جاقئپ مئرزاقان: بةكسذلتان نذرجةكة ذلئن قئتايدا بولسا الدة قاشان سوتقا بةرةر ةدئم
استانا. 5 - قاراشا. قازاقپارات - «shyn.kz» سايتئندا جارئق كورگةن قئتايدا تذراتئن جازؤشئ، بةلگئلئ تاريح زةرتتةؤشئ عالئم جاقئپ مئرزاقانمةن بولعان سذحباتتئ ذسئنپ وتئرمئز.
-جاقئپ بئرلئك ذلئ، وسئدان ةكئ جئل بذرئن ءسئزدئث ءومئرئثئز بةن ادةبي جاسامپازدئعئثئز تؤرالئ سذحباتتاسقان ةدئك.
ةسئثئزدة بولسا، اثگئمةمئزدئث سوثئندا سئزگة مةن: «اثگئمةثئزگة راحمةت، اعا! قذداي قالاسا، كةلةسئ سذحباتئمئز قازاق تاريحئ مةن ةتنوگرافياسئنا قاتئستئ بولادئ دةپ ويلايمئن» دةگةنئمدة ءسئز: «وزئثة دة راقمةت، ءئنئم! قذداي سوعان جةتكئزسئن!» - دةپ ةدئثئز. قذداي سونئث ءساتئن بذگئنگئ كذنگة سالعان ةكةن. ءسئز قازاق تاريحئن زةرتتةؤمةن قاي كةزدةن باستاپ اينالئستئثئز؟
- مةنئث نةگئزگئ ماماندئعئم تاريح. 1959 - جئلئ شئنجاث ينستيتؤتئنئث تاريح-گةگةروفيا فاكؤلتةتئن بئتئرگةنةن كةيئن شئنجاث قوعامدئق عئلئم اكادةمياسئنئث تاريح زةرتتةؤ بولئمئنة كةلدئم. سول كةزدئث وزئندة تاريحتئ زةرتتةپ جازؤ مذمكئندئگئم بار ةدئ. ءبئراق سولاقاي ساياسات داؤرةندةپ قذشاعئن كةث جايا باستاعان كةز بولاتئن.
اتاپ ايتار بولساق، «ستيل دذرئستاؤ» دةگةن قوزعالئس بولدئ، «ذلتشئلدئققا» جانة «وثشئلدئققا» قارسئ كذرةس دةگةندةر بولدئ. مذنداي اؤمالئ-توكپةلئ زاماندا قازاق تاريحئن زةرتتةؤ تذرماق، جالپئ قئتايداعئ از ذلتتاردئث تاريحئ مةن مادةنيةتئ تؤرالئ ءسوز قوزعاؤ مذمكئن ةمةس-تذعئن. الايدا، بئزگة مذنئث ءبئر جاقسئ جاعئ بولدئ. ول نة دةسةثئز، ةل ؤلاپ-شؤلاپ جذرگةندة ءبئز قوعامدئق تةكسةرؤرگة ءجيئ شئعئپ تذردئق. وسئ قوعامدئق تةكسةرؤدةن باستاپ قازاق تاريحئ مةن مادةنيةتئنة قاتئستئ دةرةكتةردئ جيناي باستادئم.
1962-1963 - جئلدارئ ئلة قازاق اأتونوميالئ وبلئسئنئث مذثعئلكذرة اؤماعئنداعئ ءذيسئن قابئرلارئنا جذرگئزگةن ارحةلوگيالئق قازبا جذمئستارئنا قاتئستئم. ودان كةيئن مادةنيةت توثكةرئسئنئث لاثئ باستالئپ كةتتئ. سوندا دا قوعامدئق تةكسةرؤ تولاستاعان جوق، ءوز جالعاسئن تاؤئپ تذردئ.
1972 - جئلئ التاي وثئرئنة قوعامدئق تةكسةرؤدة بولدئم. كةيئن ويلاسام ون نةشة جئلدئق قوعامدئق تةكسةرؤ مةنئث قازاقتئث ادةبيةتئنة، مادةنيةتئنة، تاريحئنا قاتئستئ ماتةريال جيناؤئمنئث، قالام تةربةؤئمنئث نةگئزگئ كةزةثئ بولعان ةكةن. ال مةنئث ادةبيةتكة قالاي كةلگةنئم تؤرالئ ةكئ جئل بذرئن وزئثة بةرگةن «ادةبيةت پةن تاريح - مةنئث قوس قاناتئم» اتتئ سذحباتئمدا كةث توقتالعاندئقتان بذل جولئ ول تؤرالئ قايتالاپ جاتپايئن.
مةنئث تاريحقا بةت بذرؤئم 1979 - جئلئ «ارمان اسؤئندا» رومانئم شئعؤئمةن قاتار بولدئ. ويتكةنئ 1978 - جئلئ قئتاي كوممؤنيستئك پارتياسئ ورتالئق كوميتةتئنئث 11-كةزةكتئ 3-جالپئ جينالئسئ سولاقاي ساياساتتئ تةرئستةدئ. وسئدان كةيئن قئتايعا ادةبيةت كوكتةمئ، عئلئم كوكتةمئ قايتا ورالدئ. از ذلتتاردئث تاريحئن زةرتتةؤگة كةث مذمكئندئك بةرئلدئ.
1979 - جئلدئث قاراشا ايئندا شئنجاث ؤنيأةرسيتةتئ، شئنجاث حالئق باسپاسئ، «شئنجاث گازةتئ» جانة شئنجاث راديو-تةلةأيزيا مةكةمةلةرئ بئرلةسئپ قازاقتئث مادةنيةتئ، ادةبيةتئ جانة تاريحئنا قاتئستئ ذلاسپالئ عئلئمي بايانداما جاساؤ كوميتةتئ قذرئلادئ. وسئ كوميتةتتئث مذشةسئ ءمورقان كةمةلقان ذلئ (قازئر شئنجاث ؤنيأةرسيتةتئنئث پروفةسسورئ) دةگةن جئگئت مةنئ ئزدةپ كةلئپ:
«ءسئز قازاق تاريحئنا قاتئستئ بايانداما جاساپ بةرسةثئز. ءبئز الدئمةن «قازاق» دةگةن قانداي حالئق؟ ول قالاي ذلت بولئپ قالئپتاسقان؟ ءبئزدئث ارعئ تةگئمئز كئم؟ ول قايدا؟ ذلتئمئزدئث مادةنيةتئ، سالت-ساناسئ، عذرئپ-ادةتئ قانداي؟ دةگةن كةلةلئ ماسةلةلةرگة جاؤاپ بةرؤئمئز ءتيئس. ودان كةيئن بارئپ، قازاق ءتئلئ مةن ادةبيةتئ جونئندة اثگئمة ايتپاساق، مذنئث باس-اياعئ جوق ءبئر نارسة بولئپ قالاتئن كورئنةدئ. قئسقاسئ، عئلئمي باياندامانئ ذيئمداستئرؤ القاسئ سئزگة «بايانداما جاساپ بةرسئن» دةپ وتئر»، - دةدئ.
سوندا مةن وعان: «ءسئزدئث مةنئ ئزدةپ كةلگةنئثئز ورئندئ، ويتكةنئ مةنئث نةگئزگئ ماماندئعئم تاريح. ونئث ذستئنة قازاق تاريحئنا قاتئستئ دايئندئعئم دا جوق ةمةس، قذدايعا شذكئر بار. ءبئراق مةنئث الدئمدا نئعئمةت مئثجان ذلئ دةگةن اعا بؤئن تاريحشئمئز بار. بذل كئسئ رةسپؤبليكامئز قذرئلؤدان بذرئن، سوناؤ 1947-1948 - جئلدارئ قازاق تاريحئنا قاتئستئ زةرتةؤلةر جاساپ، عئلئمي لةكسيالار وقئعان ادام.
ول كئسئنئ مةن ذستاز تذتامئن. ءبئراق شئنئمدئ ايتسام، نئعئمةت دةگةن اداممةن بةت كورئسكةن جان ةمةسپئن، ةثبةكتةرئمةن ئشكئ ماتةريالدان تانئسقام. بذل كئسئ اؤدارئسپاق زاماندا كوپ قاقتئ-سوقتئ كورگةن ةكةن، قازئر كذيتذثدة ئستةپ ءجذر دةپ ةستئدئم. ةث جاقسئسئ وسئ كئسئگة ذسئنئس جاساساثدار دذرئس بولار ةدئ»، - دةپ ةدئم، ءمورقان:
«شئنئ كةرةك، ءدال قازئر كذيتذثگة نئقاثدئ ئزدةپ بارؤعا ءبئزدئث جاعدايئمئز كةلمةيدئ. وعان ؤاقئت تا جار بةرةتئن ةمةس. ءسئز بذلاي كئشئپةيئلدئك تانئتپاي-اق، ودان دا دايئندئعئثئزدئ جاساپ، عئلئمي باياندامانئث بةت اشارئن ءسئز اشئثئز!» - دةدئ.
سودان بارئپ مةن بذل ذسئنئستئ قابئلدادئم. ونئث ذستئنة سول جئلئ «قازاقتئث تةگئ جانة ذلت بولئپ قالئپتاسؤئ» اتتئ ماقالام جازئلئپ بولئپ، تةك باسپاسوزدة جاريالانؤدئ كذتئپ تذرعان ةدئ. سونئمةن نة كةرةك، وسئ عئلئمي ةثبةگئمدئ كوتةرئپ بارئپ، شئنجاث ؤنيأةرسيتةتئندة جاسالاتئن ذلاسپالئ باياندامانئث بةت اشارئ رةتئندة وقئدئم.
بذل عئلئمي ماقالامدا اتا تةگئمئزدئث وتة ارئدا جاتقاندئعئ جونئندة باتئلدئقپةن ئزدةنئس جاسادئم. قازاقتئث تاريحئ تؤرالئ ءوزئمئز تذرماق وزگة ذلت وقئمئستئلارئ دا اؤئز اشا الماي، قالام سئلتةي الماي وتئرعان وثئرگة ات ءئزئن سالدئم. بذل جانة ءبئر جاعئنان حالقئمئزدئث تاريحئن، مادةنيةتئن، ةتنوگرافياسئن زةرتتةؤدئث باستاماسئ سئندئ رول اتقارعانداي بولدئ.
قئتاي حالئق رةسپؤبليكاسئ قذرئلعاننان 30 جئلدان بةرئ قازاق تاريحئ، مادةنيةتئ، ادةبيةتئ جونئندة مذنداي عئلئمي لةكسيانئ تئثداماي، شولئركةپ تذرعان زال تولئ وقئمئستئلار مةن ستؤدةنتتةر ةرةكشة قئزؤ قارسئ الدئ. كةيئن بذل ماقالا «شئنجاث ؤنيأةرسيتةتئ عئلئمي جؤرنالئنئث» تذثعئش سانئندا جاريالاندئ. سونئمةن بئرگة 1985 - جئلئ شئنجاثنئث تذثعئش رةتكئ فيلوسوفيا، قوعامدئق عئلئم سالاسئنداعئ شئعارمالاردئ باعالاؤئندا 2-دارةجةلئ «تاثداؤلئ ماقالا» جذلدةسئن جةثئپ الدئ.
- دةمةك، ءسئزدئث قازاق تاريحئن زةرتتةؤگة بةل شةشة كئرئسكةن كةزئثئز وسئ ماقالاثئزدان باستاؤ العان بولدئ عوي؟
- ءسئزدئث بذل سذراعئثئزعا جاؤاپ بةرؤدةن بذرئن مةن مئنا ءبئر نارسةنئ ايتا كةتكئم كةلئپ وتئر. سول كةزدة مةنئث تاريح زةرتتةؤشئلئگئمنةن گورئ جازؤشئلئعئمنئث ابرويئ ارتئپ كةتتئ دة، 1981 - جئلئ بةيجئثدةگئ لؤ شذن ادةبيةت ءئينيستيتؤتئنا ءبئر جئلدئق وقؤعا باراتئن بولدئم. شئنجاث قوعامدئق عئلئم اكادةمياسئنئث تذثعئش پريزيدةنتئ تاريحشئ-ةتنوگروف عالئم گؤ باؤ مةنئث لؤ شذن ادةبيةت ينستيتؤتئنا ءبئلئم اسئرئپ كةلؤئمة قوسئلدئ. ءبئراق ول:
«ةگةر سةن لؤ شذن ادةبيةت ينستيتؤتئنا ءبئلئم اسئرئپ كةلگةننةن كةيئن اكادةميادان كةتةم دةسةث، شئنئ كةرةك وندا بذل ينستيتؤتقا سةنئ جئبةرمةيمئن. ويتكةنئ، سةنئث مامانداعئث تاريح، ءبئز سةنةن ذلكةن ءذمئت كذتئپ ءجذرمئز»، - دةدئ. اتاپ ايتقاندا ول «سةن اتا كاسئبئثدئ تابؤئث كةرةك، بذل جةردةن كةتؤئثة بولمايدئ» دةگةن قورتئندئ شئعاردئ.
مةن ادةبيةت جاسامپازدئعئندا تابئسقا جةتسةم دة، قئتاي قازاق روماندارئنئث تذثعئش اأتورئ بولسام دا، ادةبيةت تةورياسئن وقؤ مةنئث ارمانئم ةدئ. سول سةبةپتةن ول كئسئنئث بذل شارتئنا ماقذل بولئپ بةيجئثگة اتتانئپ كةتتئم. 1982- جئلدئث كوكتةمئندة قايتئپ كةلسةم، ول كئسئ ماعان قازاق تاريحئنئث ءداستذرئ مةن ةتنوگرافياسئن قاتئستئ زةرتتةؤ تاقئرئبئن دايئنداپ قويئپتئ. بذل جذمئسقا ءبئر جئلعا جؤئق دايئندئق جاساپ ةندئ جازؤعا كئرئسة باستاعانئمدا پارتيا ذيئمئ مةنئ بةيجئثدةگئ ورتالئق پارتيا مةكتةبئنة وقئپ كةلؤئمدئ بذيئردئ.
ةندئ قايتتئم دةپ پريزدةنتئم گؤ باؤعا بارئپ «مئنانئ قايتةم» دةسةم، ول: «پارتيا بذيئردئ، ةندئ باراسئث. ءبئزدئث مئندةتتئ ءبئر-ةكئ جئل كةشئكتئرسةث بولادئ»، - دةپ كذلدئ. وسئلايشا ورتالئق پارتيا مةكتةبئن ةكئ جئل وقئپ 1985 - جئلئ اكادةمياعا قايتئپ ورالدئم.
وسئدان كةيئن قازاقتئث تاريحئنا، سالت-ءداستذرئ، مادةنيةتئنة ذلكةن شولؤ جاسادئم. كةيئن بذلاردئث ءبارئن «قازاق ذلتئ» دةگةن ةتنوگرافيالئق كئتابئنا توپتاستئردئم. بذل كئتاپتئ سول كةزدةگئ ءبئزدئث جاس تاريحشئمئز ءنابيجان مذقامةتقان ذلئ مةن قازاق تاريحئن زةرتتةپ جذرگةن حئ شئثليث دةگةن حانزؤ جئگئتئ بئرلةسئپ حانزؤ تئلئنة اؤداردئ.
بذل كئتاپ 1989 - جئلئ ذلتتار باسپاسئنان جارئق كورئپ، 1990 - جئلئ شئنجاث بويئنشا «ذزدئك شئعارما» سئيلئعئن الدئ. جانة سول جئلئ ئلة حالئق باسپاسئ جاعئنان «تاريحي ةننوگرافيالئق زةرتتةؤلةر» اتتئ جيناعئم شئعئپ، وقئرمانداردئث ءسذيئپ وقيتئن كئتابئنا اينالدئ. سودان كةيئن قازاق تاريحئندا وتكةن ذلئ تاريحي تذلعالار تؤرالئ ئزدةنئستةر جاسادئم.
«قابانباي باتئر تؤرالئ»، «سابالاق» داستانئنئث تاريحي استارئ تؤرالئ» دةگةن ماقالام 1980-جئلداردئث باسئندا، تاريحئمئزداعئ ذلئ تاريحي تذلعالار جونئندة، باسقا زةرتتةؤشئلةر ءالئ دة قالام تةربةپ ذلگئرمةگةن كةزدة جازئلعان ماقالالار ةدئ. مةن ذلت رؤحئنا وكئلدئك ةتةتئن بذل ذلئ تذلعالاردئث ءوز كةزئندةگئ تاريحي ورنئ جانة رولئنة، سول كةزگة دةيئن قولئما تذسكةن جازبا جانة اثئز دةرةكتةرگة سذيةنة وتئرئپ عئلئمي باعالار بةردئم.
ةندئ قازاق شةجئرةسئ تؤرالئ جذيةلئ ئزدةنئس جاساپ، وسئ قذندئ دةرةكتةرگة سذيةنة وتئرئپ «قازاق شةجئرةسئنئث جينالؤئ جانة قازاق تاريحئنئث زةرتتةلؤئ جونئندة»، «ةلئمئز قازاقتارئنئث شةجئرةلئك اثئزدار جانة شةجئرةلئك تارالؤئ»، «قازاق شةجئرةسئنئث جازبا تاريحي دةرةكتةرئمةن بايلانئسئ جونئندة» دةگةن ءذش ماقالا جازئپ «مذرا» جؤرنالئنا جاريالادئم.
بذل جةلئلةس ماقالالارئمدا دا بذرئن وزگة زةرتتةؤشئلةر دةن قويئپ ذلگئرمةگةن ماسةلةلةر جونئندة ئزدةنئس جاساپ، قازاق شةجئرةسئنئث جازبا تاريحي دةرةكتةرمةن بايلانئسئ، اسئرةسة، قئتاي قازاقتارئنئث شةجئرةلئك اثئزدارئنئث عئلئمي قذنئ تؤرالئ ءوز كوزقاراسئمدئ ورتاعا سالدئم. جوعارئدا جازئلعان ةثبةكتةرئمنئث زاثدئ جالعاسئ «قازاق حالقئ جانة ونئث سالت-ساناسئ» اتتئ كةسةك عئلئمي ةثبةگئمدئ جازئپ بولئپ 1991 - جئلدئث باسئندا شئنجاث حالئق باسپاسئنا ذسئندئم. 1992 - جئلئ جارئق كورگةنةن كةيئن بذل كئتاپ بارشا وقئرمان قاؤئم اراسئنا تةز تاراپ، قولدان-قولعا ءوتئپ قئزؤ القاؤعا ية بولادئ.
كئتاپ تؤرالئ ةلئمئزدة ءبئرسئپئرا باسپاسوزدةر مةن راديو-تةلةأيزوردا جاقسئ باعالار، جئلئ لةبئزدةر تولاسسئز جاريالاندئ. بذل كئتاپتئث جاؤاپتئ رةداكتورئ ورازبةك قاناپيئن: «بذل كئتاپ باسپامئزدان بذرئن شئققان نئعئمةت مئثجان ذلئنئث «قازاقتئث قئسقاشا تاريحئ» اتتئ كئتاپپةن تئنئستاس، وي قورئتئؤ، تاريحي تالداؤ، ةرتة كةزدةردةگئ تاريحي فاكتئلةرگة جذگئنؤ جاعئنان ءبئرئن-ءبئرئ تولئقتايدئ، بئرئندة كةمئ ةكئنشئسئنةن تابئلادئ. سونئمةن بئرگة ءارقايسئسئنئث وزئندئك ايقئن وزگةشةلئكتةرئ دة بار» دةپ جازسا، ال عذلاما عالئم ن. مئثجان ذلئ:
«جاقئپ مئرزاقانوأتئث بذل كئتاپتئ جازؤداعئ وزئنة ءتان سلوبئ جانة ةرةكشةلئگئ، ونئث تاريحتئ سؤرةتتةپ جازؤئ بارئسئندا انئق كورنةكتئلةنگةن. اأتور ءبئر سئدئرعئ ئزبةن جذرمةگةن. قايتا ول الؤان جولمةن، ءار قئرئنان زةرتتةؤ ءتاسئلئن قولدانئپ، قولئنا تذسكةن سان-الؤان ماتةريالدان جيناقتاپ، لوگيكالئق تذجئرئمدار جاساپ، تاريحي اثگئمة شةرتؤ جولئمةن جازدئ.
بذل كئتاپتئث تاعئ ءبئر ةرةكشةلئگئ، اأتور جازبا تاريحي دةرةكتةرمةن شةجئرةلئك اثئزداردئ ذشتاستئرا زةرتتةؤ ءتاسئلئن قولدانعان. مذنداي زةرتتةؤ ءتاسئلئ قازاق سيقتئ كوشپةندئ ذلت تاريحئن زةرتتةؤدة قابئلداؤعا تاتيتئن ءادئس. بذدان بذرئن قازاق حالقئنئث اؤئزدان-اؤئزعا تارالئپ كةلگةن اثئزدار مةن شةجئرةلةرئنة انشا كوثئل بولمةگةن ةدئك. ال مئنا كئتاپتئث اأتورئ بولسا، بذعان ةرةكشة كوثئل ءبولئپ، شةجئرةلئك اثئزدار مةن تاريحي جازبا دةرةكتةردئ ذشتاستئرا زةرتتةؤ ءتاسئلئن قولدانئپ، شةجئرةلئك اثئزدار جونئندة ءوزئنئث كوپتةگةن كوزقاراستارئن جازادئ»، - دةپ جوعارئ باعا بةردئ.
دةمةك، ءارقانداي ءبئر تئث عئلئمي شئعارما وزئنةن بذرئنعئ اعا بؤئنداردئث ةثبةگئنةن وزگةشةلئگئ بولؤمةن ءوز قذنئن ساقتاماق. مةنئث قازاق تاريحئ جانة ةتنوگرافياسئ تؤرالئ جازئلعان بذل كولةمدئ ةثبةگئم 1992 - جئلئ شئنجاث حالئق باسپاسئنان جارئق كورگةن سوث، ةلئمئزدئث ءئشئ-سئرتئندا جاقسئ باعالار العانئ وسئدان بولسا كةرةك. ئلة-شالا جةر جذزئنئنة تارايتئن «ازاتتئق» راديوسئ سذيئنشئلةپ «قوماقتئ دا، قذندئ ةثبةك» دةگةن ماقالا وقئپ، اسا جوعارئ باعا بةردئ. سونئمةن بئرگة كئتاپتئ تذگةل راديودا وقئدئ.
سونداي-اق بذل ةثبةكتئ قازاقستان، تذركيا، گةرمانيا جانة موثعوليا قاتارلئ ةلدةردئث دة جوعارئ باعاسئنا ية بولدئ. قازاق ةلئندة شئعاتئن «ازيا» اتتئ اپتالئق گازةتتة دؤكةن ءماسئمقان ذلئنئث «اتا تاريحئمئزدئ تئرئلتكةن» اتتئ ماقالاسئنئث جوعارئ باعا بةرئلگةن رةداكسيا اثداتپاسئ بةرئلئپ جاريالانؤئ، سودان كةيئن جازئلعان ساعئن سذثعاتاي ذلئنئث ماقالاسئ ةلئمئزدةگئ «ذلتتار ئنتئماعئ» جؤرنالئندا جاريالانئپ قانا قالماستان، قازاقستانداعئ ةلارلئق «قازاق ةلئ» گازةتئندة «ذلت تانؤشئنئث ذلاعاتتئ ةثبةگئ» دةگةن اتپةن باسئلئپ، قازاق راديوسئندا وقئلؤئ مذنئث ايقئن دالةلئ.
- ال ةندئ بذل كئتابئثئز تؤرالئ وزگة ذلت زةرتتةؤشئلةرئ قالاي باعالادئ؟
- بذل كئتاپ 1994 - جئلئ شئنجاثداعئ فيلوسوفيالئق قوعامدئق عئلئمدار سالاسئنداعئ تاثداؤلئ عئلئمي ةثبةكتةردئ باعالاپ-سئيلاؤدا 1-دارةجةلئ جذلدةنئ السا، 1996 - جئلئ شئنجاث بويئنشا تاثداؤلئ كئتاپتاردئ باعالاؤدا جانة دة 1-دارةجةلئ كئتاپ سئيلئعئن الادئ. 1999- جئلئ اكادةميانئث جاس زةرتتةؤشئسئ ءشارئپقان ءابدالي ذلئ حانزؤ تئلئنة اؤدارادئ. بذل كئتاپتئث حانزؤشاسئ 2000 - جئلئ شئنجاث حالئق باسپاسئنان جارئق كورةدئ.
حانزؤ جانة باسقا ذلت زةرتتةؤشئلةرئ ارت-ارتئنان سذبةلئ ماقالالار جازئپ، ورةلئ كوزقاراستارئن ءبئلدئرئستئ. زةرتتةؤشئ جذث گاؤ «قازاق تانؤداعئ تئث تالپئنئس» دةگةن ماقالاسئندا: «جاقاث ءوز ذلتئنئث اؤئزدان-اؤئزعا تاراعان مول شةجئرةلئك ماتةريالدارئن ءئرئ ارحةلوگيالئق بايقاؤلارمةن، حانزؤشا تاريحي ماتةريالدارمةن ءوز ارا سالئستئرئپ دالةلدةؤ ارقئلئ، تاريحي اقتاثداقتاردئث ورنئن تولتئرؤدا وزئندئك دارئن تانئتئپ، قئرئ مةن سئرئ مول كوپتةگةن ةلةؤلئ ماسةلةلةردئ تالماي زةرتتةؤدئ، سونداي-اق، وسئ ماسةلةلةر جونئندة وزئندئك دارا كوزقاراستارئن ورتاعا قويادئ» دةپ جازادئ.
- «ازاتتئق» راديوسئ سذيئنشئلةگةن، حانزؤ تاريحشئلارئن ةلةث ةتكئزگةن ةثبةگئثئز قانشا تاراؤدان تذرادئ؟ ءار تاراؤدئث نةگئزگئ ءتذيئنئن تارقاتا كةتسةثئز...
- قازاق ذلتئنئث تاريحئ جانة ةتنوگرافياسئ تؤرالئ كوپ جئلدئق ئزدةنئستةرئم نةگئزئندة جازئلعان كولةمدئ ةثبةگئم «قازاق حالقئ جانة ونئث سالت-ساناسئ» 18 تاراؤعا بولئنةدئ. مذندا قازاق تاريحئنداعئ، جذيةدةن قئتاي قازاقتارئ تاريحئنداعئ باستئ تاقئرئپتار مةن كذردةلئ تاقئرئپتاردئ كورنةكتئلةندئرئپ جازؤ ءادئسئن قولداندئم.
ايتالئق، ءبئرئنشئ تاراؤدا - قازاق حالقئنئث كورئكتئ اتامةكةندةرئمةن قونئستانؤ ءمان جايئ، جان سانئ، جاراتئلئستئق ورتاسئ، تابيعي بايلئقتارئ جانة قازاق تاريحئنا قاتئستئ تاريحي مذرالار مةن ةسكةرتكئشتةر تؤرالئ حانزؤدئث كونة جازبالارئنا، سونداي-اق، باسقا دا تانئمال تاريحشئلاردئث كوزقاراستارئنا نةگئزدةلة وتئرئپ تانئستئؤلار جاسادئم.
ةكئنشئ تاراؤدا - «قازاق» اتاؤئ جونئندةگئ اثئزدار مةن تاريحي دةرةكتةر جانة ماثئزدئ زةرتتةؤلةرگة جان-جاقتئلئ ايالداپ كةلئپ، «قازاق» ءسوزئ 15 - عاسئردا قازاق حاندئعئ قذرئلعان كةزدة ءبئر تذتاس قازاق حالقئنئث اتئ بولئپ تانئلسا دا، ونئث شئعؤ تةگئ تئم ارئدا جاتقانئن، ول 15 - عاسئردان بذرئن-اق، كةيبئر رؤلار قامتئعان تايپالاردئث، ذلئستاردئث اتئ بولعانئن، ذزاق تاريحي بارئستئ باستان كةشئرة كةلئپ، سوثئندا «قازاق» حالقئنئث ةسئمئنة اينالعانئن قذندئ ماتةريالدارمةن دالةلدةؤگة تئرئستئم.
ال ءذشئنشئ تاراؤدا - قازاقتئث تةگئنة قاتئستئ ةرتة زامانعئ ةلدةردةن ساقتار، هذندار، ذيسئندةر، يذزئلةر، قاثلئلاردئث تاريحئنا جانة ولار قذرعان مةملةكةتتةر (حاندئقتار) تؤرالئ كةثئرةك توقتالئپ، ولاردئث سالت-ساناسئ، تذرمئس-تئرشئلئگئ، رؤحاني كوثئل كذيئ، جارتئلئستئق ورتاسئ ءبارئ-ءبارئ كةيئنگئ قازاق سالتئمةن ذقساس ةكةنئن، ولاردئث كةزئندةگئ ءتئلئ، قازئرئ قازاق تئلئندة كوپ ساقتالعانئن، ذيسئندةردئث ءوزئ ساقتاردان تاراعانئن، كةزئندةگئ «ءذيسئن» ةلئنئث قازاقتئث ئرگةلئ ذلئسئ بولعاندئعئ دا ةش كذمان جوق ةكةنئن بذلتارتپاس اقيقاتپةن ايشئقتادئم.
ءتورتئنشئ تاراؤدا - ءبئزدئث زامانئمئزدان بةرگئ (جاثا ةرادان) قازاقتئث تةگئنة بولعان ذلئستئق ةلدةردةن تذرئك، تذركةشتةر تؤرالئ اثئزدار مةن جازبا دةرةكتةرگة جذگئنئپ ءارئ قازاقتئث ارعئ ساقتارمةن دة، هذندارمةن دة قويؤ بايلانئستئ دةگةن كوزقاراستئ قذپتاؤعا بولاتئنئن ايقئنداي كةلئپ، «ءبئزدئث زامانئمزدان بةرگئ تذركةشتةرمةن جانة قارلئقتارمةن قازاقتاردئث تئكةلةي قاتئستئ ةكةندئگئنة داؤ بولماسا كةرةك، ويتكةنئ، ولاردئث ءوسئپ-وربئگةن، ةثسة كوتةرگةن، قذدئرةتتئ ذلئستئق ةل قذرعان جةرلةرئ ءدال قازئر قازاق حالقئ قونئستانئپ وتئرعان التاي، تارباعاتاي ءوثئرئ، تيانشاننئث سولتذستئگئ» دةپ كةلئپ، «وعئز قاعان ريمگة جورئق جاساعاندا ونئ باستاعان «كوك تذكتئ، كوك جالدئ، ذلكةن ءبئر ارلان ءبورئ» بولؤئ ةجةلگئ «ءذيسئن ةلئ» كذنبيئ ةلجاؤ ءبيدئ اسئراؤئ ويئمئزدئ قابئستئرادئ.
دةمةك، وعئزدار توتةمدئك سةنئم جاعئنان دا ذيسئندةرمةن، هذندارمةن بايلانئستئ بولئپ شئعادئ. ةكئنشئ جاعئنان قاراعاندا، اثئز بةن جازبا دةرةكتةردة وعئزدار مةن قازاق تايپالارئن وسئلايشا تئعئز بايلانئستئرادئ» دةگةن تذجئرئم جاسادئم. «مايقئ بي» تؤرالئ كةيبئر كوقاراستارئمدئ ةل ءئشئ-سئرتئنداعئ كوپتةگةن عالئمداردئث زةرتتةؤلةرئنة سئلتةمة جاساي وتئرئپ، سالئستئرا زةرتتةي كةلئپ، قازئرگئ قازاق ذلتئ جوعارئدا اتالعان ءبئر تةكتئ تذركئ تئلدةس بايئرعئ كوشپةلئ ذلئستاردئث تئكة ذرپاعئ جانة ولار جاراتقان كوشپةندئلةر مادةنيةتئنئث زاثدئ مذراگةرئ دةگةن عئلئمي تذجئرئمئم جاسادئم.
بةسئنشئ تاراؤدا - قئتاي قازاقتارئنئث باستئ تايپالارئ كةرةيلةر مةن نايمانداردئث 12 - عاسئردئث سوثئ 13 - عاسئردئث باسئنداعئ حاندئقتارئ جانة ولاردئث موثعولدارمةن (شئثعئس حانمةن) جذرگئزگةن سوعئستارئنا قاتئستئ «كةرةي، نايمان ذلئستارئ جانة ولاردئث موثعولدارمةن سوعئسئ» دةگةن ارناؤلئ تاراؤ جازدئم.
ال التئنشئ تاراؤدا - تئث دةرةكتةرگة نةگئزدةلئپ، 13- 18 - عاسئردئث ورتالارئنا دةيئنگئ ارالئقتا قازاق تاريحئندا وتكةن ءئرئ وقيعالارعا اثساردئ اؤدارئپ جئبةرئپ، جةتئنشئ تاراؤعا كةلگةندة حانزؤدئث جازبا دةرةكتةرئنةن وي قورئتئپ، 18 - عاسئردئث ورتالارئنان 20 - عاسئردئث ورتالارئنا دةيئنگئ ارالئقتاعئ قازاق تاريحئندا وتكةن ءئرئ وقيعالار مةن تاريحي تذلعالار ومئرئنةن قذندئ مالئمةتتةر ذسئندئم.
سةگئزئنشئ تاراؤعا كةلگةندة «قازاقتئث بايئرعئ قوعامدئق قذرئلئمئ جانة ساياسي تذزئمئ» جونئندة ئزدةنئس جاساپ، ءذيسئن ةلئ زامانئنان قازاق حاندئعئنا دةيئنگئ ذكئمةت قذرئلئمئ جانة ساياسي ءتذزئمئ تؤرالئ، سونئمةن بئرگة قازاق شةجئرةسئ جونئندةگئ كوزقاراسئمدئ ورتاعا سالدئم.
توعئزئنشئ، ونئنشئ تاراؤلاردا قازاقتئث سان-سانالئ شارؤاشئلئعئ، زاتتئق مادةنيةتئ سالماقتئ ورئن الا وتئرئپ باياندالسا، بذدان بئلايعئ سةگئز تاراؤدا قازاق حالقئنئث نةكة، وتباسئ، توي-تومالاق، ءولئم جونةلتؤ، ءدئني نانئم، حالئقتئق ءبئلئم (اسپان الةمئ تؤرالئ بئلئمدةر، كذنتئزبة، دارئگةرلئگئ)، وقؤ-اعارتؤئ، ءتئل-جازؤئ، باسپاءسوز مادةنيةتئ، ادةبيةت-كوركةمونةرئ، ويئن-ساؤئق قيمئلدارئ، سپورتئ، مةرةكة-ميرامئ تؤرالئ جانة ولاردئث تةگئ جونئندة كوپ-كوپ كومةسكئ جاتقان بئلئمدةردئ اشئپ الدئعا جايدئم.
- ءسئزدئث بذل كئتابئثئز الماتئداعئ «جالئن» باسپاسئنان شئققان جوق پا؟
- دذرئس ايتئپ وتئرسئث، بذل كئتاپتئ الماتئداعئ «جالئن» باسپاسئنئث ديرةكتورئ بةكسذلتان نذرجةكة ذلئ ءوز جوسپارئنا كئرگئزئپ، قارجئ تاپشئلئعئنان شئعارا الماي وتئر ةكةن. 2001 - جئلئ ماؤسئم ايئندا «قئتاي تاريحنامالارئنداعئ دةرةكتةردئ» اؤدارؤ عئلئمي تاپسئرمالئق توپتئث مذشةلةرئن قازاقستانعا باستاپ بارعان ساپارئمدا مينيسترلئكتة جذمئس جاسايتئن الئبةك اسقاروأ مئرزاعا بذل جاعدايدئ ايتئپ ةدئم. ول كئسئ: «بولدئ، كئتابئثئزدئ شئعارؤعا قول ذشئن بةرةيئن»، - دةدئ.
قئسقاسئ، ءا.اسقاروأ بذل كئتاپتئ مةملةكةت جوسپارئنا كئرگئزئپ بةردئ. مةن بذل جاعئمدئ جاثالئقتئ ب.نذرجةكة ذلئنا ايتئپ، ةلئمة قايتئپ كةتتئم. كةيئن «تاريح قويناؤئنان» دةگةن اتپةن «جالئن» باسپاسئنان كئتابئم شئعاتئن بولدئ دةگةندئ ةستئپ بارسام، بذل كئتاپ ءشوجئپ قالعان. مذمكئن كيريلليساعا اؤدارئلعاننان كةيئن جذقارئپ كةتكةن شئعار دةپ ويلادئم. بةكسذلتانعا العئسئمدئ ايتئپ، ونئث ماعان تارتؤ ةتكةن كئتاپتارئن الئپ كةتتئم. كةيئن جاتقان ذيئمة بارئپ كئتاپتئ اشئپ قاراسام، تايعا تاثبا باسقانداي ةكئ ذلكةن قاتةلئكتئ كوردئم.
ءبئرئنشئ قاتةلئك، كئتاپتئث ذشتةن ءبئر بولئگئ بولعان «ءداستذر» ءبولئمئن تذگةل الئپ تاستاعان. ول ءذشئن باسپاگةر اأتوردئث كةلئسئمئن الؤ كةرةك قوي. ةگةر باسپاگةر «مئنا كئتاپتئث «ءداستذر» ءبولئمئن الئپ تاستايمئن» دةپ ءبئر اؤئز سذراعان بولسا، وندا مةن «نة بولادئ، نة بولمايدئ» دةپ جاؤاپ بةرگةن بولار ةدئم. نة بولماسا قالاي ئقشامدادئثئز دةپ كئتاپ باسئلماي جاتئپ ءبئر كورئپ شئققان بولار ةدئم. وكئنئشكة وراي، نذرةكةث ماعان ةشقانداي سذراق قويعان ةمةس.
بذل كئسئ «ءداستذر» ءبولئمئن ادةتتةگئ تانئستئرؤ دةپ ويلاسا كةرةك. بذل كئتاپتئث قالاي زةرتتةلگةنئ، ونئث ماثئزئ تؤرالئ جوعارئدا ايتتئم. ةدئ بذل جةردة ول تؤرالئ قايتالاپ ايتئپ اقتالعئم كةلمةيدئ. ال، ةكئنشئ ذلكةن اعاتتئق، كئتاپتئث قالعان ذشتةن ةكئ بولئگئ باسئلدئ دةگةن كذننئث وزئندة، ءاربئر تاراؤدئث سوثئنا جازئلعان پايدالانعان ادةبيةتتةر مةن ةسكةرتؤلةر تذگةل الئپ تاستالعان. سونئ كورگةندة ءئشئم ؤداي اشئپ كةتتئ.
پايدالانعان ادةبيةت مةن ةسكةرتؤلةردئ كورسةتئپ جازؤ عئلئمي ةثبةكتئث نةگئزگئ شارتئ ةمةس پة؟! ول ءسوزسئز بولؤئ كةرةك. ول بولماسا سةنئث عئلئمي ةثبةگئثنئث كوكتيئندئق قذنئ قالمايدئ. اقيقاتئن ايتقاندا عئلئمي ةثبةك ءوز قذنئن جويادئ. ةگةر باسپاگةر ب. نذرجةكة ذلئ قئتايدا بولسا الدة قاشان سوتقا بةرةر ةدئم. ءبئراق امال قانشا؟! مةن ءبئر شةتةلدئك اأتورمئن. قازاقستانعا بةس كذندئك قوناقپئن. بةت جئرتئسؤدئ ار سانادئم. بذل ءذشئن بةكةثنئث ءوزئ قورلانؤئ كةرةك.
- دةمةك، بذل قاتةلئك «مةملةكةتتئك تاپسئرئس ورئندالسا بولدئ» دةگةن نةمقذرايلئقتان بولعان جوق پا ةكةن؟
- گاپ وسئندا بولئپ تذر. ةگةر ءسئز ايتقانداي بولسا، بذل اأتورعا جاساعان ذلكةن قيانات ةسةپتةلةدئ. ب.نذرجةكة ذلئ قاراپايئم باسپاگةر ةمةس، بةلگئلئ جازؤشئ جانة زةرتتةؤشئ-تاريحشئ دا. ةگةر ول كئسئنئث ءبئر كئتابئن قئتايدا شئعارئپ، وسئلاي ئستةسة قايتةر ةدئ؟ بذل كئتاپ شئققالئ بيئل ون جئلداي بولدئ. شئققانئن قايتةيئن، بذل مةنئث دةرتئمة اينالدئ.
ءبئر قئزئعئ «تاريح قويناؤئنان» دةگةن بذل كئتابئم وسئنداي ادام نانعئسئز اعاتتئقپةن جارئق كورئپ وتئرسا دا، قازاقستاننئث جوعارئ وقؤ ورنئنئث وقؤلئعئنا ةنگئزئلئپتئ دةپ ةستئدئم. بةلگئلئ تاريحشئلار دا پايدالانئپ ءجذر ةكةن. حالئقارالئق «الاش» قورئ «نايماندار» دةگةن ءذش كئتاپ شئعارئپتئ. بذل كئتابئمنان ءذزئندئ الئپتئ. سوندا نة دةپ جازدئ دةسةثئز؟ «تاريحشئ جاقئپ مئرزاقانوأتئث ةسكةرتپة بةرئلمةگةن كئتابئ «تاريح قويناؤئنان» الئندئ» دةپ جازئپ قويئپتئ. مةنئث ةسكةرتپةمنئث ادةيئ الئنئپ تاستالعانئن ولار قايدان ءبئلسئن.
ون جئلدان بةرئ دةرتئمدئ ئشئمة ساقتاپ كةلدئم. مئنة، بذگئن سةنئمةن بولعان سذحباتتا ايتئپ وتئرمئن. وسئ ارقئلئ بذكئل قازاقستاننئث وقئرماندارعا، عئلئم زةرتتةؤ سالاسئنداعئ ادامدارعا ءمالئم بولسئن. بذل كئتاپ «جالئن» باسپاسئنان قايتا باسئلئپ شئعؤ كةرةك. مةنئ ذياتقا قالدئرعانئ ءذشئن، ماسقارالاعئنئ ءذشئن ب.نذرجةكة ذلئ مةنةن كةشئرئم سذراسئن! الدئنعئ اعاتتئق ون جئلدان كةيئن بولسا دا تذزةتئلؤ كةرةك.
مةن ذمئتئپ بارادئ ةكةنمئن، كئتاپ باسئلؤدئث ءسال الدئندا الماتئعا بارعان ساپارئمدا ب.نذرجةكة ذلئ ماعان: «كئتاپتئث اتئ ذزئن ةكةن، قئسقارتئپ بةرسةثئز» دةگةن سوث «اتتئث جالئندا، تذيةنئث قومئندا ءجذرئپ» اسئعئس «تاريح قويناؤئنان» دةگةن ات قويئپ بةرئپ كةتكةن ةدئم. سونداعئ مةنةن كةتكةن كةمشئلئك بذل كئتاپتئث ذشتةن ةكئسئ تاريح، ذشتةن ءبئرئ ءداستذر بولعاندئقتان «تاريح جانة ءداستذر» دةپ ات قويعان بولسام مذمكئن، «ءداستذر» ءبولئمئ الئپ تاستالمايتئن با ةدئ؟ بذل كئسئ مةنئث كئتاپقا قويعان وسئ اتئما ورايلاستئردئ ما، كئتاپتئث «ءداستذر» ءبولئمئن تذگةل الئپ تاستاعان. بذل باسپا زاثئنا، اأتور قذقئعئنا قايشئ ارةكةت قوي؟!
سول سةبةپتئ بةكسذلتان «ءسئز كئتاپتئث اتئن «تاريح قويناؤئنان» دةپ قويئپ بةردئثئز، سوندئقتان «ءداستذر» ءبولئمئن الئپ تاستادئم» دةپ اقتالؤئ مذمكئن. ءبئراق تاريح بولئمئندةگئ پايدالانعان ادةبيةت پةن ةسكةرتؤلةردئ الئپ تاستاعانئن قالاي تذسئنؤگة بولادئ؟ ونئ قالاي كةشئرؤگة بولادئ؟! وسئ اعاتتئعئ ءذشئن دة ب.نذرجةكة ذلئ مةنةن كةشئرئم سذراسئن! سونداي-اق كئتابئمدئ قايتا باسسئن. نة بولماسا باسقا باسپادان شئعؤئنا باسپا قذقئعئن بةرسئن. مةن ةرتةثگئ ذرپاق الدئندا ماسقارا بولعئم كةلمةيدئ؟!
- مذمكئن توتة جازؤدان كيريلليساعا اؤدارئپ جازعاندا پايدالانعان ادةبيةتتةر مةن ةسكةرتؤلةر اؤدارئلماي قالعان شئعار. ولاي بولؤئ دا مذمكئن عوي؟
- ولاي بولؤ مذمكئن ةمةس. قالئپ قالعان كذننئث وزئندة ب.نذرجةكة ذلئ بذل كةمشئلئكتئ تولئقتاؤعا مئندةتتئ. بولماسا بئلدةي ءبئر باسپانئث ديرةكتورئ بولئپ نةگة وتئر. الدة ةلدئ ماسقارالاؤ ءذشئن وتئر ما؟!
- ءسئز قازاق تاريحئن زةرتةؤمةن اينالئسؤمةن بئرگة شئنجاث قوعامدئق عئلئم اكادةمياسئندا باسشئلئق قئزمةت تة اتقارئپسئز. ةندئ اكادةمياداعئ باسشئلئق مئندةت اتقارعاننان بةرئ تئندئرعان جذمئستارئثئز جونئندة قئسقاشا توقتالا كةتسةثئز؟
- ذزاق جئلعئ قاجئرلئ ةثبةگئمنئث جةمئسئ بولسا كةرةك، 1984 - جئلئ شئنجاث قوعامدئق عئلئم اكادةمياسئنئث تاريح ينستيتؤتئنئث ورئنباسار باسشئسئ بولدئم. 1986 - جئلعا كةلگةندة شئنجاث قوعامدئق عئلئم اكادةمياسئنئث ورئنباسار ديرةكتورلئعئنا كوتةرئلدئم. وسئدان كةيئن قئزمةتتئث تالابئ بويئنشا اكادةميادا بئرنةشة كةسةك عئلئمي زةتتةؤ ةثبةكتةرئنة جةتةكشئلئك ةتؤئمة تؤرا كةلدئ.
مذندا ةث الدئمةن مةنئث جةتةكشئلئك ئستةگةنئم مةملةكةتتئك عئلئمي تاپسئرما «قازاق ادةبيةتئنئث تاريحئ» دةگةن 4 تومدئق كةسةك ةثبةك بولدئ. ةندئ بذدان باسقا «قازاق مادةنيةتئنئث ارناسئ» (ايدئنئ دةسةك تة بولادئ) دةگةن جانة ءبئر ذلكةن عئلئمي زةرتتةؤ تاقئرئبئ بولدئ. بذل دا مةملةكةتتئك تاپسئرئسپةن حانزؤ تئلئندة جانة قازاق تئلئندة جازئلئپ جارئق كوردئ. «قازاقتئث ءداستذرلئ جول-جوسئنداعئ وزگةرئستةردئ زةرتتةؤ»، «ذلتئمئزدئث دامؤ ماسةلةسئ تؤرالئ تولعانئستار» جانة «شئنجاثداعئ ذلتتاردئث ةكونوميكاسئ مةن مادةنيةتئنئث دامؤئ تؤرالئ زةرتتةؤلةر» قاتارلئ كئتاپتاردئث شئعؤئنا دا جةتةكشئلئك ةتؤمةن بئرگة، العئ ءسوز جازئپ، باس رةداكتورلئق مئندةت اتقاردئم.
ذلتتار باسپاسئ قازاق مةكةمةسئنئث ديرةكتورئ، باسپاگةر امانتاي ساعات ذلئنئث ذيئمداستئرؤئمةن 2000 - جئلدان باستاپ ءذش جئل ئشئندة «قازاق تاريحئنداعئ ايگئلئ ادامدار» دةگةن ورتاق اتپةن تاريحي تذلعالار تؤرالئ 40 قا جؤئق كئتاپتئ شئعارؤدئ جوسپارعا الادئ. مةن وسئ تاريحي ةسسةلةرگة باس رةداكتورلئق مئندةتئن ذستئمة الدئم. بذل كئتاپتاردئث العاشقئ 1-كئتابئنا (12-كئتاپقا) ورتاق «العئ ءسوز» جازدئم.
«العئ ءسوز» مةن عانا ةمةس، تذتاس رةداكسيالئق القا مذشةلةرئنئث جانة ذلتتار باسپاسئنئث جذرةك سوزئنة وكئلدئك ةتةدئ دةپ سةنةمئن. مذنئث 1-كئتابئنا مةنئث جازعانئم «ابئلاي حان» بولدئ. قازئر بذل كئتاپتئث قئرئق نةشةسئ جارئق كورئپ قوعامدا جاقسئ اسةر قوزعاپ، ذرپاق تاربيةسئندة ماثئزئ زور تاماشا وقؤلئققا اينالدئ.
مةنئث جانة ءبئر جةتةكشئلئك ةتكةنئم كوپ تومدئ عئلئمي اؤدارما - «قئتاي تاريحنامالارئنداعئ قازاققا قاتئستئ دةرةكتةر» دةگةن ةثبةك. قازئرگة دةيئن مذنئث ءذش تومئن جارئققا شئعاردئق. ةندئ جالعاستئ شئعارؤدئ جوسپارلاپ وتئرمئز. مذنئث قالعان بولئگئ تاعئ ءذش تومعا جذك بولايئن دةپ وتئر.
- بذل ذلكةن ةثبةكتئث «قئتاي تاريحنامالارئنداعئ قازاققا قاتئستئ دةرةكتةر» دةپ اتالؤئنئث سةبةبئ نة؟ ونئ قئتايدئث قانداي تاريحي كئتاپتارئنان الدئثئزدار؟
- قئتاي تاريحئنا قاتئستئ «26 تاريح» دةگةن كئتاپ بار. بذل قئتاي تاريحئندا وتكةن 26 اؤلةتتتئث تاريحئنئث اسا قذندئ، ةث مول جازبا دةرةكتةرئنئث جيئنتئعئ. سونئمةن بئرگة قئتاي تاريحئندا وتكةن 26 اؤلةتپةن ءوز كةزئندة كورشئلةس بولعان، قئتايدئث قازئرگئ تةريتوريالئق اؤماعئنئث سولتذستئگئ مةن باتئسئندا جانة قازاق دالاسئ مةن ورتا ازيادا داؤرةندةگةن كوپتةگةن كوشپةندئ ذلتتار مةن جارتئلاي وتئرئقتانعان ةرتةدةگئ ةلدةر تؤرالئ وتة قذندئ اثئزدار، جازبا دةرةكتةر ساقتالعان.
انئعئراق ايتساق، قازاق حالقئنئث شئعؤ تةگئنة تئعئز قاتئستئ بولعان ةرتةدةگئ ةتنوستاردان ساق، عذن، نذكئس، ءذيسئن، قاثلئ، الان، تذرئك، تذركةش ت.ب. قذرعان ةرتةدةگئ يمپةريالار، ذلتتار تؤرالئ دةرةكتةر قازاق تاريحئن، مادةنيةتئن زةرتتةؤشئلةردئث نازارئن اؤدارعالئ ذزاق بولعان. اسئرةسة، قازاق ذلتئن قالئپتاستئرعان، قازاق ءذش ءجذزئنئث ءئرئ تايپالارئنئث تذگةل دةرلئك ةرتة زامان جانة ورتا عاسئرلئق ةتنوستار، ذلئستار رةتئندة «26 تاريح» بةتتةرئندة جازئلعاندئعئن دذنيةجذزئندةگئ جانة قئتايداعئ قازاق تاريحئن زةرتتةؤشئلةر ورتاق مويئنداعان شئندئق...
- ءسئز «قازاق ذلتئن قالئپتاستئرعان، قازاق ءذش ءجذزئنئث ءئرئ تايپالارئنئث تذگةل دةرلئك ةرتة زامان جانة ورتا عاسئرلئق ةتنوستار، ذلئستار رةتئندة «26 تاريح» بةتتةرئندة جازئلعاندئعئن دذنيةجذزئندةگئ جانة قئتايداعئ قازاق تاريحئن زةرتتةؤشئلةر ورتاق مويئنداعان شئندئق» دةپ قالدئثئز. كذنئ كةشةگة دةيئن قازاقستان تاريحشئلارئ ورئس تاريحشئلارئ مةن باتئس تاريحشئلارئنئث جازعان دةرةگئنة يمانداي سةنئپ قازاق تاريحئن جازئپ كةلگةن جوق پا؟! بذل ءئرئ جذمئستئ قولعا الؤلارئثئزعا كئم تذرتكئ بولدئ؟
- دذرئس ايتئپ وتئرسئث، ءبئزدئث ةلدةگئ قازاق تاريحئن زةرتتةؤشئ حانزؤ، قازاق عالئمدارئنان باسقا، قازاقستان، رةسةي جانة باتئس ةلدةرئندةگئ زةرتتةؤشئلةر «26 تاريحتئث» تةك ورئس ميسسيونةرئ بيچؤرين مةن فرانسؤئز عالئمئ ةديارد شاؤاننئث جانة باسقالاردئث سذرئپتاپ اؤدارعان بولئكتةرئنةن پايدالانئپ كةلگةن. ال قئتايداعئ قازاق تاريحئن زةرتتةؤشئلةر «26 تاريحتئث» حانزؤ تئلئندةگئ بةدةلدئ باسئلئمدارئنان تئكة پايدالانعانئمةن، ذشان-تةثئز جازبالاردان كةرةكتئسئن ئزدةؤ، بةينة ينةمةن قذدئق قازعانداي قيئن جذمئس بولاتئن.
سوندئقتان ةلئمئزدةگئ قازاق حالقئنان شئققان تاريحشئلار (نئعئمةت مئثجان ذلئ، جاقئپ ءجذنئس ذلئ، جاقئپ مئرزاقان ذلئ) عانا ةمةس، قازاق تاريحئمةن مادةنيةتئن زةرتتةؤ جذمئسئنا كوثئل بولةتئن ةل اعالارئ مةن بئلئكتئ زيالئلار تةگئس قئتاي جئلنامالارئنداعئ قازاققا قاتئستئ دةرةكتةردئ سذرئپتاپ اؤدارؤدئ ارمانداپ كةلگةن. شئنجاث قوعامدئق عئلئمدار اكادةمياسئنئث باسشئلئق جذمئسئنا ارالاسؤئمنان بذرئن-اق، 1970 - جئلدئث سوثئ 1980 - جئلداردئث باسئندا ةل اعالارئنان ءجانابئل سئماعذل ذلئ مةن ةرعالي ءابئلقايئر ذلئ وسئ ءئرئ عئلئمي جذمئس جونئندة ماعان ارناؤلئ ايتقان. ول كةزدة بذل جذمئس ويئمدا بولسا دا، شارت-جاعدايدئث پئسئپ-جةتئلمةگةنئن جاسئرماي ايتقانمئن.
1992 - جئلئ قاهارمان مذقان ذلئ اكادةمييامئزعا اؤئسئپ كةلگةننةن كةيئن، ونئث ذلتتار باسپاسئنداعئ كةزئندة ونئث دا وسئنداي ويئ بارلئعئن بئلگةن مةن، وسئ جذمئسقا جةتةكشئلئك ئستةؤئمة، اكادةميامئزدان ونئث ماعان مئقتئ كومةكشئ بولاتئنئن بايقاپ، ونئمةن قاتئستئ دايئندئق جذمئستارئن تالاي رةت اقئلداستئم. اكادةميامئزداعئ تاريح عالئمدارئنان گو پئثليث، شيؤة زذثجئث، يئن چيث، چئن گوگؤاثدار بئزگة پايدالئ ذسئنئستار ايتتئ. اكادةميامئزدئث كئتاپحاناسئ ماتةريالدئق دايئندئعئمئزعا سةلبةستئ.
سونئمةن ءبئز 1995- جئلئ العاشئندا اكادةميامئزدئث ءدئن ينستيتؤتئنداعئ كذلشات تويكةن قئزئنا دايئنداتقان جوبانئ قايتا تولئقتاتئپ، بذرئنعئ 2 توم جوسپاردئ، ةندئ 4 توم بولاتئن ةتئپ قايتا تذراقتاندئردئق. قاهارمان مذقان ذلئ ةكةؤئمئزدئث قايتالاي اقئلداسؤ نةگئزئندة «قئتاي تاريحنامالارئنداعئ قازاققا قاتئستئ دةرةكتةر» دةگةن اتپةن مةنئث جةتةكشئلئگئمدة اكادةميالئق عئلئمي تاپسئرما بولئپ اؤدارئلاتئن بذل كذردةلئ اؤدارمانئث 1-كئتابئ اكادةميامئز جؤرنالدار باسپاسئنئث قاراؤئندا بولاتئن بولدئ. وسئ جوبا-جوسپارئمئزدئ سول تذستاعئ ش ذ ا ر پارتكومئنئث ورئنباسار حاتشئسئ ءجانابئل سذماعذل ذلئنا اپارعانئمئزدا، بذل يگئ جذمئستئ قؤانا قذپتاعان ول كئسئ قولما-قول بةكئتتئ جانة قارجئ قيئنشئلئعئن شةشتئ.
- بذل عئلئمي تاپسئرمالئق جذمئستئ جذرگئزؤ توبئ قالاي قذرئلدئ جانة العاشقئ جذمئستئ نةدةن باستادئثئزدار؟
- بذل «قئتاي تاريحنامالارئنداعئ قازاققا قاتئستئ دةرةكتةر» اكادةميالئق عئلئمي تاپسئرما بولئپ 1-كئتابئنئث اؤدارئلؤئ تذراقتانعان تذستاعئ اتئ «26 تاريحتاعئ قازاققا قاتئستئ دةرةكتةر» بولاتئن. اكادةميا باسشئلارئنان مةن جاؤاپتئ بولئپ عئلئمي تاپسئرمالئق جذمئس ذيئمداستئردئم. قاهارمان مذقان ذلئ ةكةؤئمئز اقئلداسا كةلئپ، شئنجاث حالئق باسپاسئنان اعا رةداكتور ابدئلدابةك اقئشتاي ذلئن، شئنجاث تةلةأيزياسئنان اعا اؤدارماشئ كاكةش قايئرجان ذلئن، شئنجاث پةداگوگيكالئق ؤنيأةرسيتةتئنةن اعا رةداكتور سامؤدين ءالعازئ ذلئن تاپسئرمالئق توبئمئزدئث مذشةسئ بولؤعا ذسئنئس ةتتئك.
ةلئمئزدةگئ قازاق حالقئنان جةتئلئپ شئققان جوعارئدا اتالعان كورئنةكتئ ءتئل جانة اؤدارما عالئمدارئ ءبئزدئ بذكئل ئنتا-پةيئلدةرئمةن قولدايتئندئقتارئن ءبئلدئردئ. وسئ ءبئر كةلةلئ عئلئمي جذمئستئث ءساتتئ جذرگئزئلؤئ ءذشئن، 1-كئتاپتئ قارجئلاندئرعان ةل اعاسئ ءجانابئل سئماعذل ذلئن باس اقئلشئلئققا، شيؤة زذثجئث، سؤ بيحاي، سذلتان جانبولاتوأ، گو پيثليث، يئن چئن، چئن گوگؤاثداردئ اقئلشئلئققا ذسئنئس ةتتئك. اكادةميامئزدئث جؤرنالدار باسپاسئ قازاق رةداكسياسئنان شادئمان احمةت ذلئ، جانار جاقان قئزئ، قايرات اپسةيت ذلئ، باقئتنذر قاپاس قئزئ 1-كئتاپتئث كوررةكتورلئعئنا قاتئناستئ.
عئلئمي تاپسئرمالئق توبئمئزدئث مذشةلةرئ قانداي جذمئستار تئندئرعانئ 1-كئتاپقا بةرئلگةن «العئ سوزدة» جان-جاقتئلئ جازئلدئ. 1-كئتاپتئث باسپادان شئعؤئ بايلانئسئمةن 1999 - جئلئ 19-قازاندا اشئلعان اثگئمة ماجئلئسئندة عئلئمي تاپسئرمالئق توبئمئزدئث مذشةلةرئ ءار قئرئنان ايتئلعان سوزدةر دة «شئنجاث قوعامدئق عئلئمئ» (4، 1999 - جئل) جؤرنالئندا تاپسئرمالئق توبئمئزدئث 1-كئتاپتئ اؤدارؤ بارئسئنداعئ قئزمةتتةرئ جان-جاقتئلئ قورتئندئلاعان. اسئرةسة، قاهارمان مذقان ذلئ ماعان جاقسئ قولقانات بولدئ، اؤدارما جذمئسئن ذيئمداستئرؤ، اتاؤلاردئ تالقئعا دايئنداؤ، رةداكسياسئن قاراؤ سياقتئ اؤئر جذمئستاردئ تئندئردئ. شادئمان احمةت ذلئ 1-كئتاپتا جئلنامانئ اؤدارؤ مئندةتئن ورئنداپ، تاپسئرمالئق توبئمئزعا جاس كذش بولئپ جةگئلدئ.
«قئتاي تاريحنامالارئنداعئ قازاققا قاتئستئ دةرةكتةردئث» 1-كئتابئ 1998 - جئلدئث سوثئندا بةيجئثدةگئ ذلتتار باسپاسئنان شئققاننان كةيئن ةل ءئشئ-سئرتئندا جئلئ قابئلداندئ. سول جئلئ اكادةميامئز بةن شئنجاث قوعامدئق عئلئم جوسپار كةثسةسئ اؤدارئلؤئ جوسپارلانعان 2- كئتاپتئ مةملةكةتتئك عئلئمي تاپسئرما بولؤعا جولدادئ. تاپسئرمالئق توبئمئزدئث مذشةلةرئنة ءئشئنارا رةتتةؤ ءجذرئلدئ.
مةملةكةتتئك قوعامدئق عئلئم تاپسئرمالارئن جوسپارلاؤ جونئندةگئ ماماندار القاسئنئث مذشةسئ بولعان مةن، مةملةكةتتئك عئلئمي تاپسئرما بولئپ بةكئتئلگةن 2-كئتاپتئ اؤدارؤعا قايتالاي ذيئمداستئرئلعان عئلئمي تاپسئرمالئق توپقا تاعئ دا جةتةكشئلئك مئندةتئن وتةيتئن بولدئم. ءا.اقئشتاي ذلئ، ك.قايئرجان ذلئ، ق.مذقان ذلئ، ش.احمةت ذلئ قاتارلئلار مذشة بولدئ. س.ءالعازئ ذلئ دةنساؤلئق جاعدايئنا بايلانئستئ تاپسئرمالئق توبئمئزعا مذشة بولا المادئ.
