قازئرگئ قازاقتار ءبئر-ءبئرئن قالاي اتاپ شاقئرادئ

استانا. 22 - قازان. قازاقپارات - ادامدئ اتاپ شاقئرؤدئث دذنيةجذزئ حالئقتارئندا ءارالؤان تذرلةرئ بار.

قازئرگئ قازاقتار ءبئر-ءبئرئن قالاي اتاپ شاقئرادئ

اعئلشئندار - ميستةر، ميسس، سةر، فرانسؤزدار - مؤسة، مادام، يسپاندار - سينيور، سينيوريتا، ارابتار - ةي، مذحاممةد ت.ب. بولئپ كةتة بةرةدئ.

ول شاقئرؤلاردئث ءوزئ سول حالئقتئث عاسئرلار بويئ قالئپتاسقان مادةنيةتئنة، تئلدئك ورتاسئنا، دذنيةتانئمدارئنا بايلانئستئ بولئپ كةلةدئ.

ءار حالئقتئث شاقئرؤئنان-اق ونئث قاي حالئقتئث وكئلئ ةكةنئن اجئراتؤعا بولادئ.

قازاقتار ادامداردئ جاس ةرةكشةلئگئنة قاراي، تؤئستئق قاتئناستارئنا قاراي، قوعامداعئ قئزمةتئ مةن ءدئني اتاعئنا قاراي اتاپ شاقئرعان.

تانئمايتئن ةر ادامدار ءبئرئن-ءبئرئ اقساقال، اتا، اجة، كوكة، اپا، اعا، جةثگةي، قارئنداس، بالاقاي دةپ شاقئرا بةرةدئ.

ال قوعامداعئ ورنئنا قاراي باتئر، قاجئ، بيةكة، بايةكة، مولدةكة، ت.ب. دةپ اتاپ جاتادئ.

سولاي اتاؤ حالئقتئث وزئندئك دذنيةتانئمئن، ةلدئث ةلدئگئن، ءبئر بيلئككة باعئنعان قذرئلئمئ بار ةكةنئن اثعارتادئ.

سول اتاؤلار ءبئزدئ باسقا حالئقتاردان دارالاپ، ذلتتئق بولمئسئمئزدئ ةرةكشةلةپ تذرادئ.

تذركئ حالئقتارئندا ءبئر-ءبئرئن اعا دةپ قذرمةتپةن اتاؤ - باياعئدان قالئپتاسقان ءذردئس. مئسالئ، وزبةكتةر تاشمات اكا، يولداش اكا دةپ ايتسا، ولاردئث «اكا» دةگةنئ - ءبئزدئث سول «اعا» دةگةنئمئز.

قئرعئزدار دا «بايكة» دةپ قارسئ الئپ، سول بايكةلةگةن كذيئ شئعارئپ سالادئ. ولاردئث دا «ةكةسئ» ءبئزدئث اعامةن تذبئرلةس، ماعئنالاس ذعئمدار.

كةثةس وكئمةتئ ورناعان 70 جئلدا ءبئزدئث تؤئستئق اتاؤلارئمئز ءار ايماقتا ءارتذرلئ ايتئلاتئن بولئپ كةتتئ. اسئرةسة، مةملةكةتتئك مةكةمةلةردة اتئنا اكةسئنئث اتئن جاپسئرئپ ايتؤ داستذرگة اينالئپ الدئ.

تازا قازاقئ ورتادان شئققان ادامدار ءذشئن ول ءبئر مولاداعئ جازؤدئ وقئپ تذرعانداي ئثعايسئز ةستئلةتئنئ جاسئرئن ةمةس.

پالةنشة تذگةنشة قئزئ نةمةسة تذگةنشة پالةنشة ذلئ دةپ ايتؤ راسئندا دا، تازا قازاقئ ذعئمعا ساي كةلةدئ دةي الماس ةدئك. كلاسسيك جازؤشئمئز بةيئمبةت مايليننئث «ارئستانبايدئث مذقئشئ» دةگةن اثگئمةسئ قازاقئ اتاؤدئث ناعئز ذلگئسئن كورسةتئپ تذرعان جوق پا؟!

مةن پالةنشة تذگةنشة ذلئ دةپ قذجاتقا، ةسئككة، تاعئ دا باسقا رةسمي جةرلةرگة جازؤعا قارسئ ةمةسپئن، تةك اؤئزشا ايتؤعا سونئث ئثعايسئزداؤ ةكةنئن ةسكةرتكئم كةلةدئ.

سوناؤ تذركئ داؤئرئنةن كةلة جاتقان اكة-شةشةمئزگة قاراتئپ ايتئلاتئن اپا، كوكة دةگةن اتاؤلارئمئز، ماما مةن پاپاعا اؤئسئپ، ابدةن بةكئپ الدئ.

توقسانئنشئ جئلدارئ اكةلةرئن پاپا ةمةس، اكة نةمةسة كوكة، شةشةلةرئن ماما ةمةس، اپا دةپ اتايتئن ءبئر جاقسئ ءذردئس باستالعان ةدئ، سول قازئر ءوزئنئث جالعاسئن تاپپاي، توقئراپ قالعان سةكئلدئ. پاپا مةن ماما قايتادان بةلةث الئپ كةتئپ بارادئ.

ونئ از دةسةثئز، اپكةلةرئمئزدئ «تاتة»، كةي كةزدة ءتئپتئ «اپشة» قئلئپ جئبةردئك. «اپكة» دةگةننئث ءوزئ «اپا-ةكة» دةگةن ةكئ ءسوزدئث قوسئندئسئ ةكةنئن ةستةن شئعارئپ العان سياقتئمئز. «تاتةنئث» ورنئعئپ العانئ سونشا، الپئستئ القئمداعان ايةلدةرگة اپا دةسةث، اتئنان قذلاپ قالعانداي اشؤلاناتئندارئ بار.

«اپا دةمة، مةن ساعان اپا بولا قويعان جوقپئن» دةپ جةر تةپكئلةپ شئعا كةلةدئ. بذل كوپ جاعدايدا نةمةرةلةرئ اجةسئن اپا دةگةندئكتةن، ءوز شةشةلةرئن تاتة دةپ امالسئز اؤئستئرعانئنان شئققان ءذردئس ةكةنئ بايقالادئ.

ةندئ نة دةيئن دةسةث «تاتة» دة دةيدئ. «تاتةسئ» «اپاعا» قاراعاندا جاستاؤ ادامعا ارنالعان اتاؤ ةكةن. تاربيةلئ ادام ءار جاس ةرةكشةلئگئن سول جاسقا ساي قابئلداي ءبئلؤئ كةرةك، كةيبئر سارئ قارئن بايبئشةلةردئث ساناسئن ةؤروپالئقتاردئث ءبئر-بئرئنة «قئزداي بولئپ كةتئپسئث» دةپ وتئرئك ءمذلايئمسيتئن جادئگوي سوزدةرئ ابدةن جاؤلاپ العان سةكئلدئ.

ةگةر تةك اپكةلةرئن عانا «تاتة» دةسة، ماقذل دةر ةدئك، ءبئراق شةشةسئن، جةثگةسئن، اپكةسئن بارلئعئن ءبئر تاتةمةن اتايتئن ادامدارعا الئ كذنگة دةيئن تذسئنبةي كةلةمئن.

بذل تاتة دةگةن اتاؤ قازاقتئث باياعئدان كةلة جاتقان ايةلدةرگة دةگةن تؤئستئق اتاؤلاردئث ءبارئن جويئپ جئبةرةتئن جالماؤئز ءسوز بولدئ. ونئث ومئرشةثدئگئ سوندا، قازئر تاتة دةگةن اتاؤ كذللئ قازاقستانعا جايئلئپ كةتتئ. ويتكةنئ سول ءسوزدئ تاسئمالداؤشئ ءوزئمئزدئث قئزدارئمئز ةكةن، ال ولارعا الئسقا كذيةؤگة تيمة، «تاتة» دةگةن ءسوزدئ اپارما دةپ قايتئپ ايتاسئث؟!

انا ءسابيئ دذنيةگة كةلگةننةن جئگئت بولئپ ات جالئن تارتئپ مئنگةنشة بالاسئنئث قاسئندا بولادئ، بالانئث ءتئلئ دة، تاربيةسئ دة سول اناسئنا قاراپ قالئپتاسادئ.

م.اؤةزوأتئث «ةل بولامئن دةسةث، الدئمةن بةسئگئثدئ تذزة» دةگةنئنئث جانئ بار ءسوز ةكةنئن وسئدان-اق ذعؤعا بولادئ. سوندئقتان بالاعا اناسئ قالاي ذيرةتسة، ول سولاي قابئلدايدئ. «تاتة» دةپ ايت دةسة، ول اناسئن دا تاتة دةپ اتاپ جذرة بةرةدئ.

ال باياعئ اپا، جةثگة، اپكة دةگةن قازاقئ اسئل اتاؤلاردئث ءبارئ تاتةنئث تةگةؤرئنئنة شئداماي، تذتة-تذتة بولئپ، ذمئتئلئپ بارادئ. بذلاي كةتة بةرسة، ةندئ ءبئر قئرئق-ةلؤ جئلدا قازاق بارلئق ايةل اتاؤلئنئ «تاتة» دةپ قانا اتايتئن شئعار.

الماتئ وبلئسئ جامبئل اؤدانئنئث ادامدارمةن اثگئمةلةسئپ وتئرئپ: «وسئ «تاتة» دةگةن ءسوز سئزدةرگة قايدان كةلگةن، ورئس اعايئندارئثئزدئث «تةتيا» دةگةن سوزئنةن شئققان با؟» دةسةم، «ول بئزدة باياعئدان بار ءسوز، «تاتة» دةپ ةركةكتئ اتايتئن سةندةر عوي» دةپ ءبئر اقساقال سوزگة بةلسةنة ارالاستئ.

مةن وندا ذمبةتالئ اقئن نةگة جامبئلدئ «جامبئل تاتةم» دةپ اتاعان دةسةم، ول كئسئ ونئ بئلمةيتئن بولئپ شئقتئ. ذمبةتالئ عانا ةمةس، كةنةن اقئن دا، سول قاتارلئلاردئث بارلئعئ جاكةثدئ «تاتة» دةپ اتاعان. ولار ذلئ اقئندئ، وزدةرئنئث اعالارئن سولاي قذرمةتتةگةن.

سوندا «تاتةنئث» پايدا بولعانئنا كوپ ؤاقئت بولا قويماعان بولئپ تذر عوي. اباي شئعارمالارئن وقئپ وتئرئپ ايةل بالاسئنا قاراتا ايتئلاتئن «تاتةنئ» كةزدةستئرة المادئق، «اباي جولئ» ةپوپةياسئندا دا «تاتة» جوق، ХІХ عاسئردا ءومئر سذرگةن اقئنداردئث ةشقايسئسئنان وزدةرئنئث اپكةلةرئن «تاتة» دةگةندةرئن وقي المادئق. سوندا بذل ئندةتتةي جايئلئپ بارا جاتقان «تاتة» ءسوزئ قازاققا قايدان كةلگةن؟ نةگة ءبئز وسئ بئرةؤدئث قاثسئعئنا قذمارمئز؟!

وسئ كذنئ قازاقتئث «جيةن» دةگةن اتاؤئ دا بئرتئندةپ قولدانئستان شئعئپ بارا جاتقان سياقتئ. اجةپتاؤئر جاسقا كةلگةن، كوزقاراسئ قالئپتاسقان، ةلگة تانئمال دةگةن اعالارئمئزدئث وزدةرئ قئزدارئنان تؤعان جيةندةرئن «جيةن» دةپ اتاؤدان قاشقاقتاپ، نةمةرةم دةپ اتاؤعا اؤةس بولئپ الدئ.

بذل قئزدئث كوثئلئن قالدئرماؤعا تئرئسؤدان تؤعان امال ما، نة بولماسا ورئستئث جيةندئ نةمةرة دةپ قابئلدايتئن داستذرئنةن ءسئثئستئ بولدئ ما، الدة كةيئنگئ جئلدارئ بالا سانئنئث ازدئعئنا بايلانئستئ پايدا بولعان قذبئلئس پا، ونئ تةرةثدةپ زةرتتةپ، زةردةلةي العان جوقپئز.

ال قازاقتئث «ايةل»، «كذيةؤ» دةگةن اتاؤلارئ بذگئندة تولئعئمةن قولدانئستان شئعئپ قالدئ دةسة دة بولادئ. كذيةؤئم، ايةلئم دةگةننئث ءبارئن جولداسئم دةگةن ءسوز الماستئرئپ العالئ قاشان؟! سوندا ءبئزدئث قازاق ءسوزدئث ءمانئن تذسئنؤدةن قالعان با؟

قاسئثدا كةلة جاتقان ءيت تة جولداس ةمةس پة؟ كذيةؤئ قايسئ، ايةلئ قايسئ ايئرا الماي، دال بولاسئث؟ ةكةؤئ دة ءبئرئن-ءبئرئ جولداسئم دةپ تاقئلداعاندا، بذلار ءبئر ءذيدئث ةرلئ-زايئپتئ ادامدارئ ةمةس، بئرگة جذمئس ئستةيتئن دوس-جاران نةمةسة كوثئلدةستةر ةكةن دةپ قالاسئث.

سوندا كذيةؤ، ايةل دةگةن سوزدةر دورةكئ بولعانئ ما؟ ءوزئمئز كوپ ةلئكتةيتئن ورئستار دا ايةلئن نةمةسة كذيةؤئن «ةتو موي توأاريشش» (بذل مةنئث جولداسئم) دةپ تانئستئرمايدئ عوي.

قازئرگئ كةزدة قاي مةكةمةگة كئرسةثئز دة ءبئرئن-ءبئرئ اتئنا اكةسئنئث اتئن قوساقتاپ اتاؤدئ ذردئسكة اينالدئرئپ العان. وعان ماشئقتانئپ العانئمئز سونشا كةيبئر ادامداردئ «پالةنشةكة» دةپ اتاساث تاعئنان ءتذسئپ قالعانداي رةنجئپ، مةنئ «كويچيباي چؤپچيبايةأيچ نةمةسة كؤلپارا كؤلتايةأنا» دةپ اتاثئز دةپ ةسكةرتؤ جاساپ جاتادئ.

سوندا، قازاقتئث اعا، اپا دةپ سئيلاعان «ةكةسئنةن» «-أيچتئ» قوسئپ ايتؤ الدةقايدا ارتئق بولعانئ ما؟ الدة قازاقتا ءبئرئن-ءبئرئ سئيلاپ شاقئراتئن اتاؤدئث بولماعانئ ما؟ مةنئثشة، قازاق اؤةلئ ءبئرئن-ءبئرئ تولئق قازاقشا شاقئرئپ الماي تذرئپ ةشقاشان دا تازا قازاق بولا المايدئ.

«-أيچ پةن -أنا» دةگةن سئيلاسئمدئلئق سالتئ دذنيةجذزئندة ورئستاردان باسقا بئردة-ءبئر حالئقتا قولدانئلمايدئ. قازاق داستذرئندة وزئنةن ذلكةن ادامنئث اتئن ول كئسئنئث كوزئنشة اتاؤ، وعان اكةسئنئث اتئن قوساقتاپ اتاؤ - ادةپسئزدئك، تاربية كورمةگةندئككة سانالادئ.

ال ةگةر ول سول ةلدئث كةلئنئ بولسا، وندا ماسةلةنئث مذلدةم شيةلةنئسكةنئ دةپ ويلاي بةرئثئز. ياكي ءبئز ورئستئث وسئ ءبئر شاقئرؤ ءراسئمئن قابئلداي وتئرئپ ءوزئمئزدئث مئثداعان جئلدار بويئ كةلة جاتقان سالت-ءداستذرئمئزدئ مانسذقتاعان بولئپ شئعامئز.

ال كةرئسئنشة، «پالةنشةيةأيچ» دةپ اسپةتتةؤ ورئستئث ناعئز ورئستئعئن، ءبئر-بئرئنة دةگةن جذرةك جئلؤئن بئلدئرةدئ. ال سالتئ باسقا، ءدئنئ مةن ءتئلئ باسقا ءبئز ءذشئن ونئث قانداي ماثئزئ بار؟

ةگةر رةسمي اتاؤ كةرةك بولسا، قازاقتئث مئرزا، حانئم دةگةن سوزدةرئن نةگة پايدالانباسقا؟!.

ول كةز كةلگةن ادامنئث مارتةبةسئن كوتةرةدئ، ءارئ ايتؤعا وثاي. بذل تؤرالئ تئثعئلئقتئ ويلاناتئن ؤاقئت كةلگةن سياقتئ...

اعيلا حاسان قئزئ شورا، «ايقئن»

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى