتتئ. سول كةزدة شيكئ مذنايدئث اسةرئنةن تةثئز جاندئكتةرئنئث تئنئسئ تارئلئپ، ءوزئن-ءوزئ جاعاعا لاقتئرعانئن بةينةلةگةن بةينةروليكتةردئ ميلليونداعان تةلةكورةرمةندةر شئندئق دةپ قابئلداعان.
ال بذل كورئنئستةر، يراكتا ةمةس، ا ق ش-تئث ءبئر پروأينسيالارئنئث بئرئندةگئ تابيعي اپاتئ كةزئندةگئ بةينةكورئنئستةر ةكةنئ كةيئن بةلگئلئ بولدئ. ءبئراق СNN بذل وتئرئگئ ءذشئن ةشكئمنئث الدئندا اقتالعان جوق. كةشئرئم ةتؤدئ تالاپ ةتؤگة ءتيئستئ يراك حالقئ قارا باسئنئث قايعئسئمةن بةتپة-بةت قالدئ.
- ئستامبذلداعئ دةزي ساياباعئنداعئ وقيعادان كةيئن تذركيانئث پرةمةرئ تايئپ ةردوعان قاتئسؤئمةن وتكةن، 1،5 ميلليون ادام قاتئسقان ميتينگئنئ دة «ةردوعانعا قارسئ ذيئمداستئرئلعان ميتينگ» دةپ كورسةتتئ. كةيئن تذركيا جاعئنئث تالاپ ةتؤئمةن، СNN باسشئلارئنئث ءبئرئ «ءتئلشئنئث جئبةرگةن قاتةلئگئ» دةپ كةشئرئم سذرادئ. دةزي وقيعاسئ تذركياعا كوپ نارسةنئ ذقتئردئ. تذركيا ةؤرو وداقتئ دوس كورسة دة، ةؤرو وداقتا، باتئستا تذركيامةن دوس بولؤدئ قالامايتئنداردئث قاتارئنئث تئم كوپ ةكةنئن كورسةتتئ.
تذركياعا دةگةن قارسئلئق تةك قانا بي-بي-سي نةمةسة СNN-مةن شةكتةلئپ قالعان جوق. دةزي وقيعاسئ ةؤروپانئث تورئندة ورنالاسقان تذركيانئث ةؤروپامةن، باتئسپةن قويان-قولتئق بولئپ ارالاسئپ كةتة المايتئنئن، تذركيانئث وركةندةؤئ ولاردئث شئمبايئنا باتاتئنئن كورسةتتئ.
- باتئس ءذشئن تذركيا تةك ءوز ونئمدةرئن قابئلداپ الؤشئ، ةكئنشئ سورتتئ ةل بولئپ وتئرا بةرگةنئ الدةقايدا ءتيئمدئ بولعانئ عوي...
- تذركيا - 75 ميلليون ادامدئ قامتئعان الئپ كةثئستئك. پرةمةر-مينيستر تايئپ ةردوعان ةلدئث بذرئنعئ، ذيرةنشئكتئ جولمةن جذرة المايتئنئن بئرنةشة رةت ايتتئ. تذركيا وزئنة قاجةتتئ اسكةري قارؤلاردئث 85 پايئزئن ءوز ةلئندة وندئرةدئ. ودان بولةك ماشينا قذراستئرؤمةن عانا شةكتةلمةي، سول ماشينانئث سوثعئ بولشةگئنة دةيئن ةلدة دايئندالادئ.
سوثعئ بئرةر جئلدا ئستامبذلدا حالئقارالئق دةثگةيدةگئ №3 ءاؤةجاي پايدالانؤعا بةرئلدئ. بذل كورشئ گةرمانيانئث ترانزيتتئك الةؤةتئنة كةرئ اسةر ةتتئ. قئسقاسئ، تذركيانئث، مذسئلمان ةلئنئث ةكونوميكاسئ ةكئ اياعئنان تئك تذرعان الپاؤئت ةلدةرمةن قاتار تذرؤئ - باتئسقا جاقپادئ.
ءبئراق تذركيا وتكةن عاسئردئث الپئسئنشئ، جةتپئسئنشئ جئلدارئنداعئ تذركيا ةمةس. تذرئك كاسئپكةرلةرئ ءوز جةرئندةگئ شةتةلدئك بيزنةستئ ئشكئ نارئقتان ئعئستئرؤمةن شةكتةلمةي، تورتكذل دذنيةنئث ءتورت بذرئشئنا تامئر جايئپ ذلگةردئ.
مئسالئ، گةرمانيانئث «نانبؤرگةر» كومپانياسئ تذركيانئث ءبئر-ةكئ قالاسئندا عانا قالدئ. قازئر تذرئك حالقئ شةتةلدئك «نانبؤرگةرئنة» ةمةس، ءوزئنئث دونةرئ مةن ايرانئنا باسئمدئق بةرةدئ. تذرئك ءدامحانالارئندا تذرئكتئث ايرانئ باتئستئث «كوكا-كولاسئ» مةن «فانتاسئن» ئعئستئرا باستادئ. ايران قازئر دذنية جذزئنة «ايران» دةگةن ماركئمةن تانئلئپ، الةمدئك برةندكة اينالدئ. قازئر تذرئكتئث ايرانئنا ا ق ش-تان، باتئس ةلدةرئنةن تاپسئرئس تذسة باستادئ.
قازئر كةز كةلگةن تذرئك كاسئپكةرئنئث كوكئرةگئندة «باتئس نةمةسة قئتاي ءوندئرئپ جاتقان ءونئمدئ ءبئز دة وندئرة الامئز، ءبئز ولاردان ولاردان ءجذز ةسة ساپالئ وندئرةمئز» دةگةن سةنئم ورنالاسقان. وسئ سةنئم تذركيانئ يندؤستريالئق ايماققا اينالدئردئ.
