ابئلاي حان جانة احماد شاح
استانا. 21 - قازان. قازاقپارات -بذگئندة الةمنئث نازارئن اؤدارئپ، ساياسي، الةؤمةتتئك-ةكونوميكالئق جاعدايئنئث تذراقسئزدئعئمةن اتئ شئققان اؤعانستان 18 - عاسئردا ورتالئق ازيادا الئپ ةل بولدئ دةگةنگة ةشكئم سةنة قويماس.
ءوزارا ئشكئ تالاس پةن سئرتقئ كذشتةردئث ستراتةگيالئق ويئندارئ اسةرئنةن سوعئستاردان كوز اشپاعان اؤعاندار قازئرگئ تاثدا شةكاراسئ شةكتةسپةگةنئمةن قازاقستان رةسپؤبليكاسئمةن سةنئمدئ قارئم-قاتئناس ورناتئپ، ةلئمئزدئث قولداؤئنا ية بولئپ وتئر. مذنداي بايلانئستاردئث تاريحئ وتكةن عاسئرلارعا كةتةدئ.
كونة تاريحقا نازار اؤدارساق، قازاق جانة اؤعان مةملةكةتتةرئنئث ديپلوماتيالئق بايلانئستارئ 18- عاسئردا-اق قالئپتاسقانئن بايقايمئز. بذل كةزةثدة قازاق حاندئعئ مةملةكةتتئلئگئن ساقتاؤ جولئندا كورشئلةرئ ورئس-كازاكتارئ، قالماق، باشقذرتتارمةن، جونعاريامةن ارپالئسئپ جاتسا، اؤعان تايپالارئ ازيانئث ذلان-عايئر تةرريتورياسئن بيلةگةن پارسئ شاحئ نادئر مةن ذلئ موعولدار يمپةرياسئنئث قول استئنان شئعؤعا قارسئ كذرةستئ باستاعان-دئ.
تاريحتا اؤعان (پؤشتؤن) جةرئندة 16 - عاسئردا حاتتاك تايپالارئ قذرعان اكورا، تةري، 17 - عاسئردا افريديا، 18 - عاسئردئث باسئنداعئ قانداعار، گةرات ءتارئزدئ ذساق-ذساق يةلئكتةر بولعانئمةن، ولاردئث بارلئعئن بئرئكتئرةتئن دؤرراني دةرجاأاسئ (1747-1819 ج ج.) ءبئرتذتاس پؤشتؤنداردئث باسئن قوسقان العاشقئ تاؤةلسئز مةملةكةت ةكةندئگئ بةلگئلئ.
اؤعان مةملةكةتئنئث قذرئلؤئنا ولاردئث سان عاسئرلئق كذرةسئ مةن پارسئ يمپةرياسئنئث كذيرةؤئ ئقپال جاسادئ. 1747 - جئلئ 20 - ماؤسئمدا ءنادئر شاحتئث قازا تابؤئ، يراننئث بئرنةشة يةلئكتةرگة ءبولئنؤئ اسةرئنةن اسكةر قذرامئنداعئ اؤعاندئق ابدال تايپالارئ زةثبئرةكتةر ءبولئمئن باسئپ الئپ، حوراساننان قانداعارعا قاراي جئلجئپ، 1747 - جئلئ قازان ايئندا شير-سؤرح مازارئ ماثئندا احماد حاندئ شاح رةتئندة سايلادئ.
احماد شاح ءوزئ پارسئ اسكةرئنئث قذرامئندا اؤعان اتتئ اسكةرئن باسقارئپ، تالاي جورئقتارعا قاتئستئ، تاجئريبة جينادئ.
اؤعاندئقتار نادئرگة 1739 - جئلدئث مامئرئنا دةيئن ينديانئ ءبئرجولاتا باعئندئرؤعا كومةكتةستئ.
ءذندئ جورئعئندا ءنادئر شاح 90 مئث اسكةرئمةن 340 مئثدئق ءذندئ اسكةرئن تالقانداپ، ازياداعئ ةث مئقتئ مةملةكةتتئ قالئپتاستئردئ. ءنادئر شاح اسكةرئ 1740 - جئلئ تامئز ايئندا بذحارا، حيؤا حاندئقتارئن باعئندئرئپ، قازاق حاندئعئ تةرريتورياسئنا كةلئپ تئرةلگةن-دئ. ونئ ةسكةرگةندئكتةن دة قازاق ةلئنئث جاؤاپكةرشئلئگئن ارقالاعان ءابئلقايئر حان 1740 - جئلئ 19- تامئزبةن 1- قئركذيةك ارالئعئندا ورئنبوردا وتكةن قازاقتئث بارلئق بةلدئ تذلعالارئ (ابئلمامبةت حان، ابئلاي، نذرالئ، ةرالئ سذلتاندار، ةسةت، بوكةنباي، قذتئر، جانئبةك، بوگةنباي باتئرلار ت.ب.) قاتئسقان قازاق-ورئس كةلئسسوزئنة بارماي، الدئن-الا ارال تةثئزئنة قاراي اتتاندئ.
ءابئلقايئر حاننئث كةزدةسؤگة قاتئسپاؤ تؤرالئ باتئل شةشئمئن ءذستئرت توث پئشؤگة ءذيئر رةسةي تاريحشئلارئ ونئث جةكة باسئنان ئزدةپ، ئشكئ الاؤئزدئق اسةرئنةن دةگةن قورئتئندئعا كةلةدئ. شئنئن ايتقاندا ماسةلة باسقادا ةدئ. ءابئلقايئر حاننئث الدئندا ةلدئث وثتذستئگئندةگئ جاعدايدئ رةتتةؤ، شاحپةن كةلئسئمگة كةلئپ، ءوزارا قئرعئندئ توقتاتؤ مئندةتئ تذردئ.
1740- جئلئ 8 - قاراشادا ءابئلقايئردئث ءنادئر شاحقا جئبةرگةن العاشقئ ةلشئلةرئنئث قذرامئنا سةنئمدئ ادامدارئمةن بئرگة وزئنة كةلگةن ورئس ةلشئسئ گةودةزيست ي.مؤراأيندئ جانة قاراقالپاقتان، ارالدئقتاردان 4 ادامدئ ةنگئزةدئ. 9 - قاراشادا حان ةلشئلةرئن پارسئ شاحئ قابئلدادئ. بذل باستاما وثتذستئكتةگئ قاؤئپتئث الدئن الدئ.
مئنة، وسئلايشا باستالعان ديپلوماتيالئق قارئم-قاتئناس كةيئن جالعاسئن تاپتئ. جاثا ةلشئلئككة ءبئر كةزدة حيؤانئ بيلةگةن باتئر حاننئث ذلئ قايئپ سذلتان تارتئلدئ. قايئپ حيؤانئ 1715-1728 - جئلدارئ بيلةگةن شةرعازئ حاننئث قئزئنان تؤعان بولاتئن. ولاي بولسا ءسوز جوق، قايئپ حيؤا حاندارئنئث جيةنئ رةتئندة ونئث ماسةلةسئمةن شذعئلدانؤعا تولئق قذقئلئ ةدئ.
قازاق-يران قارئم-قاتئناسئ بارئسئن ءجئتئ قادالاعان ن.پ.رئچكوأ «پارسئنئث پاتشاسئ حيؤا يةلئگئنة دةيئنگئ جةرلةردئ جةثئپ كةلئپ، بذل جةردئث استاناسئ حيؤا قالاسئن دا العان. وسئ كةزدة باتئردئ قامقورلئعئنا الؤدئ سذراپ، قازاق حانئ ءابئلقايئر قايئپتئ ءنادئر شاحقا ةلشئ قئلئپ جئبةرگةن»،- دةپ انئقتاي تذسةدئ (كاپيتان جازبالارئ / پ.ي.رئچكوأ، ن.پ.رئچكوأ. - الماتئ: انا ءتئلئ، 1995. -85-86ب).
سونئمةن قايئپ باتئر ذلئ ءابئلقايئر تاپسئرماسئمةن، بئزدئثشة، 1745 - جئلدئث كوكتةمئندة ءنادئر شاحقا اتتانعان. ونئ وسئ جئلئ جازدا ءابئلقايئر حانعا حيؤا ةلشئلةرئ قذدايبةردئ يناق پةن قذتلئ مولدا اكةلگةن پارسئنئث اسكةر باسئ، حيؤالئق ءؤايئسقذل ميحتياردئث حاتتارئ ايعاقتايدئ.
ءنادئر شاح 1745 - جئلئ 5 - مامئردا ءابئلقايئر حانعا «بئزبةن كةلئسة وتئرئپ، يومؤت حالقئنا سوققئ بةرؤدئ سذرايسئز، سونئمةن بئرگة مارقذم شةرعازئ حاندئ مئسالعا الا وتئرئپ، قايئپ سذلتاندئ جانة باسقالارئن حاندئق تاققا قويؤعا بولاتئندئعئنا ذمئتتةنةسئز، ءبئزدئث اؤةلدةن سئزگة قايئرئم كورسةتؤ ويئمئز بار»،- دةسة، حيؤالئق ؤايئسقذل: «ءسئزدئث جئبةرگةن ةلشئلةرئثئز شاح قئزمةتئندة بولئپ، شاحتاردئث شاحئ ولارعا كوپتةگةن مةيئرئم كورسةتتئ»،- دةپ حابارلايدئ.
قايئپ باستاعان ةلشئلئكتئث ءساتتئ قابئلدانعانئنا كوز جةتكئزگةن ءابئلقايئر حان 1746 - جئلئ ءوز ةلشئسئ اقمئرزا ارقئلئ پارسئ شاحئنا تاعئ حات جولدايدئ. حان: «ةگةر ورئستار تاراپئنان قئسئمعا تذسسة، ولاردان قورعانؤ ماقساتئندا حيؤا يةلئگئندةگئ بةسقالا قالاشئعئن وزئنة بةرؤدئ» وتئنةدئ. اقمئرزا يران جةرئندة قايئپ سذلتاننئث شاح سةنئمئنة ية بولعاندئعئن انئقتادئ.
بذحارا حاندارئ ءذبايدوللا (1702-1711)، ابئلپةيئز (1711-1747) سارايئندا كئتاپحاناشئ بولعان مذحاممةد أافا يبن مذحاممةد زاحير كارميناگي (كازئ أافا) «تؤحفات ءال-حاني» («حان سئيلئعئ» نةمةسة «تاريحي راحيم حان») ةثبةگئندة قايئپتئث وسئ كةزةثدةگئ ءومئرئ مةن قئزمةتئن تولئق اشئپ كورسةتةدئ. ةثبةكتةن قايئپتئث شاح بذيرئعئ بويئنشا اتاقتئ فيردوؤسي اقئننئث وتانئ حوراسانداعئ (يران) تؤة قالاسئندا قئزمةتتة بولئپ، ونئث سةنئمئنة ية بولعانئن بايقايمئز.
