دذنيةنئ تاثعالدئرعان «ءولئ» شاهارلار

 استانا. 7 - قاراشا. قازاقپارات - جوعالعان وركةنيةت... ئقئلئم زاماندا كةرةمةت جةتئستئككة جةتئپ، مةيماناسئ تاسئعان، الايدا تاعدئردئث تالايئمةن ءئز-تذزسئز جوعالئپ، بذگئنگة اتئ اثئز بولئپ قالعان جذرتتاردئث جذراعاتتارئ جالپاق دذنيةنئث ءار تذسئندا ءالئ دة بار.

دذنيةنئ تاثعالدئرعان «ءولئ» شاهارلار

بذگئنگئ اثگئمة وسئ كونة وركةنيةت ءبذر جارعان شاهارلار جونئندة بولماق. بذدان بئرنةشة مئث، بالكئم، ونداعان مئث جئل بذرئندا حالقئ ميداي ارالاسقان الئپ كةنتتةر بولدئ. ءبئراق ؤاقئت وتة كةلة، ونداعئ تذرعئندار بئزگة بةلگئسئز سةبةپتةرمةن اياقاستئ وزگة جاققا قونئس اؤداردئ. شاهارلار يةسئز قالدئ. «ءولئ قالالار» دةگةن اتاؤعا ية بولدئ. كونة داؤئردةن سئر تارتاتئن قالالاردئث بذگئنگئ ورنئ تؤريستةردئث وشاعئنا اينالدئ. ويتكةنئ جوعالعان وركةنيةت، وتكةن ءومئر، ادامزات دامؤئنئث العاشقئ ساتئلارئ تةك تاريحشئلاردئ عانا ةمةس، قاراپايئم جذرتتئ دا قئزئقتئرارئ حاق. ةندئ دذنيةنئ تاثعالدئرعان سول «ءولئ» شاهارلاردئث بئرنةشةؤئ جونئندة تئلگة تيةك ةتةلئك.

سول يةسئز-جذرتسئز قالعان، ءبئراق ؤاقئتئندا دامئعان شاهاردئث ءبئرئ بولعان، امةريكا ذندئستةرئنئث ورتالئعئ، تاؤ باسئنداعئ ماچؤ-پيكچؤ قالاسئ جونئندة تاثنان ايتساث، كةشتئ باتئرعان، كةشتةن ايتساث، تاثدئ اتئرعان نةبئر اثئز-اثگئمةلةر بار. جئلناماعا سذيةنسة، پةرؤدةگئ تاؤ باسئنداعئ شاهار شامامةن 1440 - جئلدارئ قابئرعاسئ قالانئپ، حالقئ كةنةتتةن بةلگئسئز سةبةپتةرمةن تاستاپ كةتكةن 1532 - جئلعا دةيئن ذندئستةردئث گذلدةنگةن ورتالئعئ بولعان. بذل ذندئستةر ءذشئن تةك قالاسئ ةمةس، ءارئ جاؤعا الدئرماس قامالئ بولدئ. اسئرةسة، التئن ئزدةگةن كونكيستادورلار بذل شاهارعا باتئپ بارا المادئ. ذندئستةر كةز كةلگةن كةزدة تويتارئس بةرئپ وتئردئ.ءارئ التئن ئزدةؤشئلةر تاؤ باسئنداعئ قالانئ ورمةلةپ بارئپ باسئپ الؤعا جذرةكتةرئ داؤالامادئ. ءبئراق نةگة ةكةنئ بةلگئسئز، ذندئستةر شاهاردئ ساناؤلئ كذندةردة تاستاپ، وزگة جاققا كوشئپ كةتتئ. نةگة؟ بذل ءالئ باسئ اشئلماعان جذمباق.

