ايتتئم سالةم، قالامقاستئ اباي كئمگة ارناعان؟
استانا. 7 - قاراشا. قازاقپارات - شئعئس قازاقستاننئث توپئراعئندا تؤئپ، جذرت ئشئندة كةث تاراپ كةتكةن اندةر كوپ.
اقئندار مةن سازگةرلةردئث شئعارماشئلئق وداعئنئث ارقاسئندا دذنيةگة كةلگةن بذل اندةردئ كوپشئلئگئمئز ةستئپ، ايتئپ جذرگةنئمئزبةن ولاردئث شئعؤ تاريحئ جايئندا ماعلذماتئمئز ماردئمسئز.
وسئعان وراي گازةتئمئزدة «بئزدةگئ ءبئر ءاننئث تاريحئ» دةگةن جاثا ايدارمةن سةريالئ ماتةريالدار بةرؤدئ باستاپ وتئرمئز. ولاردئث العاشقئسئ - ذلت ذستازئ ابايدئث «ايتتئم سالةم، قالامقاس» ءانئ.
«ايتتئم سالةم، قالامقاس،
ساعان قذربان مال مةن باس...» دةپ باستالاتئن ابايدئث ايگئلئ ءانئن بئلمةيتئن قازاق كةم دة كةم.
الايدا، تئثدارمانئ قالئث، ذلكةن ساحنالاردان باستاپ اؤئل اراسئنداعئ جيئن-تويلاردا، كوثئلدئ كةشتةردة شئرقالئپ، بذگئنگة دةيئن ةل ئشئندة سذيكئمئن جوعالتپاي كةلة جاتقان بذل تؤئندئ ءار قازاققا، قازاق دةيمئن-اؤ، ءتئپتئ، وزگة ذلت وكئلدةرئنة دة جاقسئ تانئس.
بذل ءاننئث ماتئنئنة ءمان بةرسةك، ابايدئث ايةل زاتئنئث ايدئگئ، حور قئزئنداي سذلؤعا سونشالئق ئنتئق بولعانئن انئق اثعارامئز. سوندا «ذلئ اقئننئث جذرةگئن جاؤلاعان، تذلا بويئن وتتاي كذيدئرگةن قالامقاس ارؤ كئم بولدئ ةكةن؟» دةگةن ساؤالدئث قذلاقتئ قئلتيتاتئنئ زاثدئلئق.
وسئعان بايلانئستئ 1993 - جئلئ رةسپؤبليكالئق «پاراسات»، «قازاقستان ايةلدةرئ» جؤرنالدارئندا بذل انگة قاتئستئ ءبئرقاتار عالئم، ادةبيةتشئلةرئمئز پئكئرتالاس ءوربئتئپ، ولاردئث دةنئ مذنئ «اباي جولئنان» ةسئمئ ةلگة تانئس سذيئندئكتئث قئزئ توعجانعا ارنالدئ دةگةن بايلامعا توقتاعان-دئ.
جانة ءالئ كذنگة دةيئن بذل بولجامدئ ماقذلداؤشئلار قاتارئ كوپ. الايدا، ابايدئ عاشئق ةتكةن قالامقاسقا قاتئستئ باسقا دا دةرةكتةر جوق ةمةس. مذنداي دةرةكتئ ءوز تاراپئنان كونةكوزدةردئث ايتقاندارئنا سذيةنة وتئرئپ زةرتتةؤ جذمئستارئن جذرگئزگةن جارمالئق ايتئسكةر اقئن قاليحان التئنبايةأ انئقتاعان.
ءوزئنئث زةرتتةؤ ةثبةكتةرئندة اقئن اعامئز ايگئلئ ءاننئث كةيئپكةرئ نايماننئث قاراكةرةي رؤئنئث ئشئندة مذرئن تارماعئنان ءوربيتئن تانا مئرزانئث نةمةرة ءئنئسئ جانئبةكتئث قئزئ تذرجان سذلؤ دةگةن پئكئردئ قذپ سانايدئ.
«توعجان قئز ابايدئث قولئ جةتكةن ارمانئ. ال ادام بالاسئ قولئ جةتكةن ارمانئنا ءولئپ-ءوشئپ ةسئ كةتة ئنتئقپاسا كةرةك-تئ. لوگيكا سولاي.
ءبئزدئ بذعان سةندئرمةيتئن تاعئ ءبئر مئقتئ جايت بار: كةمةثگةر مذحتاردئث تاريحي ةپوپةيانئ جازؤ جولئندا ءومئرئنئث جيئرما جئلئن سارپ ةتكةنئ بةلگئلئ. ةگةر توعجان ءوز اينالاسئنا جاناما تذردة «قالامقاس» دةگةن اتقا ية بولسا، اباي وعان ءان مةن ولةث ارناسا بذل وقيعا زاثعار جازؤشئنئث نازارئنان نةگة سئرت قالعان؟
ةپوپةيا تذگئلئ جاي ماقالالارئنئث ةشقايسئسئندا مذنداي پئكئردئث ذشئعئن شئعارمايدئ عوي؟
ةگةر بذل جاعداي توبئقتئ ئشئنة بذرئننان بةلگئلئ بولسا وسئ كةزگة دةيئن قذلاققا نةعئپ شالئنباعان؟» دةپ زةرتتةؤ ةثبةگئندة ورئندئ ساؤالداردئ العا تارتا وتئرئپ قاليحان التئنبايةأ اقيقي دةرةكتةردئ باسقا جاقتان ئزدةؤگة تئرئسادئ.
ءدال وسئ ةثبةگئندة اأتور ءار جئلدار ورايئندا ايتقان جارمالئق قالياسقار ةثسةباي ذلنئث، كذندةباي قالي ذلئنئث، ساعيلا سماك قئزئنث، ءجذزئم وتةپبةرگةن قئزنئث، مذسا، مذحامةتجان وتة ذلدارئنئث، اياگوزدئك ؤاقاپ تورعاي ذلئ مةن كوكپةكتئلئك احمةتجان ابؤباكئروأتئث اثگئمةلةرئنة سذيةنئپ ءان كةيئپكةرئ قالامقاستئث ومئردةگئ شئنايئ بةينةسئ جانئبةك قئزئ تذرجان دةگةن بايلامعا توقتايدئ.
ةندئ وسئ بايلامدئ قؤاتتايتئن ناقتئ ايعاقتارعا كوثئل سالايئق.
تذرجاننئث جاناما ةسئمئ جارما وثئرئنة جاقسئ تانئس
«نايمان ئشئندةگئ قاراكةرةيدةن تارايتئن تئلةمئسذلئ تانا مئرزانئث ةسئمئ بذكئل سول كةزدةگئ سةمةي، وسكةمةن ؤالاياتتارئنا ايپاراداي انئق بولعان» دةپ جازادئ ايتئسكةر اقئن. اأتوردئث ايتؤئنشا، ءوز كئندئگئنةن پةرزةنت سذيمةگةن تانا مئرزا نةمةرة ءئنئسئ جانئبةكتئث تذرجان ةسئمدئ قئزئن باؤئرئنا الئپتئ.
تذرجان تال شئبئقتاي بذرالئپ وسكةن سونداي كوركةم قئز، تذلا بويئنئث نازئك، قاسئنئث قيئلا بئتكةن جئثئشكةلئگئنة قاراپ العاشئندا جةثگةلةرئ، ودان سوث بذكئل اؤئل-ايماق ونئ «قالامقاس» اتاندئرادئ. ونئث مذنداي جاناما اتئ جارما اؤدانئن مةكةندةيتئن بؤرا-ماتاي ةلدةرئنة ءمالئم بولعان ةكةن.
قاليحان التئنبايةأتئث كةلتئرگةن زةرتتةؤ دةرةكتةرئنة دةن قويساق،
تذرجان مةن ابايدئث العاش كةزدةسؤئ 62-1861 - جئلدار شاماسئندا كورئنةدئ. بذل ابايدئث ون بةس-ون التئ جاستاعئ كةزئ. قذدا تذسكةنئمةن ءدئلداعا ءالئ ذيلةنبةگةن ةدئ.
وسئ تذستا اكةسئ قذنانبايمةن بئرگة الئستاعئ نايمان ةلئنة، تانا مئرزانئث اؤئلئنا ساپار شةگةدئ، تانا مئرزانئث اؤئلئ بذرئنعئ سامار (قازئرگئ كوكپةكتئ) اؤدانئنئث «تانا مةشئتئ» دةگةن اؤئلدئث ماثايئنداعئ قالبا تاؤلارئن جايلاپ جذرسة كةرةك.
بذلاردئث بارعان شارؤالارئ، بئرئنشئدةن، سونئث الدئندا عانا كوكپةكتئ وكرؤگئنئث اعا سذلتاندئعئنا وتكئزئلگةن سايلاؤدا جةثئلئس تاپقاندئعئنا اعايئندئق دةمةؤ ءسوز ايتئپ، ئزگئ نيةت ءبئلدئرؤ، ةكئنشئدةن، ءذش وزةننئث ةرتئسكة كذياتئن ساعاسئنداعئ تذبةككة مةشئت سالدئرئپ جاتقان تاناعا قوشةمةت ءبئلدئرئپ، جاثا قذرئلئستئ كورئپ قايتؤ ةدئ.
وسئ ساپاردا ةكئ بالعئن جاس - تذرجان مةن اباي ءبئر-ءبئرئن قاتتئ ذناتئسقان. مذنئ بايقاعان قذنانباي دا ةكةؤئنئث جاقئنئراق تانئسؤئنا، ءتئپتئ، قذدا ءتذسئپ قايتؤعا قارسئ ةمةس-تئن.
الايدا، قذرمةتتئ قوناقتار وتئرعان وردانئث سئرتئندا سوقئر تذيةسئن «كوزئثدئ، قؤ سوقئر» دةگةن بئرةؤدئث بالاعات ءسوزئ بايلاسقالئ كةلة جاتقان قذدالئقتئث شئرقئن بذزادئ. تانانئث جئك-جاپار بولئپ، الگئ جئگئتكة كةشئرئم سذراتئپ، ات-شاپان ايئپ بةرگئزگةنئنة قاراماستان، العان بةتئنةن قايتپايتئن، مئنةزئ قاتال قذنانباي تاناعا «ادةيئ ئستةتئپ وتئرسئث» دةپ اتتانئپ كةتةدئ.
قازاقتئث «تذيةنئ سوقئر دةسةث، قذنانبايعا تيةدئ» دةگةن ءتامسئلئ وسئدان قالسا كةرةك.
الئستان ات ارئتئپ كةلگةن مةيماندار كوپ كئدئرمةي كةرئ قايتؤئ ةندئ عانا لاؤلاي باستاعان قوس عاشئقتئث ماحابباتئنا كةسئرئن تيگئزةدئ. بذدان سوث ةكةؤئنئث بئرةر مارتة حات الماسقانئ بولماسا، جذزدةسؤگة جةر اراسئ شالعاي. ءسويتئپ، بايلانئس ذزئلةدئ.
ابايدئث مذنان كةيئنگئ جايئ بةلگئلئ. ءدئلداعا ذيلةنئپ، پةرزةنت سذيةدئ. تذرجان وث جاقتا ءبئراز وتئرئثقئراپ بارئپ سئبان ئشئندةگئ بئجئ-توقتار دةيتئن سارت اؤئلئنا تذرمئسقا شئعادئ. ةسكئ قذلاقتاردئث سوزئنة سةنسةك، سوثئندا ذرپاق قالماپتئ.
«تذرجاننئث قالامقاس اتانعانئنا ةكئنشئ دالةل مئناؤ» دةيدئ قاليحان التئنبايةأ «قالامقاس سئبان ئشئنة ذزاتئلئپ كةلگةندة بذل جاقتاعئ ماتاي رؤئنئث يگئ جاقسئلارئ تةگئس سالةمدةسؤگة بارعان. ويتكةنئ، ةسكئ شةجئرة بويئنشا قاراكةرةي (تانانئث رؤئ) مةن ماتاي بئرگة تؤادئ.
ونئث ذستئنة تانانئث ابئرويئ بذكئل نايمانعا ايگئلئ. سول بارعان يگئ جاقسئلاردئث ئشئندة ماتايداعئ ايگئلئ تةنتةك، ءارئ جؤان تذقئم باكةن مئرزاتاي ذلئ بار ةكةن. باسقالارئنئث ءبارئ كئسئلئك ادةتپةن قالامقاسقا ءتوس ءتذيئستئرئپ امانداسقاندا، باكةن ءمئز باقپاستان وتئرئپ الادئ.
ونداعئسئ ويدا ورئس، قئردا قازاق قذرئعانداي سارتقا تذرمئسقا شئقتئث دةگةن وكپةسئ. مئنة، وسئ وقيعا جارما وثئرئندةگئ قاريالاردئث اؤزئندا ءالئ كذنگة ايتئلئپ كةلةدئ. ةث باستئسئ، تذرجان ةسئمئمةن ةمةس، قالامقاس دةگةن اتپةن ايتئلؤدا».
ماماندار نة دةيدئ؟
ءئليا جاقانوأ، كومپوزيتور، مؤزئكا زةرتتةؤشئسئ:
- ابايدئث وسئ ءبئر تاماشا ءاندئ سذيئندئكتئث قئزئ توعجانعا ارناپ جازعانئن دالةلدةيتئن ناقتئ دةرةكتةر قازئر ءبئزدئث قولئمئزدا جوق. بذل تؤرالئ مذحتار اؤةزوأتئث «اباي جولئ» ةپوپةياسئندا دا ةش جةردة جازئلماعان. سوندئقتان مةن «ول بئلاي ةدئ نةمةسة ونئ سول ادامعا ارناپ جازدئ» دةپ بولة-جارئپ ايتا المايمئن.
مةنئث بئلةتئنئم، «جارق ةتپةس قارا كوثئلئم نة قئلسا دا» دةگةن ولةثئ شئنئمةن توعجانعا ارنالئپ جازئلعان. ال ةندئ تانا مئرزانئث باؤئرئنا سالئپ وسئرگةن قئزئ تذرجانعا ارناپ جازدئ دةگةن پئكئردئ ءوز باسئم جاقئندا عانا ةستئدئم.
مةنئث ويئمشا، بذل جاعداي بذرئندارئ زةرتتةؤشئلةردئث نازارئنان تئس قالئپ قويعان سياقتئ. ةندئ عانا سوعان كوثئل ءبولئپ جاتئرمئز.
جالپئ، ءبئزدئث قازاقتئث تاريحئندا، ونةرئ مةن مادةنيةتئندة ءالئ دة زةرتتةلمةي، جابؤلئ كذيئندة قالئپ كةلگةن نةمةسة بذرمالانعان دذنيةلةر جةتئپ ارتئلادئ عوي. كةلةشةكتة وسئ جاقذتتارئمئزدئ جارئققا شئعارئپ، حالئقپةن قاؤئشؤئنا كوپ ةثبةك ةتؤئمئز كةرةك.
ةرلان رئسقالي، ءداستذرلئ ءانشئ:
- بذل پئكئرلةردئث ةكةؤئ دة شئندئققا جاناسادئ. دةگةنمةن ءوز باسئم قاليحان التئنبايةأ اعامئزدئث «تانا مئرزانئث نةمةرة ءئنئسئ جانئبةكتئث قئزئ تذرجان سذلؤعا ارنالدئ» دةگةن پئكئرئ دذرئسئراق پا دةپ ويلايمئن. سةبةبئ، ءاننئث سوزئنة دةن قويساثئز اقئننئث ءبئر ارؤعا عاشئق بولئپ، ءبئراق وعان قولئ جةتپةي ءبئر كورؤگة زار بولعان اثسار حالئن ذعئناسئز.
ةپوپةياعا جذگئنسةك، توعجان مةن اباي ءبئر-بئرئمةن قوسئلماسا دا بئرنةشة رةت كةزدةسئپ، تئلدةستئ. وعان قوسا ةگةر ايگئلئ ءان سذيئندئك قئزئنا ارنالسا بذل جايت اؤةزوأتئث نازارئنان تئس قالماس ةدئ عوي. ةكئنشئدةن، اباي توعجانعا ارناپ بئرنةشة ولةث جازعان، ولاردئث اراسئندا «ايتتئم سالةم، قالامقاس» جوق.
سوندئقتان قاليحان اعامئزدئث دالةلدةرئ سةنئمدئرةك سياقتئ. ماسةلةن، تذرجان مةن اباي ءبئر-اق رةت كورئستئ، ودان كةيئن مذلدةم جذزدةسپةدئ. بالكئم بارلئق سئر وسئندا جاتؤئ مذمكئن. دةگةنمةن بذل تاقئرئپ ءالئ تةرةثئرةك زةرتتةؤدئ، زةردةلةؤدئ تالاپ ةتةدئ.
سةرئك ءابئلحان
Baq.kz