قايئپتئث حيؤا تاعئنا وتئرئپ، حوراسان قولداؤئنا ية بولؤئ قازاق حاندارئنئث سئرتقئ ساياساتئنداعئ ءبئر عانا رةسةيمةن شةكتةلمةگةندئگئن، ولاردئث قاي ؤاقئتتادا كوپ أةكتورلئ ساياسات ذستانعاندئعئن دالةلدةيدئ. مذنداي ساياساتتئ جالعاستئرعان ءابئلقايئردئث ءساتتئ ديپلوماتياسئن 1747 - جئلئ 20 - شئلدةدةگئ ءنادئر شاحتئث جانة 1748- جئلئ 15- تامئزداعئ ءوزئنئث ءولئمئ عانا توقتاتتئ.
سونئمةن قازاق حاندئعئنئث وثتذستئگئندة 18 - عاسئردئث ورتاسئندا يران يمپةرياسئن اؤئستئرعان جاثا اؤعان مةملةكةتئ دذنيةگة كةلدئ. تاؤةلسئز مةملةكةت باستاؤئندا تذرعان ابدال تايپالارئ ءوز اتاؤئن دؤرراني (ءئنجؤ-مارجان) دةپ وزگةرتسة، احماد دؤرر-دؤرران (ءئنجؤ-مارجاننئث اسئلئ) دةگةن اتاققا ية بولادئ. سودان شاح 1750- جئلئ بذكئل اؤعان جةرئن باعئندئرئپ، 1750-1754 - جئلدارئ حوراساندئ، پاندجابتئ، كاشميردئ، كةيبئر وزبةك يةلئكتةرئن جاؤلاپ الئپ، 1761 - جئلئ دةلي قالاسئنا جاقئندايدئ.
دؤرراني دةرجاأاسئ الئپ مةملةكةتكة اينالئپ، ورتا ازيا، يران، شئعئس تذركئستان ةلدةرئن وثتذستئك ازيا مةملةكةتتةرئمةن بايلانئستئراتئن ءئرئ ساؤدا-ساتتئق تورابئن يةلةندئ. دؤرراني يمپةرياسئ 2100 مئث شارشئ شاقئرئمعا سوزئلئپ، فرانسيا، يتاليا، يسپانيا جانة ذلئ بريتانيانئ بئرگة قوسقانداعئ اؤقئمئنان دا اسئپ ءتذستئ.
زامانداستارئنئث پئكئرئنشة، احماد وسئنشا ةلدئ 80 مئث تذراقتئ، 200-300 مئث جيناپ الئنعان جالدامالئ اسكةر، 2 مئث جةثئل جانة 40 اؤئر زةثبئرةك كذشئمةن باعئندئردئ. اؤعاندئقتار ارتيللةريالئق قارؤدان باسقا اتقان وعئ 1 شاقئرئمعا جةتةتئن «ةرادة-بان» راكةتالئق قوندئرعئلارئن پايدالاندئ.
1760- جئلدارئ اؤعانستان مةملةكةتئنئث، ونئ بيلةؤشئ احمادتئث ةث كذشةيگةن كةزةثئ ةدئ. وسئ تذستا ونئث مةملةكةتتئك مذددةسئ شئعئستاعئ كةلةسئ ءبئر الئپ ةل قئتايمةن توعئسپاي قالدئ. ونئث نةگئزگئ سةبةبئ قئتايدئث جوثعار مةملةكةتئن جةر بةتئنةن جويئپ، اسكةري كذشتةرئن وثتذستئك-باتئسقا، مذسئلمان ةلدةرئنة قاراي باعئتتاؤئ ةدئ. ورتالئق ازياداعئ ساياسي-ةكونوميكالئق احؤال تذبئرئمةن وزگةرئسكة ذشئرادئ.
1756-1757 - جئلدارئ قازاقتار، 1758-1759 - جئلدارئ قئرعئزدار، وزبةكتةر قئتاي اسكةرلةرئمةن بةتپة-بةت سوعئستئ. قازاق ءذشئن تئعئرئقتان شئعار جولدئ ئزدةگةن ابئلاي حان «اتا-بابامئز ةسئمحان مةن جاثگئرحاننان بةرئ جذثگومةن حابارلاسا المادئق» دةي كةلة، ةندئگئ جاعدايدا ورتاق كةلئسئمنئث ماثئزدئلئعئن قئتاي پاتشاسئنا جولداپ، قازاق-قئتاي بايلانئستارئنئث جاثا كةزةثئن قالئپتاستئردئ (تاريحي زةرتتةؤلةر: شةجئرةلئك دةرةكتةر / ن.مذقامةتقان. -الماتئ: جالئن، 1994. -66-67 ب).
قئتايلئقتار وسئ ساتتة ءبئر كةزةثدة جوثعارياعا باعئنعان شئعئس تذركئستاندا دا باتئل قيمئلداي باستادئ. ش.ءؤاليحانوأ قاشقارعا ساياحاتئندا «باتئسئندا بولور قئراتتارئ جانة تيان-شانمةن، وثتذستئگئندة كؤةن-لؤنمةن، شئعئسئندا مونعولدئق گوبي شولئمةن شةكتةلگةن اؤماقتئث ءالئ كذنگة بةلگئلئ-ءبئر اتاؤئ جوق. ةلدئث شئعئسئندا بذل جةرلةر التئشاهار - التئ قالا، ذيعئرستان، نةمةسة قاشقار دةپ اتالسا، ةؤروپادا ول كئشئ بذحاريا، شئعئس تاتاريا، شئعئس نةمةسة قئتاي تذركئستانئ اتئمةن بةلگئلئ، كةيدة قاشقاريا دةپ تة اتايدئ» دةگةن توقتامعا كةلگةن-دئ.