- قازئر ءبئزدئث ةل مةن تذركيا اراسئنداعئ بايلانئس 4 ميلليارد ا ق ش دوللارئنا جةتئپتئ. ونئث 3 ميلليارد ا ق ش دوللارئ قازاقستاننان تذركياعا ةكسپورتتالادئ. تةك 1 ميلليارد دوللارئ تذركيانئث ةنشئسئندة ةكةن. تون، اياقكيئم شئعاراتئن تذرئك كومپانيالارئنئث ءبئزدئث ةلدة ةنشئلةس فيليالدارئن اشؤعا اسئقپايتئن ءتارئزدئ. نةگة؟
- قولدان جاسالعان كةدةرگئلةر جوق. ءبارئ دة نارئق زاثدئلئقتارئنا بايلانئستئ. مئسالئ، تذرئك ينأةستورلارئ قازاق ةلئندة جذمئس ئستةؤ تيئمدئرةك ةكةنئنة كوزئ جةتسة، الدةقاشان كةلةر ةدئ.
- دةمةك، ءالئ ءساتئ كةلگةن جوق قوي...
- تذركيادا بيزنةستئث ءوسئپ-وركةندةؤئ ءذشئن بارلئق جاعداي جاسالعان. سول جاعدايدان ارتئعئراق جاعدايلار جاساماسا، ولار قازاقستانعا كةلمةيدئ، كةلؤدئ دة ويلامايدئ. سةبةبئ تذركياداعئ ءاربئر كومپانيا 20-25 ةلمةن ةكسپورتتئق بايلانئستا. ءتئپتئ 50-150 ةلگة ونئمدةرئن ساتاتئن كومپانيالار بار. تذرئك كاسئپكةرلةرئنة تذركيادا جذمئس ئستةؤ ءتيئمدئ.
قازئر تذرئكتئث برةند-كومپانيالارئ قئتايدا، مئسئردا، افريكانئث كةيبئر ةلدةرئندة جذمئس ئستةپ جاتئر.قازاقستاندا ينأةستورلارعا قولايلئ زاثدئلئقتاردئث نةگئزدةرئ ةندئ-ةندئ عانا قالانئپ كةلة جاتئر.
- قازاق ةلئنة كةلگةنئثئزگة جيئرما جئلدان اسئپ بارادئ. ةل ئشئندة ءسئزدئ «ءوزئمئزدئث بالا» دةپ باؤئرئنا تارتا قارايتئنداردئث قاتارئ كوپ. وسئ ؤاقئت ئشئندة قازاق ذلتئ قاي قئرئنان وزگةردئ... قالئپتاسقان ذلت بولؤعا تالپئنئس بار ما؟ سئرت كوز رةتئندة نة ايتاسئز؟
- جةكة ادامنئث وزگةرؤئ مةن قوعامنئث وزگةرؤئ سئرت قاراعاندا ةكئ بولةك قذبئلئس بولعانمةن، ءبئر-بئرئمةن ساباقتاسئپ، تامئرلاسئپ جاتادئ. جةكة ادامنئث تذلعا بولئپ قالئپتاسؤئنا كةم دةگةندة 40 جئل كةتةدئ. سول ءذشئن سونشا جئل تةر توگةسئز. ال قوعامدئ وزگةرتؤگة 40 جئل جةتپةيدئ، وعان كةم دةگةندة ءذش ذرپاق اؤئسؤئ كةرةك. ءاربئر اؤئسئمدئ 25 جئلدان ةسةپتةسةثئز، 75 جئل. ءبئر عاسئر. ال وسئ ارالئقتا قانداي باعئتتا وزگةرةم دةسةثئز، سول باعئتتا تئنباي ةثبةكتةنؤ كةرةك.
راس، ادامنئث ساناسئ جاثالئقتئ تةز قابئلداعانمةن، وعان وثايشئلئقپةن مويئنسئنا قويمايدئ. بوداندئق پسيحولوگيانئث قازاقستانداعئ تاريحئ كةثةس تاريحئمةن شةكتةلمةيدئ. ونئث تاريحئ پاتشالئق رةسةيمةن دة بايلانئستئ. جالپئ، باس-اياعئ 400 جئلعا سوزئلعان، بويعا باتپانداپ تذرئپ ةنگةن جات يدةولوگيادان نةبارئ جيئرما جئلدئث ئشئندة قذلان-تازا ايئعئپ شئعؤ مذمكئن ةمةس. سونداي-اق وتكةن عاسئرلارداعئ اؤئر يدةولوگيالئق زاقئممةن بئرگة قازاق فةودالدئق، سوسياليستئك جانة كاپيتاليستئك ءذش اؤئر كةزةثدئ باستان كةشئردئ. ةث سوثعئسئنا ةندئ-ةندئ ذيرةنئپ كةلة جاتئر.
كاپيتاليستئك جذيةنئث نةگئزئ بولئپ ةسةپتةلةتئن نارئقتئق ةكونوميكاعا تئم دايئندئقسئز بةت بذرؤ تالاي قازاقتئث وكپةسئن قئسقانئ ءالئ كوز الدئمدا. دةگةنمةن بازارعا بارئپ الما ساتؤعا نامئستانعان قازاق 21 جئلدئث ئشئندة، قذدايعا شذكئر، ساؤدادا ةشكئمنةن كةم ةمةس ةكةندئگئن كورسةتتئ.
قازاقتئث تالاي جاسئ شةتةلدةردة ءبئلئم الئپ جاتئر. تاؤةلسئزدئك العاننان بةرگئ كةزةثدة دذنيةگة كةلگةن جاستار تذلعا بولئپ قالئپتاسقاندا ساناسئندا، تذرمئس تئرشئلئكتئث دة وزگةرةتئنئن بايقاتادئ. ازئرگة بذل بةلگئلةر ءار سالادان كورئنئس بةرة باستادئ. ال وسئ ارادا قازاقي ورتانئ قالئپتاستئرؤعا كةلةتئن بولساق، بذل ماسةلةدة العا جئلجؤ بولعانمةن، وكئنئشكة قاراي، جاسالئپ جاتقان جذمئستار ةكئنئث ءبئرئن قاناعاتتاندئرمايدئ.
