قاعباداعئ قانتوگئس
استانا. 7 - قاراشا. قازاقپارات - جاقئندا ءوزئمئز بارئپ، جةتئ رةت اينالئپ ءتاؤاپ جاساپ قايتقان قاسيةتتئ قاعبانئث،ةستة جوق ةسكئ زاماندئ ايتپاعاندا، وسئ داؤئردةگئ تاريحئنئث ءوزئ قيلئ-قيلئ. بذدان 33 جئل بذرئن قاعباداعئ قاجئلئق كةزئندة بئرنةشة مئثداعان ادام قايتئس بولعان. وقيعا قالاي بولئپ ةدئ؟
...1979 - جئلدئث قاراشا ايئندا ميلليونداعان قاجئلار مةككةگة جينالئپ، اللا الدئنداعئ بةسئنشئ پارئزدارئن وتةپ جاتقان-دئ. مذنايدئث ارقاسئندا كونة زامانعئ مةككةنئث ورنئنا تةز ارادا وسئ زامانعئ سؤپةر قالا ورناعان كةز. بذل كةزدة باداؤيلةردئ ايتپاعاندا، بالپاث باسقان اراب شةيحتارئنئث ءوزئ ةلدئث مذلدةم وزگةرئپ شئعا كةلگةن جاثاشا بةينةسئن قابئلداؤعا دايئن ةمةس ةدئ. قذم باسقان يةن دالا «مئث ءبئر ءتذننئث» ةرتةگئسئندةي قذلپئرئپ، اراب بايلارئنئث سارايلارئ مةن جةكة ذشاقتارئ الةمگة اثئز بولئپ تاراپ جاتقان. وتكةن عاسئردئث جةتپئسئنشئ جئلدارئنداعئ مذناي داعدارئسئ باتئس ةلدةرئنة اؤئر سوققئ بوپ ءتيئپ، «قارا التئنعا» باي ةلدةردئث باسئنا «التئن عاسئر» تؤعان شاق.
بذل كةزدة اراب ةلدةرئنةن بذرئن «شئعئس اثئزئ» بولئپ تذرعان، راسئن ايتقاندا، يران بولاتئن. مذنايدان تذسكةن اقشانئ يگةرة الماي، پارسئ جذرتئ كاپيتالئن ةكسپورتتاي باستاعان. ودان بذرئن 1963 - جئلدئث وزئندة يران شاحئ تاريحقا «اق رةأوليؤسيا» دةگةن اتپةن ةنگةن رةفورما جذرگئزگةندئ.
جةتپئسئنشئ جئلدئث اياعئندا تاسئ ورگة بارئنشا دومالاعان مذنايدئث قذنئ كةنةت كذرت قذلاعان. ةكونوميكانئث زاثئ وسئنداي. ونئث ذستئنة باتئس ةلدةرئ اراب مذنايئنا تاؤةلدئلئكتةن قذتئلؤ ءذشئن جاثا كومئر كةندةرئن يگةرگةن، بذل دا «قارا التئننئث» باعاسئنا ةداؤئر اسةر ةتكةن-دئ. مذنايعا سةنئپ كةلگةن ةلدةر جاعدايدئث اؤئرلاپ بارا جاتقانئن بئردةن سةزئنگةن. مذنداي كةزدة ساياسي تذراقتئلئقتئث دا وزگةرئپ شئعا كةلةتئنئ بةلگئلئ جاي.
ماماندار ءالئ كذنگة 1979 - جئلئ يراندا بولعان يسلام رةأوليؤسياسئنئث سةبةبئن مذناي باعاسئنئث قذلدئراپ كةتؤئنةن تؤعان ةكونوميكالئق پروبلةمادان ئزدةستئرةدئ. شئعئستاعئ ةث باي جانة جئلدام دامئپ كةلة جاتقان يرانداعئ شاح رةجيمئنئث كةنةتتةن قذلاؤئ سول كةزدة ساؤد ارابياسئن دا ويلاندئرؤئ كةرةك ةدئ. ءبئراق ونئ وزدةرئنة قاتئسسئز كورگةن ارابتار وثباي قاتةلةسكةنئن كةش ءبئلدئ.
العاشقئ ايقاس
1979 - جئلئ 20 - قاراشادا يسلام الةمئنئث باس مةشئتئ - مةككةدةگئ ءال-حارامدا قاندئ تراگةديانئث القاشقئ اكتئسئ بولدئ. بذل مةزگئلدة الةمنئث تذكپئر-تذكپئرئنةن كةلگةن جذزدةگةن مئث قاجئلار قاعبانئ جةتئ رةت اينالئپ، سافا مةن مارؤا دوثدةرئنئث اراسئندا جذگئرئپ، يسلامنئث بةسئنشئ پارئزئن وتةپ جاتقان-دئ. وسئلاردئث اراسئنان كةنةت بئلةكتةرئنة قئزئل شذبةرةك بايلاپ العان بئرنةشة جذزدةگةن ادام قويئندارئنان اأتوماتتارئن سؤئرئپ الئپ، وق جاؤدئرعان. كوپشئلئككة قاراتئپ اتتئ ما، جوق باستارئنا اسئرئپ وق جاؤدئردئ ما، ول جاعئن ايتؤ قيئن، ءبئراق قذلشئلئق جاساپ جاتقان مئثداعان ادامنئث سذمدئق ذرةيگة بةرئلگةنئ انئق.
قاجئلئق كةزئندة ولگةن ادام بئردةن جذماققا بارادئ دةلئنةدئ، دةي تذرعانمةن كئمنئث ولگئسئ كةلسئن؟! مئثداعان قاجئلار مةشئت ةسئگئن بذزا-مذزا سئرتقا قاراي لاپ قويعان، قالعاندارئ مةشئت ئشئنةن تئعئلار جةر ئزدةپ ساسقالاقتاعان. ناتيجةسئندة، جذزدةگةن ادام اياقاستئندا تاپتالئپ قالعان. ال تةررورشئلار بذل كةزدة الةمنئث تذرلئ ةلدةرئنةن كةلگةن التئ مئث قاجئنئ كةپئلدئككة الئپ، مةشئت استئنداعئ جةراستئ كوريدورئنا قاماپ قويعان.
ارينة، قاجئلاردئث ئشئندة قاؤئپتئ فاناتتار بولاتئنئن جاقسئ بئلةتئن ساؤدتئق پوليسةيلةر مةن ذلتتئق گأارديا ولاردئث جولئن كةسؤدئث ايلا-امالدارئن بذرئننان جاقسئ بئلةتئن. اسئرةسة، ذلكةن قاجئلئق كةزئندة ولار باستئ مئندةتتةرئن جاقسئ سةزئنئپ، وتة ساق قيمئلدايتئن. بذل جولئ جاعداي مذلدةم وزگةشة ةدئ. تةررورشئلار مذسئلمان الةمئنئث باس مةشئتئ - قاعبانئ قورشاي ورنالاسقان ءال-حارامدئ باسئپ العان بولاتئن. ونئث ذستئنة ساؤد ارابياسئنئث باسقا دا ايماقتارئنان الاثداتارلئق حابارلار تذسة باستاعان. كورول سارايئنئث الدئندا بومبا قويئلعان كولئك جارئلعان. ونئ قويشئ، ةث باستئ مئندةت - ءال-حارام مةشئتئنة باقئلاؤ ورناتؤدئ قولعا الؤ بولعان.
ذلتتئق گأارديانئث تةررورشئلاردئ باس مةشئتتةن قؤئپ شئقپاق بولعان العاشقئ كذنگئ ارةكةتئ ساتسئزدئككة ذشئرايدئ. ونداعان جاؤئنگةرئ ولگةن ذلتتئق گأارديا اسكةرئ امالسئز كةرئ شةگئنؤگة ءماجبذر بولادئ. كةلةسئ كذنئ قايتا مةشئت قاقپاسئنا شابؤئلداعانمةن، تاعئ دا ونداعان اسكةرئنةن ايئرئلئپ، بةتئ قايتادئ.
ذكئمةت اسكةرئنئث مةشئتتئ الا الماعان ةكئ ءساتسئز ارةكةتئ ولاردئ تاكتيكانئ وزگةرتؤگة ءماجبذر ةتةدئ. 22 - قاراشا كذنئ تاثعئ ساعات 10 دا ءذش مئث جاؤئنگةر 12 برونةترانسپورتةردئث، 5 اسكةري تئكذشاقتئث قولداؤئمةن يسلامنئث باس مةشئتئن قذتقارؤ ءذشئن شابؤئلعا كوشةدئ. تةررورشئلار بذعان دا دايئن ةكةن، راكةتالئق قوندئرعئمةن اتقئلاپ، ءذش اسكةري كولئكتئ ئستةن شئعارادئ. اسپاننان اتقئلاپ جاتقان تئكذشاقتئث ءبئرئن جارئپ جئبةرةدئ. بذل ذكئمةت اسكةرئنئث تاعئ دا ساتسئزدئككة ذشئراؤئ ةمةس، ناعئز اپاتتئق جاعداي ةدئ. وسئدان كةيئن يسلامنئث باس مةشئتئن قورعاؤعا كورول اسكةرئنئث شاماسئ جةتپةيتئنئنة كذمان قالمايدئ.
ءال-حارام مةشئتئن باسئپ العان سودئرلار ساؤد ارابياسئندا 1973 - جئلدان پايدا بولعان راديكالدئ يسلام وكئلدةرئ بولاتئن. ولاردئث الدئنا قويعان سول كةزدةگئ ماقساتئ يران ذلگئسئندةگئ يسلام رةسپؤبليكاسئن ورناتؤ ةدئ. ولار ءال-حارام مةشئتئنئث ئشئنة تةك قانا اأتومات الئپ كئرمةگةن، وراسان وق قورئ بار اؤئر پؤلةمةتتةر مةن راكةتالئق قوندئرعئلار كئرگئزگةن. ازئق-تذلئكتئث مول قورئن ايتپاعاندا، ولار مةشئت ئشئندة دارئگةرلةر مةن مةيئربيكةلةر ونداعان ادامعا قئزمةت ةتةتئن گوسپيتال دا جاساقتاپ ذلگةرگةن. مذنشالئق باقايئنا دةيئن قارؤلانعان سودئرلاردئ مةككةدةگئ باس مةشئتتةن قؤئپ شئعؤ وثاي ةمةس ةدئ.
ساؤد ارابياسئ تةلةفون مةن تةلةگراف بايلانئسئن ءذزئپ، سئرت الةممةن بايلانئسسئز قالئپ، ؤاقئت ذتؤ جاعئن ويلاسقان. ءبئراق جاماندئق جاتا ما، ةرتةثئنة-اق بذكئل الةم ةستئگةن. يسلام الةمئنئث باس مةشئتئنئث سودئرلاردئث قولئندا قالؤئ جانة مئثدا-عان قاجئلاردئث كةپئلدئكتة ذستالؤئ بذل كةزدة مذسئلمان ةلدةرئن تذگةل دذرلئكتئرگةن.
ونئث ذستئنة سودئرلاردئ باسؤعا ا ق ش پةن يزرايل دةسانتتارئ تارتئلادئ ةكةن دةگةن حابار ورتكة ماي قذيعان. ساؤد ارابياسئ ول حاباردئ قايتا-قايتا جوققا شئعارعانمةن، پاكستان استاناسئندا ا ق ش ةلشئلئگئن باسئپ العاندار بئرنةشة امةريكالئق ديپلومانتتاردئ ولتئرةدئ. پاكستاندا ارميانئث ارالاسؤمةن عانا ءورت شئعا جازداعان سوعئستئث الدئ الئنادئ. مذنداي تارتئپسئزدئكتةر باسقا دا مذسئلمان ةلدةرئندة ةتةك الئپ، ا ق ش ازاماتتارئ قايعئلئ قازاعا ذشئرايدئ.