شئعئس تذركئستان مانچجؤر-قئتاي بيلةؤشئلةرئ ءذشئن ورتا ازيانئ باعئندئرؤ جوسپارئنداعئ پلاسدارم بولدئ. ولاردئث جاؤلاپ الؤشئلئق ارةكةتتةرئنة بئردةن-ءبئر قارسئلئق تانئتقان مذسئلمان ءدئنئنئث وكئلدةرئ قوجالار بولاتئن. 1759 - جئلدئث باسئندا جيحان قوجا (ءبئر دةرةكتة جاهانگير) ورتا ازيا مةن قازاقستانعا ءذمئت ارتئپ، ادامدارئن جئبةرگةن. قوجا ةلشئلةرئنئث ورتا جذزگة كةلگةنئن كورگةن ورئس كوپةسئ ؤ.سةيؤشةأ جيحاننئث تاشكةنتتئكتةرمةن كةلئسئمگة كةلگةنئن حابارلايدئ.
قئتايدئث جوسپارلئ ةكسپانسياسئنان رةسةي دة شوشئندئ. سوندئقتان ورتا ازياداعئ مذسئلمان حالئقتارئنئث قئتايدئث جاؤلاپ الؤشئلئعئنا قارسئ باستالعان ءوزارا كةلئسئمدةرئن پايدالانؤ ءذشئن رةسةي بارئن سالدئ. 1759 - جئلئ نذرالئ حان جانئندا بولعان كاپيتان تةأكةلةأ ورئس ذكئمةتئنة «قئتايلئقتار «ياركةندتئ، قاشقاردئ، تاشكةنتتئ باعئندئردئ» دةپ ةستئگةندئگئن حابارلايدئ. مذنداي حاباردان سوث رةسةي ساياساتكةرلةرئ قازاقتارعا «جاثا قورقئنئشتئ» ءجيئ-ءجيئ جةتكئزئپ، ولاردئ قئتايعا قارسئ دايئنداؤ ءذشئن ادامدارئن قازاق حاندارئنا اتاندئرادئ .
1759 - جئلئ جاز ايلارئندا قازاق دالاسئنا جوعارئداعئ تاپسئرمامةن كةلگةن م.اراپوأ ابئلمامبةت، ابئلاي حاندارعا شئعئس تذركئستاننان جاثا ةلشئلةردئث كةلگةندئگئن حابارلاپ، «قوجالار حاننان قولداؤ سذرادئ. قازاق بيلةؤشئلةرئ ءوتئنئشتئ قابئلداعانئمةن، «الدئمةن ذيعئر بةكتةرئ ءوزارا قئرعئندئ توقتاتئپ، كةلئسئمگة كةلسئن» دةگةن تالاپ قويعاندئعئن انئقتايدئ. قازاقتاردئث مذنداي تالابئ زاثدئ سانالدئ. ويتكةنئ شئعئس تذركئستاندئ بيلةگةن قوجالاردئث وزدةرئ 1755- جئلدان باستاپ ةكئگة ءبولئنئپ، ءوزارا تالاستئ قئزدئرعان ةدئ.
ش.ءؤاليحانوأتئث انئقتاؤئنشا، قوجالاردئث ءبئر توبئ «اقتاؤلئقتار» ذلتتئق ةركئندئكتئ قولداسا، ةكئنشئلةرئ، «قاراتاؤلئقتار» قئتايلار جاعئنا شئققاندار بولاتئن. اقتاؤلئق قوجالاردئ قاشقار، ياركةند، ءذش-تذرفان، اقسؤ تذرعئندارئ، قاراتاؤلئقتاردئ تذرفاندئقتار، كومؤلدار ت.ب. قولداعان. بؤحان اد-دين قوجا قئتايلئقتار كومةگئمةن 1756 - جئل باسئندا جاقيا قوجانئ جةثئپ، قاشقار مةن ياركةنتتئ يةلةنةدئ. العاشقئ جةثئستئ اقتاؤلئقتار مذددةسئنة پايدالانعان بؤرحان اد-دين جوثعاريادان قاشئپ كةلگةن باؤئرئ جاهانگيرمةن بئرگة حالقئن قئتايلئقتارعا باعئندئرماي ءوز سوثدارئنا ةرتة باستايدئ.
اعايئندئ قوجالاردئث اتاعئ وسئ ازاتتئق ءذشئن كذرةسپةن شئقتئ. ازاتتئق ءذشئن كذرةستئ كةزئندة جوثعارلارعا قارسئ باستاعان ولاردئث اكةسئ ماحمؤد قوجا 1755 - جئلئ قازا تاپقان-دئ. ئشكئ تارتئستئث ارتئ سوزئلمالئ سوعئستارعا ذلاستئ. سونئث كةسئرئنةن قئتاي 1759- جئلئ تامئزدا 30 مئث اسكةرئمةن ياركةنتتئ، قاشقاردئ باعئندئردئ. اقتاؤلئق قوجالاردئث شئعئس پاميرگة، باداحشانعا ءوتؤ جوسپارئ جذزةگة اسپاي قالادئ.
ورئس زةرتتةؤشئسئ أ.أ.گريگورةأ «قئتاي ئقپالئمةن باداحشان بيلةؤشئسئ سذلتان شاح بةلدئ قوجالاردئ شاقئرئپ، ولاردئ ءولتئرئپ، بئرةؤئنئث باسئن چيث پاتشاسئنا جولدادئ. قاشئپ قذتئلعان مذحاممةد ةمين قوجانئث ذلئ اي قوجا كابؤلگة كةلئپ، احمادتان كومةك سذرايدئ. سودان احماد اسكةرئمةن باداحشاندئ باعئندئرئپ، سذلتان شاحتئ جازالادئ» دةپ تذيئندةيدئ . زةرتتةؤشئ پئكئرئن قئتاي دةرةكتةرئ دة قؤاتتايدئ.
قوجالاردئث شئعئس تذركئستاننان كذشپةن ئعئستئرئلئپ، تولئقتاي قئتاي بيلئگئنئث ورناؤئ كورشئ مةملةكةتتةرگة اسةرئن تيگئزدئ. ونئ قذلسارئ باتئردئث «قئتايدئث جوسپارئ ذلكةن بذحارا مةن حيؤادان ءارئ قارايعئ جةرلةردئ باسئپ الؤ بولدئ» دةگةن ءتذيئنئ ايعاقتايدئ. وسئنداي اسا كذردةلئ كةزةثدة، شئعئستانؤشئ أ.س.كؤزنةسوأ، ابئلاي حاننئث قوقان بيلةؤشئسئ ةردةنة بي، قئرعئزدار، ذيعئر بةكتةرئمةن ءوزارا بايلانئستارئن جازعانئمةن، ونئث قئتايمةن قارئم-قاتئناستئ شيةلةنئستئرمةؤگة اسا ذلكةن ءمان بةرگةنئن كورسةتةدئ .
مئنة وسئنداي ساتتة دؤرراني يمپةرياسئنئث شاحئ احماد پةن قازاق حاندارئنئث، ورتا ازيا حاندئقتارئ اراسئنداعئ ديپلوماتيالئق قاتئناستاردئث ةرةكشة كذشةيؤئ زاثدئ ةدئ. 18 - عاسئردئث 60-جئلدارئنئث باسئندا-اق ابئلاي حان ورتا ازيانئث بيلةؤشئلةرئنة، احماد شاحقا ةلشئلةر جئبةرئپ، قئتاي ةكسپانسياسئنا جول بةرمةؤ ماسةلةسئن كوتةرگةن. 1762 - جئلئ اؤعان شاحئ قازاقتئث باس حانئ ابئلمامبةتكة جولداعان حاتئندا ابئلاي حاننئث جاعدايدئ تالداعان حاتئمةن تانئس ةكةندئگئن، سونئث اسةرئمةن قئتايعا ةلشئلئك جئبةرةتئندئگئن اشئق ايتادئ.
ابئلمامبةت حاننئث حاتشئسئ بابازياننئث ابئلايعا جةتكئزگةن حاتئمةن ورئس تئثشئسئ ف.گوردةةأ تة تانئسئپ ذلگةرةدئ. تئثشئنئث 1763 - جئلئ 3- قازاندا رةسةيگة جولداعان حاتئندا ابئلاي مةن وزگة بيلةؤشئلةردئث احمادقا باداحشاندا ولتئرئلگةن قوجالاردئث ذلدارئن جئبةرئپ، كومةك سذراعاندئعئ بةلگئلئ بولادئ. سودان شاح قولداؤ ءبئلدئرئپ، قوجانئث ذلدارئن اكةلةرئ ورنئنا تاعايئنداپ قاشقارعا كةيئن قايتارعان ةكةن.
وسئنداي كةلئسئمدةردةن سوث اؤعان شاحئ ءوز ةلشئلةرئن قئتايعا اتتاندئرادئ. اؤعان ةلئنةن حابار العان قئتاي پاتشاسئ 1762 - جئلئ 18 - قاراشادا ارنايئ بذيرئعئمةن شةكارا باسشئلارئنا «اؤعاندئقتاردئث العاشقئ ةلشئلئگئ ةكةندئگئن، ولاردئث ذلكةن، ءارئ ءبئرتذتاس مةملةكةتتئگئن» ةسكةرتئپ، ولارعا ةرةكشة قذرمةت كورسةتؤدئ تاپسئرادئ. 40 ادامنان تذراتئن اؤعان ةلشئلئگئ قذتشئمئر حاننئث باسشئلئعئمةن 1762 - جئلدئث كذزئندة قئتايعا بارئپ، چيث يمپةرياسئنئث ورتالئق ازيانئث سولتذستئك-باتئس ايماعئنداعئ جاؤلاؤشئلئق ساياساتئنا قارسئلئق بئلدئرةدئ.
وسئ ةلشئلئك پةكينگة بارا جاتقاندا جانة 1763- جئلئ كوكتةمدة قايتار ساپارئندا قازاق حاندارئن، ةل يگئلةرئن قوسئپ، احماد شاحتئث جوسپارئمةن تانئستئرادئ. اؤعان باسشئسئ قازاق حانئ تاعئ دا ابئلايعا ارنايئ حات جولدايدئ. حاتئندا سوعئس بولا قالعان جاعدايدا اسكةري وداق قذرؤ، قئتاي اسكةرلةرئنة ازئق-تذلئكپةن، كولئكپةن كومةكتةسپةؤ جونئندة اشئق ايتئلعان. 1763 - جئلدئث العاشقئ جارتئسئندا احماد شاح چيث يمپةرياسئمةن سوعئسقا شئنئمةن-اق، ازئرلئك جذرگئزئپ، قازاق دالاسئنا، حيؤا، بذحارا جانة قوقانعا اسكةري وداق قذرؤ نيةتئمةن جاثا ةلشئلئكتةر جئبةرةدئ.
اؤعان ماسةلةسئندة قازاق بيلةؤشئلةرئ ئشكئ بئرلئكتئ ساقتادئ دةؤئمئزگة ابدةن بولادئ. اؤعان ةلشئلةرئ ابئلمامبةت حان ارقئلئ كئشئ ءجذز حانئ نذرالئعا دا حابار سالئپ، سوعئس بولا قالعان جاعدايدا اسكةرئنة كومةك الؤدئ جوسپارلاعان. ةگةر ازئق-تذلئك، جئلقئلارمةن كومةك كوسةتئلسة مول التئن، كذمئس تولةنةتئندئگئ جونئندة ؤادة دة بةرئلگةن. قازاقتئث باس حانئ ابئلمامبةت «جاسئنئث ذلكةندئگئنة قاراماستان» نذرالئ حانمةن ذنةمئ بايلانئس ذستاعان. ءتئپتئ نذرالئ حان ادامدارئ اؤعان ةلشئسئ قذتشئمئرمةن كةزدةسئپ، ودان قئتاي پاتشاسئنان احمادقا ةلشئلةر شئققاندئعئمةن حاباردار بولعان.
اراعا ؤاقئت سالا ابئلمامبةت حان بايتذرعان باستاعان ةلشئلئگئن احمادقا جئبةرةدئ. وسئ تذستا قوقان بيلةؤشئسئ ةردةنة دة اؤعان ةلشئلةرئنئث كةلئپ، ءوزارا كومةك ماسةلةلةرئن تالقئلاعانئن ابئلايعا حابارلايدئ. 1763 - جئلئ جازدا ةردةنة بةك ةلشئلةرئ ابئلمامبةت حانعا دا كةلگةن . كوپ ذزاماي ابئلمامبةت حان قازاق-اؤعان ماسةلةلةرئن تالقئلاؤ ءذشئن ءذش ءجذزدئث بةلدئ تذلعالارئن قوسقان كةثةستئ تذركئستاندا ذيئمداستئرعان.
قذلسارئ باتئردئث انئقتاؤئنشا وعان 6 مئث ادام جينالعان. كةيئن بةلگئلئ بولعانداي كوپشئلئك اؤعان-قئتاي اراسئندا سوعئس بولا قالسا، قازاقتار احماد شاحتئ قولدايدئ دةگةن شةشئم قابئلداعان. 1763 - جئلئ قازاق دالاسئندا بولعان ورئس تئثشئلارئ كوپةستةر م.أوزميلوأ، كؤزنةسوأتار سذلتانمامبةت سذلتان جانة قذلسارئ باتئرمةن كةزدةسئپ، قازاق حاندئعئنئث اؤعاندارمةن اراداعئ بايلانئسئن ايقئن سةزئنگةن. دةگةنمةن ولار ابئلاي حاننئث قئتايعا دا ةلشئ جئبةرگةندئگئن دة انئقتايدئ.
1764 - جئلئ 15- ناؤرئزداعئ ءسئبئر شةبئ اسكةرلةرئنئث قولباسشئسئ ي.ي.شپرينگةر ةسةبئنةن سانكت-پةتةربؤرگكة ابئلاي سذلتانعا 20 ادامنان تذراتئن اؤعان ةلشئلئگئنئث كةلگةندئگئ بةلگئلئ بولادئ. احماد شاحتئث ابئلايعا جازعان حاتئندا سيانلؤنعا قذرامئندا 40 ادامئ بار ةلشئلئك جئبةرگةنئ جانة وعان: «بوعدئحاننئث (چيث پاتشالئعئ) مذسئلمان دئنئندةگئ حالئقتار مةن قاشعار، جاركةنت سةكئلدئ باسقا دا وسئنداي ةلدةرگة بيلئك جذرگئزؤگة ةشبئر قذقئ جوق»، - دةپ ةسكةرتكةنئ جازئلعان.
مذنئث بارلئعئ قازاق بيلةؤشئلةرئنئث چيث پاتشالئعئنئث جاؤلاپ الؤشئلئق ساياساتئن ديپلوماتيالئق جولمةن شةشؤگة ذمتئلعاندئعئن جانة ونئ جذزةگة اسئرؤ ءذشئن كورشئلةس مذسئلمةن ةلدةرئمةن تئعئز كةلئسسوز جذرگئزگةندئن دالةلدةيدئ. سول كةزةثگة دةيئن ةكئ الئپتئث - رةسةي مةن قئتايدئث ورتاسئندا ةل تاؤةلسئزدئگئن ساقتاؤ جولئندا كوپ أةكتورلئ باعئت ذستانعان قازاق حاندئعئ قيئن-قئستاؤ ساتئندة كذشةيگةن اؤعان شاحئمةن دة ساياسي ديپلوماتيالئق قاتئناس ورناتتئ.
ونئث ناتيجةسئ اؤعان ةلشئلةرئنئث قئتايعا، قازاقستانعا، قوقان حاندئعئنا، وزگة دة مذسئلمان حالئقتارئنا بارؤئ بولا الادئ. قازاقتار ءبئر ءسات قئتاي باعئتئن ذمئتپادئ. 1762 - جئلدئث قئركذيةگئندة ابئلاي حاننان داؤلةتكةرةي سذلتاننئث، 1763 - جئلئ اقپاندا باتئس قازاق ذرگةنئش ةلشئسئ سةيتقذل، كئشئ جذزدةن نذرالئ حاننان ذكئباس بولاتتئث، 1764 - جئلئ ءساؤئر ايئندا ءابئلمامبةت حاننان قانجئعالئ باستاعان 22 ادامنئث قئتاي پاتشاسئمةن كةزدةسؤئ ءبئرتذتاس مةملةكةتتئلئكتئ ساقتاؤدان تؤئنداعان قادامدار بولاتئن.
ءبئر قئزئعئ قازاق ةلشئلةرئمةن بئرگة 1763 - جئلعئ ساپاردا قوقان ةلشئسئ باباشئق، ذيعئرلاردان اشئمبةك، اكةبةكتةر ةرئپ بارعان. 1763 - جئلئ اقپاندا نذرالئ حانعا جولداعان ةجةن پاتشانئث حاتئنان باداحشان، قوقان، بذيرات، ورتا ءجذزدئث قازاقتارئنئث بئرلةسكةن ساياساتتارئن بايقاؤئمئزعا بولادئ [100 قذجات (قازاق حاندئعئ مةن چيث يمپةرياسئ اراسئنداعئ قارئم-قاتئناستارعا بايلانئستئ قذجاتتار). -الماتئ: سانات، 1998.- 58،62-65 ب.б.
قئتايدئث كةلةسئ ءبئر دةرةگئندة 1763 - جئلئ 11- اقپاندا «اؤعان ةلشئسئ قوجا-ميرحات، باداقشان ةلشئسئ ابدؤل-حامزا، قوقان ةلشئسئ باباشئق، باتئس قازاق ذرگةنئش تايپاسئنئث ةلشئسئ سةيئتكةرةي، كئشئ ءجذز تايپاسئنئث ةلشئسئ ذكئباس، بولات جانة «حؤةي بؤ» قاشقار قالالارئنئث ءذشئنشئ دارةجةلئ اكئم-بةگئ اقبةك قاتارلئلار پاتشاعا سالةم بةرؤ ءذشئن «ؤ مةن» -نئث الدئندا پاتشانئ كذتتئ»، ال 1763 - جئلئ 17 - اقپاندا اتالعان ةلشئلةرگة قوناقاسئ بةرئلدئ، 1763 - جئلئ 21- اقپاندا ةلشئلةر قذرمةتئنة ارناپ ارنايئ اسكةري شةرؤ وتكئزئلدئ دةگةن جولداردئ كةزدةستئرؤگة بولادئ (قازاقستان تاريحئ تؤرالئ قئتاي دةرةكتةمةلةرئ. II توم. سذثعاتاي س.، ةجةنحان ذلئ ب. تاريحي-مادةني جادئگةرلةر. -الماتئ: دايك-پرةسس، 2005. - 60-61 ب.).
سوناؤ الئستان كئشئ جذزدةن كةلگةن ةلشئلةردئ قئتاي كةثسةسئ «وث بولئك قازاق كئشئ ءجذز نذرالئ»، «وث بولئك قازاق كئشئ ءجذز باتئر»، «وث بولئك قازاق ذرگةنئش»، دةپ ءبولئپ جازئپ، «ولاردئ بئزگة باعئنؤشئلار» دةپ انئقتاعانئمةن قازاقتار ءذشئن باستئ ماقسات ءوزئنئث بئرلئگئن كورسةتؤ، ساؤدا-ساتتئق جاساؤ، سةنئمدئ ديپلوماتيالئق كةلئسئم ورناتؤ بولاتئن.
قازاقتار وسئ جولئ تةك ءوز بئرلئگئن عانا دالةلدةپ قويمادئ، سونئمةن بئرگة وزئمةن كورشئلةس مذسئلمان ةلدةرئنةن دة ةلشئلةردئ ةرتئپ كةلدئ. ارينة ولاردئث ئشئندة اؤعان ةلشئلةرئنئث بئرگة بولؤئ كوزئ قاراقتئ قئتايعا اسةر ةتپةي قويمادئ. قئتايلئقتار دا ولاردئث مذنداي ءوزارا كةلئسكةن قادامدارئنا ءاردايئم قاؤئپتةنة قارادئ. ماسةلةن، ابئلاي حان مةن ةردةنة بةك اراسئنداعئ ةلشئ الماسؤلاردئ ةستئگةن بويدا «سوعان قاراعاندا ءبئر-بئرئمةن استاسؤئ بار كورئنةدئ. جانسئز سالؤ ارقئلئ ولاردئث اراسئنا قئزعانئش ءتذسئرؤ كةرةك» دةگةن تاپسئرمالار بةرئلگةن.
قئتاي پاتشاسئ احماد ةلشئلةرئنئث «مذسئلمانداردئ قورعاؤئنا» مةنمةنسي قاراعانداي سئثاي تانئتتئ. ةلشئلئك ساپارئن سارالاعان ورئس تئثشئلارئ كةيئن «اؤعان ةلشئسئ لايئقتئ قابئلدانبادئ»، قئتاي ةشكئمنةن قورئقپايتئندئعئن مالئمدةدئ دةگةن قورئتئندئ جاسايدئ. قئتاي ةلئنئث مالئمدةمةسئنة قاراماستان احماد شاح مذسئلمان ةلدةرئ بيلةؤشئلةرئمةن بئرلةسئپ بولاشاق سوعئس ماسةلةسئنة دايئندئقتئ جالعاستئرعان.