- مذنئث سةبةبئ نةدة دةپ ويلايسئز؟
- شئندئقتئ ايتقانئمدئ قالايسئز با؟ ءالئ ءارئ-ءسارئ ءجذرئپ جاتئر. دالةل - ءالئ ءوز تئلئنة كوشة الماي جاتئر. ازيالئق-تذركئلئك-تذراندئق بةينةسئن، قازاقئ ورتاسئن قالئپتاستئرا الماي وتئر. كوشكئسئ كةلةدئ، تالپئنادئ. ءبئراق قولئنان كةلمةيدئ. ساناداعئ قذلدئق قامئت سئلكئنؤگة، جاثاشا ويلاؤعا مذمكئندئك بةرمةيدئ. بذعان ءبئر مئسال، ورئس گازةتتةرئن قاراثئز. تارالئمئ 100-200 مئثنان اسادئ. قازاقتئلدئ باسئلئمداردئث تيراجئ 5-10 مئثنان زورعا اسادئ. جاعدايئ تومةن بذل باسئلئمدار سول قازاقي ورتانئث مذشكئل حالئن كورسةتةدئ.
بيلئكتئث ءدالئزئ قازاقئ ةمةس، ورئس تئلئندة جازئلعان دةرةكتةرگة دةن قويادئ. مذنئ ويلاپ تذرعان ةشكئم جوق. بذل ماسةلةگة ساياسي ءمان بةرئپ جاتقاندا ةشكئم جوق. تةك الةؤمةتتئك سيپات بةرئپ، جئلئ جاؤئپ قويا سالادئ. مذنداي سةلقوستئقتار قوعامدئق ساناداعئ «بذل سولاي بولؤئ ءتيئس، الداعئ ؤاقئتتا دا وزگةرؤئ ةكئتالاي» دةگةن كذدئك سةنئمسئزدئكتئث بوياؤئن قالئثداتئپ جاتئر. ةث باستئسئ، سةنئمنئث قازاق بولاشاعئمةن بايلانئستئرئلمايتئندئعئ، سةنئمنئث قازاقي ةمةستئگئ. مذنداي جاعدايدا قازاق مذددةسئ سالتانات قذراتئن ورتانئ قالاي قالئپتاستئرسئث؟
- كةيبئر تذلعالاردئث «قازئر قازاقتئث مذددةسئن، قازاق تئلئنة بايلانئستئ تذيتكئلدةردئ مةملةكةتتئك مذددةمةن بايلانئستئرا قاراؤعا، ساياساتتاندئرؤعا جول بةرمةيئك» دةگةن سئثارجاق پئكئرلةرئ ءسئزدئث قذلاعئثئزعا دا جةتكةن بولار...
- ءومئردئث ءوزئ - ساياسات. الةؤمةتتئك جاعدايدئ كئم تذزةؤئ كةرةك؟ ساياسات تذزةؤئ كةرةك. قانداي جولمةن؟ ةكئ ذلتتئث جاعدايئ ةكئ ءتذرلئ بولسا، ول كورةر كوزگة بايقالئپ تذرسا، الةؤمةتتئك جايتتار وزئنةن-ءوزئ ساياساتتانادئ. بيلئكتئث قذلاعئ سول كةزدة الةؤمةتكة قاراي تذرئلةدئ. قازاقتئث وزگةرئپ جاتقانئ بايقالادئ. قازاقتئث جاستارئ تورتكذل دذنيةنئث يدةياسئن قازاقستانعا اكةلة باستادئ. ءبئراق ةث ذلكةن پروبلةما - قازاقتئث قازاققا سةنبةيتئندئگئ.
- وعان قازاقتئث ءوزئ كئنالئ مة؟ الدة «ءذشئنشئ جاقتئث ئقپالئ ما؟»
- البةتتة، قازاقتئث ءوزئ كئنالئ. بذل رةتتة كئنانئ ءذشئنشئ نةمةسة ءتورتئنشئ جاقتان ئزدةؤدئث قاجةتئ جوق. مئسالئ، قازاقتار كذنئ بذگئنگة دةيئن سئرتتا دايئندالعان ونئمگة باسئمدئق بةرةدئ. ءالئ دة سولاي. ءتئلئ ءدام ذيئرةتئن قازئ-قارتاسئن مةنسئنبةي، شةتةلدئث مذزداتئپ، قاتئرئلعان ةتئنة-شذجئعئنا باسئمدئق بةرةدئ. ءوز جةرئندة دايئندالعان ءونئمنئث ساپاسئنا، تاراتئپ ايتقاندا، قازاقتئث قولئنان ءئس كةلةتئندئگئنة سةنبةيدئ. كذدئك باسئم.
مئسالئ، قازاقستاندئق IT كومپانياسئنئث ديرةكتورئ جاقئندا اثگئمة ذستئندة شةتةلدة دايئندالئپ كةلگةن ونئمدةر قازاق جةرئندة دة دايئندالاتئنئن، ءبئراق قازاقستاندئق ونئمدةرگة سذرانئستئث جوق ةكةنئن ايتتئ. قازاق ونئمدةرئنة دةگةن سةنئمنئث جوقتئعئنان، مةملةكةتتئك تةندةردئث 99 پايئزئ شةتةلدئك كومپانيالاردئث پايداسئنا شةشئلةتئنئن ايتتئ.
تةندةرلئك ةكونوميكامةن قازاق وسپةيدئ، العا جئلجئمايدئ. الةمدئك تاجئريبة كورسةتكةنئندةي، تةندةرلئك ةكونوميكا، ةكونوميكانئث 5 پايئزئنان، ءارئ كةتسة 10 پايئزئنان اسپاؤئ كةرةك. قالعان 90 پايئزئ - ةكسپورتتئق ةكونوميكاعا اينالؤئ كةرةك. قازاقستان شةتةلگة ساتقان ونئمئنةن پايدا تابؤئ ءتيئس. ول ءذشئن ئشكئ ةكونوميكانئ ءارتاراپتاندئرؤ بويئنشا ستراتةگيالئق باعدارلامالار قابئلدانؤئ ءتيئس.
قازاق ذكئمةتئ بذل رةتتة كةشةندئ باعدارلامالار قابئلداپ جاتئر. ءبئراق وعان قوعام تاراپئنان قولداؤ كةمشئن. سةبةبئ بيلئك باسئنداعئ، ةلدئث كوزئ مةن سوزئندة جذرگةن تذلعالار ناقتئ ئسپةن ةمةس، ساياساتقا باسئمدئق بةرؤگة بةيئم.
مئسالئ، تذركيادا الپاؤئت حولدينگتئث پرةزيدةنتتةرئ بالاسئن ساياساتتان اؤلاق ذستايدئ. بالاسئ قارا تابان بولعان كذننةن باستاپ بيزنةستئث ؤئزئمةن اؤئزداندئرادئ. تذرئك قالتالئلارئ بيزنةس ارقئلئ ساياساتقا ءسوزئن وتكةرئپ وتئرادئ. تذرئك قالتالئلارئنان ةشقاشان مينيستر نةمةسة دةپؤتات شئققان ةمةس. ولار ساياسات پةن ةكونوميكانئ ءبئر-بئرئمةن جولدارئ تذيئسپةيتئن داثعئل جول دةپ قابئلدايدئ.
- ةل ئشئندة «ساياساتتانؤشئنئث قذقئقتئق مارتةبةسئ انئقتالعان جوق. سوندئقتان ساياسات كةز كةلگةن جولاؤشئنئث تذستةنئپ كةتةتئن ورنئنا اينالا باستادئ» دةگةن پئكئر بار.
- مةن بذل پئكئرمةن كةلئسپةيمئن. مئسالئ، وسئدان شيرةك عاسئر بذرئن قازاق تئلئنة زاث تذرعئدا مةملةكةتتئك مارتةبة بةرئلدئ. قازاق تئلئنة مةملةكةتتئك مارتةبةنئث بةرئلؤئ ونئث قذقئقتئق مارتةبةسئنة اسةر ةتتئ مة؟ باتئستا «بيزنةسكة ادالدئق» دةگةن ذعئم بار. بئرةؤدئث جولئن كةسئپ، الا ءجئبئن اتتاعاندارعا بيزنةس ةليتاسئنئث اراسئندا ورئن جوق. سول سياقتئ ساياساتقا دا ادالدئق قاجةت.
ةكئنشئ شارتئ، جةكة باس مذددةسئ مةن مةملةكةت مذددةسئ اراسئنداعئ ايقئندئق، جالپئ ادئلدئك تذرعئسئنداعئ ايقئندئلئق. مئسالئ، بئزدة ةكئنشئ تاراپ تؤرالئ كوزقاراس ءبئرجاقتئ. وپپوزيسيا نةمةسة بيلئك تؤرالئ ايتقان كةزدة ئلگةرئلةؤشئلئكتئ كورمةيمئز. ماقتايمئز، بولماسا داتتايمئز. ارالئق پئكئر ايتؤ جاعئ كةمشئن.
- ول ءذشئن ساياساتكةر تاؤةلسئز بولؤ كةرةك قوي. ساياساتتانؤشئلارئمئزدئث كوپشئلئگئ شةتةلدئك قورلار ةسةبئنةن قارجئلاندئرادئ. مذنداي جاعدايدا ءسئز ايتقان «التئن ارالئقتئث» بولؤئ مذمكئن بة؟ بئزدة تاؤةلسئز ساياساتكةرلةردئث ءبئر بذيرةگئ باتئسقا، ءبئر بذيرةگئ وزئمئزگة قاراپ بذرئپ تذرادئ.
- ونداي دا بار. مئسالئ، ا ق ش نةمةسة باتئس ةلدةرئ حالئقارالئق قورلار ارقئلئ الئس-جاقئن ةلدةردة ءوز «دةسانتتارئن» ذستاؤدئ ادةتكة اينالدئردئ. مذنداي جاعداي ءبئزدئث تذركيادا دا كةزدةسةدئ. ولار باتئستا سئننان وتكةن ءذردئستئ جذرگةن ةلئندة ةندئرگئسئ كةلةدئ. مئسالئ، تذرئك نةمةسة قازاق مةنتاليتةتئ ونئ قابئلداي الماسا، سئننئث استئنا الادئ.
- قازاق حالقئ، ءتئلئ، مادةنيةتئمةن قوسا مةملةكةتتئث دئثگةگئنة اينالؤئ ءتيئس ذلت ةكةندئگئنة وزگة ذلت وكئلدةرئ مويئنسذنئپ وتئر ما؟
- بذعان ءبئرجاقتئ جاؤاپ بةرؤ قيئن. قازئر كوشةگة شئعئپ قارالئق. قازاق پةن ورئستئث نةمةسة قازاق پةن شةشةننئث قاتار ءجذرئپ، شذيئركةلةسئپ سويلةسئپ كةلة جاتقانئن بايقادئثئز با؟ وكئنئشكة قاراي جوق. قازاق قازاقپةن، ورئس ورئسپةن، ءتئپتئ تذرئك تذرئكپةن كةلة جاتادئ.
- بذدان نة جاماندئق كورئپ وتئرسئز؟
- ةگةر، ءبئز ذلت، ةل رةتئندة قالئپتاسقئمئز كةلسة، حالئق ءبئر-ءبئرئن جئكتةمةي، ةمئن-ةركئن ارالاسؤ كةرةك. مذنئث نةگئزئ مةكتةپتةن باستالادئ. ةگةردة بالالارئمئز ءبئر پارتادا وتئرئپ، بئرگة كذلئپ بئرگة ويناماسا، كةيدة كةلئسة الماي قالعان جاعدايلار بولعاندا قايتا تاتؤلاسؤدئث جولئن سول ساتتة ذيرةنبةسة كةيئن تذلعا بولئپ قالئپتاسقان كةزدة كةش بولادئ. ودان كةيئن وزگة ذلت وكئلئمةن ءسئثئسئپ كةتة المايدئ. بولةكتةنئپ تذرادئ. مذنداي جاعدايدا ذلتتار اراسئنداعئ تيتتةي ماسةلة ذلت ارالئق نارازئلئققا دةيئن بارادئ.
مئسالئ، تذركيا 1960 - جئلدارئ گةرمانياعا ءوز ازاماتتارئن جذمئسشئ رةتئندة جئبةرة باستادئ. گةرمانيانئث تاثداؤئ تذرئك ازاماتتارئنا ءتذسئپتئ. سةبةبئ تذرئكتةر مةن نةمئس اراسئنداعئ دوستئق ورتا عاسئرلاردان باستاؤ الادئ. سوعئستان قالجئراپ شئققان نةمئس ةلئ تذرئك ازاماتتارئن حان كوتةرئپ قارسئ الدئ. نةمئس جةرئنة بارعان تذرئكتئث ءبئرئنشئ تولقئنئ جةرگئلئكتئ ذلتپةن توننئث ئشكئ باؤئنداي ءسئثئسئپ كةتة المادئ.
بئرئنشئدةن نةمئسشةسئ نان سذراپ جةؤگة دة جارامادئ. كةيبئر ارةكةتتةرئمةن تذرئك ذلتئن نةمئس قوعامئنئث الدئندا ذياتقا قالدئرؤعا دةيئن باردئ. ال ولاردان تؤعان ذرپاق، وزگة ذلت وكئلدةرئمةن ءبئر پارتادا وقئپ، بئردة شةكئسئپ، بئردة تابئسئپ، مامئلةگةرلئك تاسئلدةردئ بةسئكتةن ذيرةنئپ وسكةن تذرئك تولقئنئ سؤئرئلئپ العا شئقتئ. قازئر نةمئس جةرئندة تذرئپ جاتقان ةكئنشئ، ءذشئنشئ تولقئن نةمئس قوعامئمةن ساناسئپ، ءسئثئسئپ كةتتئ.
- بذل جايت جات جةردةگئ تذرئكتةردئث تذركئلئك سيپاتئن جوعالتئپ الؤئنا الئپ كةلگةن جوق پا؟
- ونداي قاؤئپ ءتونئپ تذرعان ساتتة ةكئ ةلدئث كةلئسئمئمةن مةشئتتةر، تذرئك تئلئندة ساباق بةرةتئن مادةني ورتالئقتار اشئلدئ. ءسويتئپ، تذركئلئك سيپاتتئ جوعالتپاي، ساقتاپ قالؤدئث امالئن تاپتئ. تذركيا جئل سايئن ءدئن ئستةرئ باسقارماسئ ارقئلئ يمامدار جئبةرئپ وتئرؤ تؤرالئ كةلئسئمگة كةلة الدئ. قازئر تذرئك ازاماتتارئ گةرمانيا پارلامةنتئندة دة بار. ةگةر تذرئك ذلتئ جةرگئلئكتئ مةنتاليتپةن ءسئثئسئپ كةتة الماعاندا، ونئث سوثئنئث نةگة اپارئپ سوعاتئنئن ويلاؤدئث ءوزئ قورقئنئشتئ.
- احمةت، ءبئز تذركيانئ تاؤةلسئزدئگئمئزدئ تذثعئش تانئعان ءتذبئ-تةگئ ءبئر باؤئر ةل دةپ تانيمئز. ءبئراق قازاق جاستارئ تذركيادا، تذرئك جاستارئ ءبئزدئث ةلدة وقؤعا ئقئلاس تانئتپايدئ. مةن الماتئعا كةلئپ وقئپ جاتقان تذرئك جاستارئن كةزدةستئرگةن جوقپئن.
- بذل مةنئث جانئما باتادئ. قازئر ةكئ ةلدئث دة جوعارئ وقؤ ورئندارئ الةمدئك دةثگةيگة كوتةرئلدئ. مةن مةنئث ةلئمنئث جاستارئنئث قازاقستاننئث جوعارئ وقؤ ورئندارئندا ءبئلئم العانئن، مينيسترلئكتئث تذرئك جاستارئ ءذشئن ارنايئ كأوتا بولگةنئن قالايمئن.
مئسالئ، قئتاي ذكئمةتئ ءارتذرلئ گرانتتار ارقئلئ قازاقستاندئق جاستاردئ ءوز ةلئندة شاقئرئپ جاتئر. ولاردئث جئل سايئنعئ گرانتئ 200-500 شاماسئندا. مئسالئ، بيئل ش ئ ذ-نا مذشة-ةلدةرگة جئل سايئن 50000 وقؤ گرانتئن بولةتئنئن ايتتئ. بئلةسئز بة، قئتايدا نةمةسة ا ق ش-تا بةس جئل وقئپ، سول ةلدئث ءدام-تذزئن تاتقان بالا ةشقاشان سول ةلگة قارسئ جذمئس ئستةمةيدئ.
سةبةبئ وزئنة ءبئلئم بةرگةن ورتادا ونئث جاستئعئ، دوستارئ تؤرالئ ادةمئ ةستةلئك قالئپتاسادئ. ولار وسئ ارقئلئ «ءبئر وقپةن ةكئ قوياندئ اتئپ الدئ» دةسة دة بولادئ. بئرئنشئدةن، قازاق جةرئندةگئ ةنشئلةس كومپانيالارئنا قاجةتتئ مامانداردئ وزدةرئ دايئندايدئ. ةكئنشئ سةبةبئ - سول ارقئلئ «قازاقستاندئق مامان» دةگةن كورسةتكئشكة قول جةتكئزةدئ.
- تذركيادا تذراتئن بارلئق ذلتتار مةن ذلئستار تذركيالئق ذلت بولئپ اتالادئ. قازاقستاندئق ذلت دةگةن يدةيا بئزدة دة ايتئلدئ. ءبئراق قوعام ونئ قابئلدامادئ. ءبئز وعان دايئن بولماي شئقتئق...
- قازاقستاندئق ذلت يدةياسئ ايتئلعان كةزدة قوعام «امةريكالئق ذلت» دةگةن ذعئمعا كوبئرةك باسئمدئق بةردئ. بيئك-بيئك مئنبةرلةردة ءسوزدئث باسئ «امةريكالئق ذلت» دةگةننةن باستالدئ. قاتةلئك وسئ جةردةن باستالدئ. قازاق ةلئ - قازاق ذلتئنئث عانا تاريحي وتانئ. قازاق دالاسئ قازاققا قازاق دةگةن ذلت پايدا بولعان كذننةن باستاپ قارا شاثئراعئنا اينالدئ.
قازاق ةلئ كذنئ كةشةگة دةيئن، 1945 - جئلدارعا دةيئن مونو ذلتتئ مةملةكةت بولدئ. مونو ذلتتئلئق قازاقتئث قانئندا قالئپ قويدئ. قازاق ءوزئنئث ورتاسئنا سئرتتان ةشكئمدئ كئرگئزبةيدئ، قازاقتئث ورتاسئنان سئرتقا بئرةؤدئث شئعؤئ دا قيئن. ءسئز مذنئ اؤئسپالئ ماعئناسئندا ايتئپ وتئرعانئمدئ تذسئنةرسئز...
- ال تذركيادا بذل ماسةلة نةدةن باستالدئ؟
- بذل ماسةلة اتاتذرئكتئث كةزئندة ايتئلدئ. اتاتذرئك «تذركيادا تذراتئن بارلئق ذلتتار مةن ذلئستار بذگئننةن باستاپ تذرئك ذلتئ دةپ اتالادئ» دةگةندئ كةسئپ ايتتئ. ةكئنشئ ماسةلة، ءبئزدئث جاعدايئمئز بةن قازاقتئث جاعدايئن ءبئر-بئرئمةن سالئستئرؤعا كةلمةيدئ. وسئدان مئثداعان جئلدار بذرئن انادولئ جةرئنة بارعان تذرئكتةر سول جةردئث جةرگئلئكتئ ذلتئمةن بئتةقايناسئپ، ةت پةن تةرئگة اينالئپ كةتتئ. مئسالئ، بذگئن تذركيادا 13 ميلليون كذردتةر بار. ةگةر، گةنةتيكالئق جاعئنان الئپ قارار بولساق، ولاردئث ئشئندة تازا كذرد وكئلئ جوق. قئز العان، قئز بةرگةن.
- سوندا ولار وزدةرئنئث كذردتئك سيپاتئن جوعالتئپ الدئ دةگئثئز كةلئپ تذر ما؟
- ولار كذردتئك سيپاتئن دا، تذرئكتئك سيپاتئن دا جوعالتقان جوق. مئسالئ، كذردتةر كوبئرةك شوعئرلانعان ايماقتاردا تذرئكتةردئث ءوزئ كذردتةنئپ كةتكةن. ارادا وتكةن 1000 جئل ءوز تاثباسئن سالدئ. تذركيالئق ذلت دةگةندئ تاريحتئث ءوزئ قالئپتاستئردئ.
- ءسئز جاثا ءسوز اراسئندا ءسئزدئث ةلدة رؤ، تايپا دةگةن جوق دةپ قالدئثئز. سوندا قئز الئپ، قئز بةرؤ جاعئ قالاي شةشئلةدئ؟ ءبئزدئث ذعئمئمئزدا ءبئر قاننان جارالعان تؤئستار اراسئنداعئ قذدالئق ذلكةن كذنا...
- ءسئز تذركياعا بارئپ «قاي رؤ، قاي تايپادانسئث» دةپ سذراق قويا المايسئز. سةبةبئ مذنداي ذعئم بئزدة مذلدةم جوق. تذركئلئك سانا عانا ذستةمدئك ةتةدئ. قئز الئپ، قئز بةرؤدة ءار ايماقتئث وزئنة ءتان سالتئ بار. مئسالئ، كةيبئر ايماقتاردا جةتئ اتاعا دةيئن قئز الئسپايدئ. رؤلئق بةلگئ، رؤلئق شةجئرةگة قاراپ انئقتالادئ. ال كةيبئر ايماقتاردا ءذش اتا، ال كةيبئر ايماقتاردا ءبئر اتاعا دةيئن عانا ساقتالادئ.
ءبئراق سوثعئ وتئز جئل ئشئندة تؤئسقان ادامداردئث ءبئر-بئرئمةن ذيلةنؤئنة شةكتةؤ قوياتئن مةملةكةتتئك باعدارلامالار دايئندالدئ. قازئر وسئعان بايلانئستئ ذگئت-ناسيحات جذمئستارئ قولعا الئندئ.
- وتكةن عاسئردئث ةلؤئنشئ-الپئسئنشئ جئلدارئندا ءسئزدئث ةلدة اعئلشئن-نةمئس ءتئلئنئث ئقپالئ باسئم بولدئ. سول جئلدارئ بيلئك باسئندا بولعان ادامداردئث ذرپاعئ بذگئندة بيلئك باسئندا ءجذر. وتباسئندا اعئلشئن-نةمئس تئلئندة تاربية العان تولقئننئث جاعدايئ قالاي؟
- تذركيادا تذرئك تئلئنةن وزگة تئلدةردئث ءبارئ شةت ءتئلئ دةپ قابئلدانادئ. بذل تابيعي تذردة قالئپتاسقان. تذرئكتةر ءذشئن انا ءتئلئ - بئرلئك، وزگة تئلدةر - تئرلئك ءذشئن قاجةت. ءسئز تذرئك بالاسئنا تاثنئث اتئسئ مةن كذننئث باتئسئنا دةيئن اعئلشئن نةمةسة ورئس تئلئندة ءدارئس وقئساثئز دا ونئث ساناسئ بوتةن ءتئلدئ قابئلداي المايدئ. «تذرئك تذرئكپةن انا تئلئندة سويلةسؤئ قاجةت» دةگةن قاعيدا انا سذتئمةن بةرئلگةن ءتارئزدئ. مةن بذعان قؤانامئن.
پرةزيدةنت نذرسذلتان نازاربايةأتئث «قازاق قازاقپةن قازاقشا سويلةسئن » دةگةن قاناتتئ ءسوزئنئث استارئنا تةرةث ذثئلةتئن، قاپةرگة الاتئن كةز كةلدئ.
- ئستامبذلدا، انادولئدا ورئس ءتئلئن جةتئك مةثگةرگةن تذرئك اعايئنداردئ كوپ كةزدةستئردئم.
- ولار ت م د-دان قونئس اؤدارعان ورالمان تذرئكتةر شئعار. تذركيادا تؤئپ-وسكةن جةرگئلئكتئ تذرئك ذلتئنئث وكئلئنة شةت ءتئلئن ذيرةتؤ - سوقئر تذيةنئ جاردان اتتاتئپ وتؤمةن بئردةي. بذل مئنةز اعئلشئندا، نةمئستة دة بار. نةمئس نةمةسة اعئلشئن توبةسئنةن التئن قذيساث دا فرانسؤز ءتئلئن ذيرةنؤگة تئرئسپايدئ. سول سياقتئ فرانسؤز ذلتئنئث وكئلئ دة وزگة ءتئلدئ ذيرةنؤگة تئرئسپايدئ.
بذل ولاردئث كةمشئلئگئ ةمةس، تابيعاتئنان سولاي جاراتئلعان. يمپةريالئق ذلت بولعان مةملةكةتتئث وكئلئنئث ساناسئ وزگة ءتئلدئ قابئلداي المايدئ. مويئنداماعاندئقتان قابئلداي المايدئ. الةمدئك تاجئريبةدة ذزاق جئلدار بويئ وتار ذلت، وتار ةل بولعان ةلدئث حالقئ وزگة ءتئلدئ ذيرةنؤگة بةيئمدئگئ انئقتالعان. سةبةبئ ولاردئث ساناسئنا ءوز ءتئلئنئث بولاشاعئنا سةنبةيتئندئگئ انا سذتئمةن بئرگة بةرئلةدئ ةكةن.
- «تذرئك ازاماتئ كئم؟» دةگةن سذراققا ءبئر تذرئك ستؤدةنتئ بئلاي دةپ انئقتاما بةرئپتئ: «تذرئك ازاماتئ دةگةنئمئز - شأةيساريانئث ازاماتتئق كودةكسئمةن ذيلةنئپ، يتاليان قئلمئستئق كودةكسئمةن سوتقا تارتئلئپ، نةمئستةردئث پروسةسسؤالدئ كودةكسئمةن سوتتاسئپ، فرانسؤز اكئمشئلئك زاثدارئمةن باسقارئلئپ، شاريعاتتئث تالاپتارئمةن جةرلةنةتئن ادام».
ءسئز تذرئك ذلتئنا قانداي انئقتاما بةرةر ةدئثئز؟
- ءتذبئرئ شئندئقتان الئستاپ كةتپةگةن قالجئث. مةن تذرئكتةرگة قاتئستئ تاريحتئ، مذمكئندئگئنشة قالت جئبةرمةؤگة تئرئسامئن. باعامداساثئز، تذركئ حالئقتارئ قذرعان ةل - يمپةرياعا اينالئپ كةتكةن. مذنئث ءبارئ گةنةتيكاعا بايلانئستئ. ءبئز انادولئ دالاسئندا وسمان يمپةرياسئن قذرساق، قازاق مذندا قازاق حاندئعئنئث ئرگةتاسئن قالادئ. شئثعئس حان مةن اقساق تةمئر، جاقان شاح، بابئر مةن بةيبارئس سذلتانداردئث ءوزئ ءبئر تاريح.
پاكستان مةن ءذندئستانداعئ مذسئلمان حالئقتار ءبئر كةزدةرئ سول دالادا بيلئك قذرعان تذركئلةردئث مذراگةرئ. الةمنئث جةتئ كةرةمةتئنةن ءبئرئ دةپ ةسةپتةلةتئن داثقتئ ءتاج-ماحال تذرئك تؤئندئسئ. اتاقتئ موسارتتئث توعئزئنشئ سيمفونياسئ تذرئكتةرگة ارنالعان - «تذرئك سيمفونياسئ» دةپ اتالادئ.
19 - عاسئردئث ورتاسئنا دةيئن ةؤروپادا تذرئك سالتئن ذستاؤ، تذرئكشة كيئنؤ سانگة اينالعانئن ةكئنئث ءبئرئ بئلة بةرمةيدئ. ةؤروپاعا مونشانئ، تازالئقتئ اپارعان تذرئكتةر. وكئنئشكة قاراي بذل تةكتئ ذلتتئث ذرپاعئ بولةكتةنئپ كةتئپ، ءوزئ-ءوزئن تابا الماي ءجذر. ءبئراق مةن تذرئك ذلتئنئث بولاشاعئنا سةنةمئن.
- ةؤروپا تذرئك اعايئندارئمئزدئث ازيالئق مةنتاليتةتئنة قالاي اسةر ةتتئ دةپ ويلايسئز؟ سئزدئثشة، مذنئث تةرئس جاعئ بولدئ ما؟
- كةمشئلئك، كةرئ ئقپال جوق ةمةس. ةؤروپاعا بارعان تذرئكتةر سول ةلدئث سذلؤلارئنا باسئ اينالئپ، ذيلةنئپ، تةكتئ بذزئپ جاتئر. ماحابباتقا شةك قويئلمايدئ دةسةك تة، بذل مةن قولدامايتئن ءذردئس. قاندئ بذزؤعا بولمايدئ. تذرئكتئث السئزدةنئپ كةتؤئنئث نةگئزگئ سةبةبئ وسئ ما، دةيمئن. وكئنئشكة قاراي، بذل ذردئستةن بذرئنعئ اتا-بابالارئمئز دا، وسمان پاتشالارئ دا باس تارتا الماپتئ. پاتشا تاعئنا تالاس-تارتئستئث كوپشئلئگئ تةگئ باسقا انادان تؤعان ذرپاقتار اراسئندا وتكةن.
- جاقئندا «حابار» اگةنتتئگئ سذلتان سذلةيمان تؤرالئ كينونئث ءاربئر سةرياسئن 65 مئث ا ق ش دوللارئنان ساتئپ العانئن ايتتئ. ال ءسئزدئث فيلمدئ قابئلداي الماي جذرگةندةر كوپ دةيدئ...
- نةگئزئنةن، حالئقتئث كوپشئلئگئ قارسئ. 17-18 پايئز حالئق كورةدئ. دةمةك، سةريالدئث ون ميلليوننان استام كورةرمةنئ بار دةگةن ءسوز. پرةمةر-مينيستر رةدجةپ تايئپ ةردوعاننان باستاپ، تذرئكتئث تاريحشئلارئ بذل سةريالعا ءبئرئنشئ كذننةن باستاپ، قارسئ شئقتئ. سةبةبئ تاريح بذرمالانعان. وسمان يمپةرياسئنئث ةث اتاقتئ، ةث داثقتئ پاتشاسئ سذلةيماندئ ءبئر ايةلدئث سوثئنا ةرتئپ قويعان دةپ قابئلدامايدئ.
- سذلةيماننان كةيئن وسمان يمپةرياسئندا قانداي جاعدايلار ورئن الدئ؟
- سذلةيماننان كةيئن تاققا ونئث بالاسئ سةليم وتئردئ. ودان كةيئن وسمان يمپةرياسئندا توقئراؤ كةزةثئ باستالدئ. پاتشالئقتئ ايةلدةر باسقارا باستايدئ. ونئث سةبةبئ، وسمان يمپةرياسئنئث تاققا وتئراتئن بالالارئ تئم كئشكةنتاي بولدئ. ون ءذش جاستا، ون ةكئ جاستا بولدئ. ولاردئث ءبئرازئنئث دةنساؤلئعئ ناشار بولعاندارئ دا راس. سول سةبةپتئ دة بيلئكتئ انالارئ جذرگئزدئ. بذل 150 جئلداي ؤاقئتتئ قامتئدئ.
وسئ كةزةثدةرگة قاتئستئ تاريحپةن دالةلدةنگةن مئناداي مئسالدار بار. يرانمةن تذرئكتةردئث اراسئندا سوعئس باستالادئ. سول سوعئستا تذرئكتةر جةثئسكة جةتةدئ. جةثئسكة جةتكةندة عانيبةت رةتئندة ءجذز تذيةگة ارتئلعان جئبةك سذرايدئ. ايةلدةردئث ذستةمدئك ةتئپ جاتقانئن وسئدان بايقاؤعا بولادئ. «ةر سذلتاندار بولسا، جةر سذرايتئن ةدئ» دةيدئ تاريحشئلار.
- تذركئ تئلدةس ةلدةر پارلامةنت اسسامبلياسئنئث باس حاتشئسئ راميل گاسانوأ الداعئ ؤاقئتتتا تذركئ كةدةن وداعئ قذرئلؤئ مذمكئندئگئن ايتتئ. بذل قازئرگئ كةدةن قوسئلؤعا نيةتتئ تذركئ تةكتةس ةلدةردئث بةتئن وزئنة بذرا الا ما؟
- مةن تذركئ تةكتةس ةلدةر اراسئنداعئ كةز كةلگةن وداقتئث كةلةشةگئنة سةنةمئن. ول العاشقئ كةزدة جان-جاقتان قارسئلئققا تاپ بولؤئ مذمكئن. ءبئراق ول جاقئن بولاشاقتا قذرئلئپ قالؤئ ابدةن مذمكئن. سةبةبئ تذركئ ةلدةرئ اراسئنداعئ ينتةگراسيالئق بايلانئس ؤاقئت وتكةن سايئن كذش الئپ كةلةدئ.
وزبةك جانة قازاق ةلدةرئ باسشئلارئ ءبئر-بئرئنة ءجيئ ساپارلاپ، ةل ارالئق بايلانئستا ءبئر جئلئ لةپ سةزئلة باستادئ. قئسقاسئ، كةدةندئك وداقتئث العئ شارتتارئنا قولايلئ جاعداي قالئپتاسئپ تذر. ورتالئق ازيادا تذركئ حالئقتارئنئث الةؤمةتتئك جاعدايئ ءبئر دةثگةيدة. ورتاق نارئقتئ قالئپتاستئرؤدا بئرئندة جوقتئ ةكئنشئسئ تولئقتئراتئن جاعدايئ دا بار.
- اثگئمةثئزگة راقمةت!
گذلبارشئن ايتجانباي
«ايقئن» گازةتئ