ذندئستةر كةنةتتةن دذرك كوتةرئلئپ كوشئپ كةتكةن كةرةمةت شاهاردئث ءبئرئ ا ق ش-تئث كولورادو شتاتئندا بار. بذل شاهار مةسا-أةردة ذلتتئق پاركئنئث تةرريتورياسئندا ورنالاسقان. شامامةن VI-ХIII عاسئرلاردا ذندئستةردئث اناسازي دةپ اتالاتئن تايپاسئ تذرعئزعان كورئنةدئ. قالانئث قالدئعئ كةرةمةت. اسئرةسة، «جارتاستاعئ ساراي» دةپ اتالاتئن بولئگئنئث تؤريستةر ءذشئن ورئنئ الابوتةن. بذل - جارتاستئ ويئپ تذرئپ سالئنعان ساراي. ونئ سالؤعا قانشا ؤاقئت كةتتئ، قالاي جاسالدئ، ازئرگة بةلگئسئز. قارا تاستئ ويئپ، ساراي سالؤ ءذشئن ذندئستةر كةرةمةت ئسمةر بولعانئن وسئدان بايقاؤعا بولاتئنداي. جئل سايئن وسئ جةرگة 700 مئثنان استام تؤريست ات باسئن تئرةيدئ ةكةن. 1300 - جئلئ قالانئ تذرعئندار اياقاستئ تاستاپ كةتكةن. نةگة؟ بذل دا ءبئر قذپيا بولئپ قالعان دذنية. ءبئر قئزئق جايت، وسئ جةردة كةزئندة «ماكةنانئث التئنئ» دةگةن التئن ئزدةؤشئلةرمةن ذندئستةردئث اراسئنداعئ قاقتئعئستئ كورسةتةتئن شئم-شئتئرئق وقيعالئ كينو تذسئرئلگةن بولاتئن.

گأاتةمالاداعئ تيكال قالاسئن حالئق «ةلةستةر مةكةندةگةن شاهار» دةسة-دئ. شئندئعئ سول، وسئ مةكةنگة تؤريستئك ساپارمةن كةلگةن كوپتةگةن تؤريستةر ءتذن ئشئندة تالاي مارتة ذندئستةردئث ذران شاقئرئپ، داؤئلپاز قاققان داؤئستارئن ةستئگةن. ءتئپتئ ءتذن ئشئندة بذل قالانئ ارالاپ كورؤدئث ءوزئ ذرةيلئ كورئنةدئ. نةگئزئ، شاهار ءبئزدئث داؤئرئمئزگة دةيئنگئ VII عاسئردا ذندئستةر سالعان. قالاداعئ ادامداردئث سانئ 200 مئثعا دةيئن جةتئپتئ. ءوز تذسئندا تاسئ ورگة دومالاعان وركةنيةت ورتالئعئ بولئپتئ. اسپاندئ زةرتتةؤ، ادامعا وتا جاساؤ - ءبارئ وسئ جةردة كةرةمةت دةثگةيدة جذرگئزئلگةن كورئنةدئ. قالانئ قازعان كةزدة تابئلعان ءتذرلئ قذرال-جابدئقتار سونئث كؤاسئ بولسا كةرةك. ءبئراق نةگة ةكةنئ قايدام، وسئ ءبئر عاجاپ شاهاردئث تذرعئندارئ ءوز مةكةنئن Х عاسئردا تاستاپ كةتكةن. نة ءذشئن، نةگة؟ جاؤاپ جوق.

وسئ قالالاردئث سانئن تولتئراتئن پاكستاندا دا «ولئلةر قالاسئ» دةگةن كونة كةنتتئث ورنئ ساقتالعان. شاهار ةجةلگئ ءذندئ وركةنيةتئنئث ورتالئعئ بولعانعا ذقسايدئ. ةلدئ مةكةننئث اتئ دا قئزئق. «موحةندجو-دارو» دةپ اتالادئ. اؤدارماسئ - «ولئلةر قالاسئ». نةگة مذنداي ات بةرئلدئ؟ جذمباق. قازئر «ولئلةر قالاسئ» ناعئز «ولئلةر مةكةنئنة» اينالعان. قذلاندئ شاهارعا ءتذن تذرماق كذن باتا بارؤدئث ءوزئ تئم قورقئنئشتئ دةسة-دئ. شئن-وتئرئگئ بةلگئسئز، ءتذن ئشئندة «ولئ قالانئث «ءولئ تذرعئندارئ» باس كوتةرئپ، ءبئر-بئرئمةن ارالاسئپ، سويلةسئپ، دابئرلاسئپ جاتادئ-مئس... ءبئر قئزئعئ، القاپتاعئ كةيبئر الئپ عيماراتتار مئسئر پيراميدالارئن ةسكة تذسئرةتئندةي. جانة بذل قالانئث جاس شاماسئ دا سول پيراميدالارمةن شامالاس. كةم دةگةندة مئث جئل گذلدةنئپ تذرعان قالانئ تذرعئندار ءبئر كذن ئشئندة تاستاپ كةتكةن.