شاح قازاق حاندارئنا قايتا-قايتا ةلشئ سالئپ سوعئسقا قاجةتتئ ازئق-تذلئك، جئلقئلار ازئرلةؤدئ تاپسئرعان. تئثشئ ق.قازانبايةأتئث حابارئنا سةنسةك، مذسئلمان ةلدةرئ شاحتئث ذسئنئسئن قولداعان. اراعا ؤاقئت سالا ورئس تئثشئلارئ «سوعئس شامامةن 1764 - جئلئ كوكتةمدة باستالادئ، شاح 100 مئث اسكةردئ دايئنداپ، بذحارا شةكاراسئنا ورنالاستئردئ» دةگةن اقپاراتتئ رةسةيگة جةتكئزةدئ. 1764- جئلئ تامئز ايئندا ذيعئر بةكتةرئنئث شاحتان قئتايدان قورعانؤعا كومةك سذراعانئ دالةلدةنةدئ. وسئنداي ءتذرلئ حابارلارعا قاراماستان مذسئلمان ةلدةرئنئث قئتايمةن اراداعئ شيةلةنئسئ سوعئسقا ذلاسپادئ.
1764 - جئلدئث اياعئندا اؤعانستاندا بولعان ورئس ةلشئسئ ب.اسلانوأ قئتاي باعئتئنا اؤعان اسكةرئنئث اتتاندئرئلماؤ سةبةبئ ءذندئستان سيكحتارئمةن بولعان سوعئستا شاح قولباسشئسئ جةحاننئث 60 مئثدئق قولئنئث جةثئلؤئ دةپ انئقتادئ. سونئمةن ورتالئق ازياداعئ مذسئلمان مةملةكةتتةرئنئث چيث يمپةرياسئمةن تةكة-تئرةسئ بةيبئت تذردة شةشئلدئ. قاندئ قئرعئندئ قازاق تا، وزبةك تة، قئرعئز دا قالامادئ. سونئث جولئندا جاسالعان ئشكئ كةلئسئمدةر مةن ديپلوماتيالئق قارئم-قاتئناستار اسةرئمةن قئتاي شئعئس تذركئستاننان ءارئ اسا المادئ.
اؤعانستاندئ ارقا تذتقان ازيالئق ةلدةردئث 1760 - جئلدارداعئ بئرلةسكةن ساياساتئن كةزئندة ش.ءؤاليحانوأ «ورتا ازيالئق بيلةؤشئلةر ءبئراز ؤاقئتقا ءوزارا تالاس-تارتئستئ ذمئتئپ، وداق قذرادئ، ونئث باسشئلئعئنا قانداعاردئث بيلةؤشئسئ ورتالئق ازيانئث ةث قؤاتتئ بيلةؤشئسئ، دؤرراني اؤلةتئنئث نةگئزئن قالاؤشئ احمةتتئ سايلادئ»، «بذل وداق ةش ناتيجةسئز اياقتالدئ، دةگةنمةن ونئث ماثئزئ، قئتايدئث ءوز شةكاراسئن جوثعارلارعا تاؤةلدئ بولعان تاشكةنت، سايرام، سوزاق پةن تذركئستانعا دةيئن تاراتپاق بولعان پيعئلئ توقتاتئلدئ» دةپ باعالاعان-دئ. شوقاننئث پئكئرئننئث دذرئستئعئن بذگئندة قئرعئز تاريحشئلارئ دا تولئعئمةن قولدايدئ.
مذراعاتتئق قذجاتتار جانة ماسةلةمةن تةرةث تانئس جوعارئداعئ زةرتتةؤشئلةر ءوزارا كةلئسئمنئث 1760-1765 - جئلدار ارالئعئندا جذزةگة اسقانئن جانة بئرلةسكةن ديپلوماتيالئق ساياسات ارقئلئ سوعئستئث توقتاتئلعاندئعئن دالةلدةيدئ. مذنئث ءوزئ دة سول زامان ءذشئن ذلكةن جةثئس بولاتئن. ال قازاق، وزبةك، قئرعئز، ذيعئر باؤئرلارئنا قولداؤ كورسةتئپ، ةلشئلئك اتتاندئرعان، قئتاي نازارئن اؤدارتئپ، ابئلاي حانمةن سةنئمدئ بايلانئستا بولعان احماد شاح تاريحتا «مذسئلمانداردئ قورعاؤشئ» رةتئندة قالدئ.
ال قازاق بيلةشئلةرئنئث، سونئث ئشئندة ابئلاي حاننئث كورشئ ةلدةرمةن جذرگئزگةن سارابدال ساياساتئ 18 - عاسئردا ءبئرتذتاس ةلدئكتئ، مةملةكةتتئلئكتئ، ذلتئمئزدئ ساقتادئ. قازئرگئ تاثدا ةكئ مةملةكةت اراسئنداعئ وسئنداي سةنئمدئ قارئم-قاتئناستار تاريحئ ءوز زةرتتةؤشئلةرئن كذتؤدة. بذگئنگئ مةملةكةتتئك دةثگةيدةگئ ذلت تاريحئنا دةگةن جاثا كوزقاراس پةن شةتةلدةردةن اكةلئنئپ جاتقان مئثداعان قذجاتتار بذل ماسةلةدة دة جاثالئقتار مةن تئث تذجئرئمدار جاساؤعا كومةكتةسةدئ دةگةن سةنئمدةمئز.
ابئلسةيئت مذقتار.
Abai.kz