2-كئتاپتئث اؤدارئلؤئ ءتامامداعان تذستا، 2001 - جئلئ مامئردا، عئلئمي تاپسئرمالئق توبئمئزدئث مذشةسئ قاهارمان مذقان ذلئ جذرةك اؤرؤئنان قايتئس بولدئ. ونئث قازاسئ عئلئمي تاپسئرمالئق توبئمئز ءذشئن عانا ةمةس، جالپئ شئنجاثداعئ قوعامدئق عئلئم سالاسئ، باسپاءسوز سالاسئ جونئنةن اؤئر قازا بولدئ. اكادةميامئزدان وسئ عئلئمي تاپسئرمانئ ورئنداؤ جولئنداعئ ناقتئ جذمئستارعا ماعان ةندئگئ كومةكشئ شادئمان احمةت ذلئ بولئپ قالعان ةدئ. ابدئلدابةك اقئشتاي ذلئ مةن كاكةش قايئرجان ذلئ تاپسئرمالئق توبئمئزدئث بةلدئ مذشةلةرئ بولئپ اؤئر جذك ارقالادئ. حانزؤ عالئمدارئنان شيؤة زذثجئث بذرئنعئسئنداي كومةك كورسةتئپ تئعئز سةلبةستئ.
«قئتاي تاريحنامالارئنداعئ قازاققا قاتئستئ دةرةكتةردئث» 3-كئتابئ 2003 - جئلئ قوعامدئق عئلئم سالاسئ بويئنشا مةملةكةتتئك عئلئمي تاپسئرما بولئپ بةكئتئلدئ. بذل جولعئ عئلئمي تاپسئرمالئق توبئمئزدئث جةتةكشئسئ جانة مذشةلةرئ نةگئزئنةن تذراقتئ بولدئ. 3-كئتاپقا ةنگةن مازمذنداردئ سذرئپتاؤعا دا 1-، 2-كئتاپ سةكئلدئ تاپسئرمالئق توبئمئز ءوزئ ية بولئپ سذرئپتاپ بةكئتتئ. حانزؤ عالئمدارئنان اكادةميامئزدئث تاريح ينستيتؤتئنئث ديرةكتورئ، تاريح عئلئمئنئث دوكتورئ تيان ؤيجياث ريزاسئز كومةكتةستئ. 15 جئلدان بةرگئ عئلئمي تاپسئرمالئق توبئمئزدئث جةتةكشئسئ بولؤ سالاؤاتئممةن ئلگةرئندئ-كةيئن باسپادان شئققان 3-كئتاپتئث دا جةكةكشئ باس رةداكتورلئق مئندةتئن وتةدئم. ال 1-كئتاپتئث باس رةداكتورلئق مئندةتئن قاهارمان مذقان ذلئنا جذكتةگةن ةدئم. 2-، 3-كئتاپتئث باس رةداكتورلئق مئندةتئن كاكةش قايئرجان ذلئنا جذكتةدئم.
- بذل ةثبةكتئ قازاقشا سويلةتؤ ءذشئن جةثئل تذسپةگةنئ بةلگئ بولئپ تذر. ةندئ كذردةلئ دة، قذندئ ةثبةكتئ اؤدارؤ باراسئنداعئ كةلةلئ جذمئستارعا توقتالا كةتسةثئز؟
- قئتاي تاريحنامالارئنداعئ قازاققا قاتئستئ دةرةكتةردئث» 3-كئتابئنئث اؤدارئلؤ بارئسئنداعئ كةلةلئ ماسةلةنئث ءبئرئ اؤدارئلاتئن مازمذنداردئ سذرئپتاؤ بولاتئن. بذل ماسةلة جونئندة جوعارئدا ايتئلدئ جانة 3-كئتاپقا جازئلعان «العئ سوزةردة» ءبئرشاما تولئق باياندالعان. ءار تومعا العئ ءسوز جازؤدئ ارقالاعان مئندةتئ، كوتةرگةن جذگئنئث اؤئرلئعئنا وراي باس رةداكتورلئق مئندةت وتةگةن ارئپتةستةرئمة تاپسئردئم، سوثئنان تاپسئرمالئق توپتئث مذشةلةرئنئث ورتاق قاراؤئنان وتكئزئپ تذراقتاندئردئق.
ةكئنشئ كةلةلئ ماسةلة، اؤدارئلاتئن مازمذندارعا ساي قاجةتتئ ماتةريالدارمةن قامداؤ بولدئ. مةن تاپسئرمالئق توپتئث مذشةلةرئن بارلئق قاجةتتئ ماتةريالدارمةن قامداؤعا نةگئزئنةن كةپئلدئك ةتتئم. ةل ءئشئ-سئرتئنان قاجةتتئ ماتةريالدار مةن سوزدئكتةر دةر كةزئندة ساتئپ الئندئ.
ءذشئنشئ كةلةلئ ماسةلة، ءاربئر كئتاپتئث اؤدارئلؤئ بارئسئندا، سذرئپتالعان دةرةكتةردةگئ اتاؤلاردئ الدئن الا تالقئلاپ تذراقتاندئرؤ بولاتئن. بذل وسئ كذردةلئ دة قذندئ عئلئمي اؤدارما ةثبةكتئث ساپاسئنا كةپئلدئك ةتؤدئ، اتاؤ-تةرميندةردئ بئرلئككة كةلترؤدئ ماقسات ةتتئ. ءاربئر كئتاپقا سذرئپتالئپ ةنگةن دةرةكتةر، تاپسئرمالئق توبئمئزداعا كئمدةر جاعئنان سذرئپتالعانئ سول تومنئث وزئندة جازئلعاندئقتان بذل ارادا قايتالامايئن. تةك اشالاپ ايتؤعا ءتيئستئ ماسةلة ءاربئر كئتاپتاعئ اتاؤلاردئث تاپسئرمالئق توبئمئزدئث قاتاث عئلئمي ذستانئمئمةن ذجئمدئق تالقئلاؤئنان ءوتئپ تذراقتاندئرئلعانئ.
مئنة، وسئنداي ورتاق ماقساتپةن 1-، 2-كئتاپتاعئ اتاؤ-تةرميندةر ياعني جئلنامالارداعئ ةرتة جانة ةرتة ورتا عاسئرلئق ةتنوستار مةن مةملةكةتتةرگة قاتئستئ ونوماستيكالئق اتاؤلار الدئمةن قاهارمان مذقان ذلئ جاعئنان تالقئلاؤعا ازئرلةنگةننةن كةيئن عئلئمي تاپسئرمالئق توبئمئز ذجئمدئق تالقئلادئق. مئسالئ، 1-كئتاپتئث اتاؤلارئ مةن اؤدارماداعئ كةيبئر قيئن ماسةلةلةر تؤرالئ 7 رةت، جيئنئ 18 كذن تالقئ وتكئزدئك. اتاؤلار جونئندةگئ العاشقئ جوبا مئنة وسئنداي قاتاث تالقئ مةن ساراپتاؤدان ءوتئپ تذراقتانعان سوث عانا ءاربئر اؤدارماشئنئث پايدالانؤئنا بةرئلدئ. 2-، 3-كئتاپتاردا وسئ عئلئمي ستيل جالعاسئن تاپتئ. سوندئقتان ءبئز بذل كئتاپتاردئ شئن مانئندةگئ ذجئمنئث اقئل-پاراساتئنئث تؤئندئسئ، ورتاق ةثبةك دةپ قارايمئز.
ءتورتئنشئ كةلةلئ ماسةلة، ءاربئر كئتاپتئث اؤدارماسئنئث قاتاث عئلئمي ذستانئممةن رةداكسيالانؤئ جانة قئرؤار تذسئنئك جازئلؤئ، جئلنامالئق كورسةتكئش پةن اتاؤلار سوزدئگئنئث بةرئلؤئ. وسئ تذرعئدان ايتقاندا، بذل كئتاپ كوپ تومدئق كذردةلئ، ذجئمدئق ةثبةك، اسا قيئن اؤدارما ةثبةك بولؤمةن بئرگة، زةرتتةؤ تذسئ باسئم عئلئمي شئعارما. ءار كئتاپقا بةرئلگةن «العئ سوزدةردة» بذل جذمئستاردئ كئمدةر تئندئرعانئ انئق جازئلدئ.
بةسئنشئ كةلةلئ ماسةلة، «قئتاي تاريحنامالارئنداعئ قازاققا قاتئستئ دةرةكتةردئث» قارجئلاندئرئلؤئنا قاتئستئ جذمئستار. ةگةر قارجئ ماسةلةسئ شةشئلمةسة، اكادةميامئزدئث مةنئث جةتةكشئلئندةگئ عئلئمي تاپسئرمالئق توپتئ ذيئمداستئرؤئ دا مذمكئن ةمةس ةدئ. سوندئقتان مةن ةث الدئمةن «قئتاي تاريحنامالارئنداعئ قازاققا قاتئستئ دةرةكتةردئث» 1-كئتابئنئث اؤدارئلؤئ مةن باسپادان شئعؤئن قارجئلاندئرعان ةل اعاسئ ءجانابئل سئماعذل ذلئ مةن 3-كئتاپتئث باسپادان شئعؤئن قارجئلاندئرعان ش ذ ا ر پارتكومنئث تذراقتئ مذشةسئ نذرلان ءابئلماجئن ذلئنا ةرةكشة قذرمةت بئلدئرةمئن.
ال 2-كئتاپتئث اؤدارئلؤ بارئسئنداعئ قارجئ قيئنشئلئقتارئمئزدئ شةشؤگة كومةكتةسكةن دالةلقان ءماميقان ذلئ، قابئل وسپان ذلئ، قئزايجان سةيئلقوجا ذلئ، مذقاتبةك ادئلبةك ذلئ، كذلاش قئدئرباي قئزئ سةكئلدئ باسشئلارعا ةرةكشة راقمةت ايتامئن. 2-، 3-كئتاپتاردئث مةملةكةتتئك عئلئمي تاپسئرما بولئپ بةكئتئلؤئنة جانة تابئستئ اؤدارئلؤئنا كوثئل بولگةن قاتئستئ ورئندار مةن ماماندارعا بورئشتئلئق بئلدئرةمئن.
- اتالعان كئتاپتئث 1-كئتابئ جارئق كورگةننةن باستاپ ةل-ءئشئ سئرتئنداعئ ئقپالئ جاقسئ بولعانئن ايتئپ قالدئثئز. بذل ةثبةكتئث ءبئزدئث تاؤةلسئز قازاق ةلئ عالئمدارئ قالاي باعالاعانئ تؤرالئ ايتا كةتسةثئز؟
- «قئتاي تاريحنامالارئنداعئ قازاققا قاتئستئ دةرةكتةردئث» 1-كئتابئ 1998 - جئلئ باسپادان شئعؤئنا وراي وتكئزئلگةن اثگئمة ماجئلئسئندةگئ باسشئلار مةن عئلئمي تاپسئرمالئق توبئمئزداعئ عالئمداردئث سوزدةرئ گازةت-جؤرنالدار مةن راديو-تةلةأيزيادا تاراتئلؤئنئث قوعامدئق ئقپالئ كذشتئ بولدئ. 2-كئتاپتئث مةملةكةتتئك تاپسئرما بولئپ ئستةتئلؤئنة جول اشتئ. ويتكةنئ ول قئتايدئث «26 تاريح» سئندئ الةمگة ايگئلئ، تةثدةسسئز ءبئلئم بةرةتئن تاريحئنئث قازاققا قاتئستئ دةرةكتةرئنئث سذرئپتالؤئ نةگئزئندة، تذثعئش رةت جذيةلئ اؤدارئلؤئ جانة رةسئمي باسپادان شئعؤئ ةدئ.
قئتايداعئ قازاق حالقئنان شئققان تاريح، ءتئل جانة اؤدارما عالئمدارئنان ذيئمداسقان عئلئمي تاپسئرمالئق توپتئث كوپ تومدئ بولئپ اؤدارئلؤئ جوبالانعان بذل ذجئمدئق ةثبةكتئث 1-كئتابئنئث باسپادان شئعؤئنئث شةتةلگة، اسئرةسة، قازاقستان رةسپؤبليكاسئنئث عئلئم سالاسئنا ئقپالئ ايئرئقشا كذشتئ بولدئ.
سوندئقتان ق ر-نئث ءبئلئم جانة عئلئم ءمينيسترئنئث عئلئم اكادةمياسئ تاريح جانة ةتنولوگيا ينستيتؤتئنئث ديرةكتورئ، اكادةميك ماناش قوزئبايةأ ماعان تةلةفون بةرئپ قذتتئقتادئ جانة وسئ كذردةلئ عئلئمي اؤدارما ةثبةكتئث قازاقستاندا باسئلؤئنا قاتئستئ ئستةردئ كةثةسؤ ءذشئن ءبئزدئ قازاقستاندا عئلئمي ساپاردا بولؤعا ذسئنئس ةتتئ. مةن مذنئ قؤانا قذپتادئم جانة الدا بولاتئن ةكئ ةل عالئمدارئنئث كةزدةسؤئنئث دايئندئق جذمئستارئن اقئلداسؤعا قاهارمان مذقان ذلئن جئبةرةتئنئمدئ ايتتئم. ول كئسئ قولما-قول قوسئلدئ.
وسئلايشا قازاقستان رةسپؤبليكاسئنداعئ ماناش قوزئبايةأ باستاعان تاريح عئلئمدارئ «قئتاي تاريحنامالارئنداعئ قازاققا قاتئستئ دةرةكتةردئ» ةسكئ حانزؤ تئلئنةن قازاق تئلئنة تئكة اؤدارؤ جذمئسئن بئلةك سئبانئپ الدئمةن باستاعان ءبئزدئث ةثبةكتةرئمئزدئ وتة جوعارئ باعالادئ. جوعارئداعئ ايتئلعان الدئن الا اقئلداسؤ بويئنشا، 2001 - جئلئ مامئردا عئلئمي تاپسئرمالئق توبئمئزدئث مذشةلةرئ قازاقستانعا عئلئمي ساپارعا اتتانؤعا دايئندالعان تذسئمئزدا، قاهارمان مذقان ذلئ تذتقيئل جذرةك اؤرؤئنان قايتئس بولعاندئقتان ساپارئمئز كةشئگئپ، ماؤسئم ايئندا باردئق.
ةكئ ةلدةگئ قازاق عالئمدارئنئث ورتاق ماقسات جولئنداعئ وسئ رةتكئ كةزدةسؤئندة، اكادةميك ماناش قوزئبايةأ باستاعان قازاقستان عئلئمدارئ ءبئزدئث قئتاي تاريحنامالارئنان كوپ تومدئ اؤدارمامئزدئث جوبا-جوسپارئمةن تانئستئ. 1-،2-كئتاپتئث اؤدارمالارئنداعئ اتاؤلاردئ كونة زامان حانزؤ ءتئلئ فونةتيكاسئنداعئ دئبئستئق ةرةكشةلئكتةرگة يكةمدةپ وقؤ ارقئلئ تالقئلاپ تذراقتاندئرعاندا، ءبئزدئث ةرتةدةگئ اتا-بابالارئمئزدئث تئلئنة جاقئن بولاتئنئن دالةلدةگةنئمئزدة، مذنئث ءوزئن عئلئمي اؤدارماداعئ «ءبئر توثكةرئستةپ» قاراستئ.
اسئرةسة، «قئتاي تاريحنامالارئنداعئ قازاققا قاتئستئ دةرةكتةردئ» تذثعئش رةت جذيةلئ، كوپ تومدئ ةتئپ حانزؤ تئلئنةن تئكة قازاق تئلئنة اؤدارؤدئث، حانزؤ تئلئنة جةتتئك قئتايداعئ قازاق عالئمدارئنئث قولئنان شئعؤئن ءبئر ذلكةن ينجةنةريا رةتئندة باعالادئ. ونئث قازاقستاندا كيريللتسيا جازؤئمةن شئعؤئنا قازاقستان ذلتتئق عئلئم اكادةمياسئ ية بولئپ، دذنيةءجذزئ قازاقتارئ قاؤئمداستئعئ سةلبةسةتئن بولدئ.
اكادةميك ماناش قوزئبايةأ پةن دذنيةءجذزئ قازاقتارئ قاؤئمداستئعئ ءتوراعاسئنئث ءبئرئنشئ ورئنباسارئ قالداربةك نايمانبايةأ قايتئس بولئپ كةتكةنةن كةيئن، ولاردئث ورنئن باسقان مامبةت قويگةلديةأ جانة دذنيةءجذزئ قازاقتارئ قاؤئمداستئعئ ءتوراعاسئنئث ءبئرئنشئ ورئنباسارئ تالعات ماماشةأ مئرزالار ولاردئث جذمئسئن جالعاستئردئ. ةكئ ةل عالئمدارئنئث تئعئز سةلبةسؤئمةن، اشئربةك كوبئشةأ باس ديرةكتورلئعئنداعئ «ونةر» باسپاسئنان «قئتاي جئلنامالارئنداعئ قازاق تاريحئنئث دةرةكتةرئ» دةگةن اتپةن 2006 - جئلئ شئققان باسئلمنئث 1-تومئنا بةرئلگةن «كئرئسپةسئندة» تالعات ماماشةأ پةن مامبةت قويگةلديةأ:
«جالپئ العاندا، كوپ تومدئق تذرئندة جاريالانباق قئتايلئق دةرةكتئك ماتةريالداردئث ةلئمئزدئث تاريحئن كةث ءارئ تةرةثئرةك مازمذندا تذسئنؤگة ئقپالئ زور بولماق. كوپ تومدئ باسئلئمنئث قازاق تئلئندة جارئق كورؤئنة سةبةپشئ بولئپ، كوپ ذلةس قوسقان جاقئپ مئرزاقان ذلئ باستاعان عالئمدار توبئنا ريزاشئلئعئمئزدئ بئلدئرةمئز» دةپ جازدئ.
2006 - جئلئ قازاقستاندا تةك جارئق كورگةن بذل ةكئ تومنئث بةيجئثدةگئ ذلتتار باسپاسئنان 1998 - جئلئ جانة 2003 - جئلئ شئققاندئعئ، ال قازاقستان عالئمدارئنئث «مادةني مذرا» باعدارلاماسئ بويئنشا قئتاي جئلنامالارئنداعئ دةرةكتةردئ اؤدارتؤئ بذدان كةيئن باستالعانئ كوپكة ءمالئم. ال قازئر اؤدارئلئپ بولعان 3-تومئ مةملةكةتتئك عئلئمي تاپسئرمالار ساراپتاؤئنان «تاثداؤلئ» باعالانئپ بارئپ باسپاعا ازئرلةنگةندئكتةن ايتا كةتكةنئمئز ءجون.
مئنا 3-كئتاپقا كاكةش قايئرجان ذلئ اتئنان جازئلعان «العئ سوزدة» ايتئلعانداي، قازئرگة دةيئن اؤدارئلعان ءذش كئتاپتا قازاق اتاؤئ ةتنوس رةتئندة كةزئكپةيدئ. ءبئراق بذل قازاق اتاؤئنئث ةتنوس اتئ رةتئندة تاريحتا سوناؤ ةرتةدةن ءمالئم ةكةندئگئن تةرئستةمةيدئ. الدئثعئ ةكئ كئتاپتا قازاق اتاؤئنا وتة جاقئن ساق ةلئ، قازار، ساق سةكئلدئ تايپا جانة ةلدةردئث اتتارئ بولؤئ، سونداي-اق ةرتةدةگئ ءذيسئن ةلئمةن داؤئرلةس، قازاقتئث شئعؤ تةگئنة تئعئز قاتئستئ الان ةلئنئث كةيبئر تاريحي كئتاپتاردا «اسا»، «كئسا»، «حاسا» دةگةن اتتارمةن اتالؤئ دا تةگئس قازاق اتاؤئنئث تةگئ ارئدا جاتقاندئعئن مةثزةيدئ.
«قازاق» اتاؤئ جونئندة، شةتةل تاريحشئلارئن ايتپاعاندا، قئتايداعئ قازاق تاريحشئلارئنان نئعئمةت مئثجان ذلئ، جاقئپ ءجذنئس ذلئ، جاقئپ مئرزاقانوأتار وسئدان 15-20 جئل بذرئن جاريالاعان شئعارمالارئندا جان-جاقتئ ئزدةنئپ، عئلئمي تذجئرئمدار جاساعان. سوندئقتان ءبئز قازاق ءذشئن ءجذزئن قالئپتاستئرعان كةيبئر ءئرئ تايپالاردئث (مئسالئ، ءذيسئن، قاثلئ، الان) جانة ولارمةن زامانداس نةمةسة ولاردئث ارعئ تةگئ بولاتئن ءبئزدئث جئل ساناؤئمئزدان بذرئنعئ ساق، عذن ةلدةرئنئث اتتارئ قئتاي جئلنامالارئنا تذسكةن ءداؤئردئث جازبالارئن سذرئپتاپ اؤدارؤدئ ءوزئمئزدئث بورئشئمئز دةپ بئلدئك. دةمةك، قازاقتئث تةگئنة تئعئز قاتئستئ جوعارئدا اتالعان ةتنوستاردئث اتا-بابالارئمئز ةكةندئگئ ارحةلوگيالئق دةرةكتةر ارقئلئ دا دالةلدةندئ.
- اثگئمةثئزگة راحمةت!
ءالئمجان ءاشئم ذلئ،
الماتئ - ءذرئمجئ - الماتئ.
http://shyn.kz/