ءال-حارام مةشئتئنئث ذستئنةن ذشاق ذشؤعا تئيئم سالئنعان جانة مذسئلمان ةمةس ادامدارعا جول جابئق. بذرئن دا سولاي بولعان، قازئر دة سولاي. دةسةك تة، ساؤد ارابياسئ سول كةزدة امالسئز قادامعا بارادئ. ول ةلگة مذسئلمان الةمئندةگئ ةث اسكةرئ مئقتئ تذركيا-دان كومةك سذراؤئنا بولاتئن ةدئ. دةسةك تة، ءتورت ءجذز جئل وسمان يمپةرياسئنئث قول استئندا بولئپ، ةسئن جيعانئنا جارتئ عاسئر عانا بولعان بذل ايماقتا تذرئكشئلدئككة قارسئلئق ذستةمدئك قذرئپ تذرعان-دئ. سوندئقتان ساؤدتئق مونارح باس مةشئتتئ قذتقارؤ ءذشئن امالسئز «كاپئر ةل» - فرانسيا پرةزيدةنتئنةن كومةك سذراعان.
فرانسؤز اسكةرئنئث تةررورعا قارسئ ءبولئمئ مةككةدةن بئرنةشة ونداعان شاقئرئم جةردةن قذپيا تذردة لاگةر قذرئپ، ساؤدتئقتاردئ وپةراسياعا قئزؤ دايئندايدئ. وزدةرئ، ارينة، مذسئلمان بولماعاندئقتان ساؤديانئث استانا سئ ةر-ريياد پةن جيددا قالاسئ بولماسا، مةككةگة كئرگئزئلمةگةن. سئرتتاي باقئلاپ، اقئل-كةثةستةرئن بةرگةن.
بذل كةزدة تةررورشئلار مةشئت توبةسئ مةن مذنارالارئنا مةرگةندةرئ مةن پؤلةمةتشئلةرئن ورنالاستئرئپ، دايئن وتئرعان-دئ. ساؤديانئث باتئس ةلدةرئمةن جاقئنداستئعئن، باتئس مادةنيةتئ مةن قذندئلئقتارئنئث ةنة باستاؤئن، مذنايدئ ا ق ش-قا ساتؤئن ساتقئندئق دةپ باعالاعان بذلئكشئلةر نةدةن بولسا دا تايئنبايتئن ةدئ.
باس مةشئتتئ قذتقارؤ وپةراسياسئ 4 - جةلتوقساندا تاثعئ ساعات 10 دا باستالعان. تذسكئ ساعات 2 دة اياقتالعان. ؤلئ گاز قولدانئلعان. جذزدةگةن ذكئمةت اسكةرئ ولگةن. جذزدةگةن تةررورشئنئث ئشئنةن ونداعان ادامدئ عانا تئرئدةي قولعا ءتذسئرؤ مذمكئن بولعان. ال كةپئلدئكتة بولعان قاجئلاردئث قانشاسئ ولگةنئ «رةسمي» تذردة ايتئلماعان. قئبئرلاعان قذمئرسقانئ ولتئرؤگة بولمايتئن قاسيةتتئ قاعبانئث اينالاسئندا قانشاما قان توگئلگةن.
بذلئككة مارقذم «ءنومئرئ ءبئرئنشئ تةررورشئ» ؤساما بةن لادةننئث تؤئستارئنئث قاتئسئ بولعانئ ايتئلادئ. بةن لادةن ول كةزدة 22 جاستا بولئپتئ. ال بذلئكتئ ذيئمداستئرعان ذلتتئق گأارديانئث بذرئنعئ وفيسةرئ جؤحةيمان ءال-ؤتةيبي مةن ونئث 62 سةرئگئ 1980 - جئلئ 9 - قاثتاردا ءولئم جازاسئنا كةسئلئپ، باستارئ الئنعان. بذلئكتئث رؤحاني جانة ءدئني جاعئن مذحاممةد ءابداللاح باسقارئپ، ءوزئن اقئرزامان تايانعاندا جةراستئنان شئعاتئن ءمادئمئن دةپ جاريالاعان ةكةن.
تاشةنوأ تورةعالي
«ايقئن»