ءذندئستان تالاي الةمدئك وقيعالاردئث مةكةنئ ةكةنئ بةلگئلئ. ءتئپتئ الةمنئث كةيبئر الپاؤئت مةملةكةتتةرئ وزدةرئنئث سيمأوليكاسئ ةتئپ العان ءرامئز بةلگئلةردة وسئ ءذندئ جةرئندة دذنيةگة كةلگةن. ماسةلةن، قئزئل يمپةريا وزئنة بةلگئ ةتكةن جذلدئزشا، گيتلةرلئك گةرمانيا سيمأوليكاعا اينالدئرعان سأاستيكا، ت.ب. بذل بةلگئ تاثبالاردئث بارئ «ماثگئلئك قوزعالئس» دةگةن ذعئم بةرةتئنئ بةلگئلئ. ذندئلةر كونة جذرت. دةمةك، بذل حالئق مةكةندةگةن جةردة ئقئلئم زامانعئ شاهارلاردئث ءذيئندئسئ جةتكئلئكتئ. سونئث ءبئرئ - أيدجاياناگار شاهارئ. قالا اتئ جةثئس دةگةن ماعئنا بةرةدئ. بذل ءذندئ جةرئندة وركةندةگةن ذلئ يمپةريانئث ورتالئعئ بولدئ. ءبئراق ؤاقئت وتة كةلة، وسئ الئپ شاهاردئ تذرعئندارئ تاستاپ كةتكةن. سةبةبئن ناقتئ ةشكئم ايتا المايدئ.

وسئنداي كونة وركةنيةتتئث ورتالئعئ بولعان ءبئر شاهار تذرييادا دا بار. ونئ ءاني قالاسئ دةيدئ. بذل ةجةلگئ ارميانداردئث ورتالئعئ بولعان ةكةن. مذندا كةم دةگةندة 100 مئثنئث ذستئندة ادام تذرعان. قالادا 1001 شئركةؤ بولئپتئ. ءالئ دة حرامداردئث قابئرعالارئ، تذرئك سةلجذكتةرئنئث سارايلارئ بولعان عيماراتتار بار. سةلجذكتةرمةن ارمياندار اراسئندا بولعان قئرعئن شايقاستاردان كةيئن قالا قذلاپ، قيراندئعا اينالعان. ال ونئث تذرعئندارئ امالسئز وزگة وثئرگة كوشئرئلسة كةرةك-تئ.

پارسئ جذرتئندا دا كةرةمةت قالانئث ءذيئندئسئ جاتئر. «پةرسةپول» دةپ اتالادئ. ذلئ قالانئ تذرعئزئپ، ذلئ يمپةريانئث استاناسئ ةتكةن - پارسئنئث ذلئ پاتشاسئ كير. شاهاردئث ئرگةتاسئ شامامةن ءبئزدئث داؤئرئمئزگة دةيئنگئ 580 جئلئ قالانعان. قالا تالاي شايقاستئ باستان وتكئزدئ. ءتئپتئ قايسئبئر كةزدةرئ جاؤدئث قول استئندا دا قالدئ. ءبئراق سوعان قاراماستان، استانا ءهام ذلئ قالا دةگةن مارتةبةسئن جوعالتپاعان. تةك اراب جاؤلاؤشئلارئ كةزئندة كةنت كذيرةپ، ذيئندئگة اينالعان. بذگئندة كونة تاريحتان سئر تارتقان شاهاردا جارتئلاي قذلاندئ اتاقتئ اپادانا سارايئنئث قابئرعاسئ جاقسئ ساقتالعان.

 

سةيسةن امئربةك ذلئ

«ايقئن» 

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى