تذركئستانعا قويئلعان اتاقتئ حانئمدار

استانا. 20 -  قازان. قازاقپارات - قوجا احمةت ياساؤي عيماراتئ ورتالئق ازيا اؤماعئنداعئ ةث ءبئر عاجايئپ قذرئلئستاردئث ءبئرئ جانة بئرةگةيئ، ول قازئر «يؤنةسكو-نئث الةمدئك مذرا تئزئمئنة» ةنگةن ساناؤلئ ةسكةرتكئشتةردئث ءبئرئ.

تذركئستانعا قويئلعان اتاقتئ حانئمدار

بذل كةرةمةت قذرئلئستئث ئشئنة قازاق دالاسئنئث نةبئر اتاقتئ تذلعالارئ جةرلةنگةن. تاريحشئلار ولاردئث اتتارئن انئقتاؤدئ كوزدةپ ءتذرلئ زةرتتةؤلةر جذرگئزؤدة.

وكئنئشكة وراي، ءبئرتوپ قذلپئتاستار جوعالئپ كةتئپ جةرلةنگةندةر ءتئزئمئن قالپئنا كةلتئرؤ كوپتةگةن قيئندئقتار تؤعئزئپ وتئر. وسئعان قاراماستان تاريحي دةرةكتةر نةگئزئندة ياساؤي كةسةنةسئنة جانة ونئث اينالاسئنا جةرلةنگةن تاريحي تذلعالار ءتئزئمئ تولئعئپ كةلةدئ. سولاردئث قاتارئندا اتاقتئ حانئمدار دا بار.

كةسةنةنئث قابئرحانا بولمةسئندة قوجا احمةت ياساؤيدئث قاسئندا ونئث ايةلئ مةن بالاسئ جةرلةنگةنئن كوپشئلئك بئلة بةرمةيدئ. اؤلية قاسئندا ونئث حانئمئ جاتقانئن 19 - عاسئردئث اياعئندا بةلگئلئ شئعئستانؤشئ اكادةميك أةسةلوأسكي، 1930 - جئلئ اتاقتئ ارحةولوگ م.ة. ماسسون جازئپ كةتكةن بولاتئن.

الايدا اتالعان زةرتتةؤشئلةر، نة باسقا عالئمدار قوجا احمةت ياساؤيدئث ايةلئنئث اتئن كورسةتپةگةن. سوثعئ كةزگة دةيئن وسئ ماسةلةگة قاتئستئ ةشبئر مالئمةت تابا الماي كةلگةنبئز. ءبئر قؤانئشتئسئ، سوثعئ جئلدارئ جاريا ةتئلگةن ءبئر شةجئرة ئشئنةن اؤليةنئث جذبايئنئث ةسئمئ تابئلدئ. سونئمةن قوجا احمةت ياساؤيدئث ايةلئنئث اتئ ايشا قؤش تادج ءبيبئ ةكةنئ ءمالئم بولدئ. تذركئستان قالاسئنان شاؤئلدئرگة بارا جاتقان جولدا قوجا احمةت ياساؤيدئث قئزئ گاؤهار قذش تادج مولاسئ بارئ كوپشئلئككة ايان.

قوجا احمةت ياساؤيدئث كةسةنةسئ 15 - عاسئردا قايتا تذرعئزئلعانئ بةلگئلئ. 15-16 عاسئردان باستاپ عيمارات ئشئنة ونئث اينالاسئنا دذنيةدةن وتكةن بيلئك يةلةرئ مةن ولاردئث وتباسئ مذشةلةرئنئث جةرلةنؤئ جالعاستئ. قوجا احمةت ياساؤي كةسةنةسئنئث باس پورتالئنان 60 مةتئر جةردة «كوشپةلئ وزبةك مةملةكةتئنئث» اتاقتئ حانئ ءابئلقايئردئث (1429-1468) 1485 - جئلئ قايتئس بولعان ايةلئ رابيا سذلتان بةگئم ءذشئن سالئنعان اسا كورئكتئ كةسةنةسئ بوي كوتةردئ. ول ءامئر تةمئردئث شوبةرةسئ، تاق ذستئندة عالئم بولعان ذلئقبةكتئث قئزئ ةكةنئ كوپشئلئككة بةلگئلئ.

قوجا احمةت ياساؤي كةسةنةسئنئث ئشئندة، قازاندئق زالئندا قازاق حانئ جانئبةكتئث قئزئ امانبيكة حانئمنئث قذلپئتاسئ تذرعان (قازئر كئشئ اقساراي بولمةسئندة تذر). ونئث بةتئندة مئناداي جازؤ بار: «بذل زيراتتئث يةسئ، (كذناسئ) كةشئرئلگةن، (اللا تاعالانئث) راقئمئ تذسكةن، مئنةز-قذلقئ تازا امان بيكة حانئم باراقذلئ جانئبةكتئث قئزئ. ول 925 - جئلدئث رادجاب ايئندا/ 1519 - جئلدئث ماؤسئم-شئلدة ايئندا دذنيةدةن قايتتئ».

بذل جازؤ مذندا قازاق حاندئعئنئث نةگئزئن قالاؤشئلاردئث ءبئرئ - جانئبةكتئث (1469-1474) قئزئ امانبيكةنئث جاتقانئن بئلدئرةدئ. كةسةنةدة ساقتالعان كونة قذلپئتاستار عيمارات ئشئندة باسقا دا حانئمدار مةن بيكةشتةردئث جةرلةنگةنئن كورسةتةدئ. ولاردئث ءتئزئمئ ازئرةت سذلتان مةملةكةتتئك تاريحي-مادةني قورئق-مؤزةيئ شئعارعان «تذركئستاندا جةرلةنگةن تاريحي تذلعار» اتتئ كئتاپشادا كورسةتئلگةن.

سونئمةن قذلپئتاستار بويئنشا ءابئلقايئر حاننئث شوبةرةسئ، كةلدئ مذحاممةد سذلتاننئث قئزئ ماستؤرا حانئم، ءامئر ناسرؤللاحتئث قئزئ قارونا ءبيبئ، موللا مئر قالاننئث قئزئ دانا، ماؤلةن ءازيزدئث قئزئ حاديشا سذلتان جةرلةنگةن بولئپ تذر.

ةندئ تذركئستاندا جةرلةنگةنئ سوثعئ ؤاقئتتا دةرةكتةر نةگئزئندة انئقتالعان حانئمدارعا نازار سالايئق. 1742 - جئلئ رةسةي اكئمشئلئگئ جوثعار حانئ عالدان سةرةنگة ةلشئ ةتئپ مايور ميللةردئ اتتاندئردئ. بذرئن تةك مذراعاتتاردا جذمئس جاساعاندارعا عانا تانئس بولعان مايور ميللةردئث وسئ ميسسياسئ تؤرالئ ارنايئ جؤرنالئ تؤرالئ أ.مويسةيةأ كئتابئنان وقيتئن ةدئك. ةندئ «مادةني مذرا» باعدارلاماسئ ارقاسئندا «قازاقستان تاريحئ 15-20 ع ع. ورئس دةرةكتةرئنئث» 6 - تومئندا قذندئ قذجات جاريا ةتئلدئ.

وندا 1743 - جئلدئث 17 - ناؤرئزئندا ذلئ ءجذزدئث باتئرئ سالتان كةلدةي ذيئندة ورئس ةلشئسئ ورتا ءجذز باتئرئ جانئبةك تارحانمةن كةزدةسكةنئن، ال ول تذركئستان قالاسئنا دذنية سالعان شةشةسئن جةرلةؤگة اكةلگةنئن ايتادئ. ياعني اتاقتئ جانئبةك تارحاننئث اناسئ تذركئستاندا، ق.ا.ياساؤي كةسةنةسئندة جةرلةنگةن.

عئلئمي اينالئمعا ةنگةن قئتاي دةرةكتةرئندةگئ مالئمةتتةرگة قاراعاندا ابئلايدئث بايبئشةسئ تذركئستانعا اكةلئنئپ قويئلعان بولئپ تذر. قئتاي ةلشئلةرئمةن كةزدةسؤ ذستئندة ابئلايعا بايبئشةسئنئث حال ذستئندة جاتقانئ جونئندة دةگةن حابارلار كةلگةنئ ايتئلادئ:

«8 - ايدئث 25 - كذنئ ءبئز ابئلايدئث باستاؤئمةن اتباسار ماثئنداعئ ةسئل وزةنئنئث بويئنا اتتاندئق. 9-ايدئث 7-كذنئ ءبئز كوكسةثگئر دةپ اتالاتئن جةرگة جةتكةندة، ابئلايدئث ذيئنةن ةكئ مارتة ادام جئبةرئلئپ، ابئلايدئث بايبئشةسئ «ناؤقاستان حالئ ناشارلاپ قالدئ» دةگةن حاباردئ جةتكئزدئ.

سوندا ابئلاي «وتباسئمنئث جاعدايئ سونشالئقتئ ماثئزدئ ةمةس قوي. ونئث سئرتئندا، مةن ذيئمدة بولعاندا دا ولةيئن دةپ جاتقان ادامدئ تئرئلتة الماسپئن. وعان قاراعاندا بوعدا ةجةن حانمةن اراداعئ ءئس ماثئزدئلاؤ. مةن سئزدةردئ ةل شةتئنة دةيئن اپارئپ تاستاعاننان كةيئن قايتارمئن»،- دةدئ دة، ءبئزدئ باستاپ ءارئ قاراي ساپاردئ جالعاستئردئ.

سونان كةيئن تاعئ دا ادام كةلئپ ابئلايدئث ذيئنة قايتقئزباق بولادئ. ابئلاي بئزبةن اقئلداسقاندا بذرئنعئسئنشا ءارئ قاراي جذرة بةرمةكشئ بولئپ ةدئ، ءبئز ول كئسئنئ توقتاتئپ، «ءسئز ءئستئث ءبارئن ورنئ-ورنئنا قويئپ بولدئثئز عوي»، قايتا بةرئثئز دةگةندئ بئلدئرةدئ. ابئلاي قئتاي ةلشئلةرئنة:

«ةندةشة سئزدةر «جول ورتادا ءبئزدئ تاستاپ كةتتئ» دةمةثئزدةر. مذنداي قيئن جاعداي بولعاندئقتان مةن دة شاراسئز بولئپ تذرمئن. مةن قايتئپ بارعاندا، (بايبئشةم) بويئندا ءالئ جانئ بار بولسا، وندا مةن ونئ دارئگةرگة كورسةتةرمئن؛ ال ةگةر مةن قايتئپ بارعاندا ول الدةقاشان قايتئس بولسا، وندا مةن ونئ مئندةتتئ تذردة ذلكةندةرئمئز جاتقان تذركئستان جةرئنة اپارئپ جةرلةيمئن» - دةپ قوشتاسقان.

ابئلاي حاننئث 12 ايةلئ بولعانئ بةلگئلئ، ال بايبئشةسئنئث ةسئمئ قاراشاش. ابئلاي حان بايبئشةسئ قايتئس بولسا مئندةتتئ تذردة تذركئستانعا اپارامئن دةگةنئنة قاراعاندا ول قوجا احمةت ياساؤي كةسةنةسئندة جاتقانئنا كذمان بولماسا كةرةك. قاراشاش حانئم كئشئ ءجذز حانئ ءابئلقايئردئث تؤعان جيةنئ بولئپ كةلةتئن.

قذلجاداعئ ورئس كونسؤلئ، ودان بذرئن قازاق دالاسئندا ءبئراز ساياحاتتاعان، تذركئستان قالاسئندا بولعان، قازاقتار جونئندة بئرنةشة زةرتةؤلةر جازعان بالكاشين ن.ن. 1887 - جئلعئ ةثبةگئندة قازاقتئث ءبئرتوپ اتاقتئ تذلعالارئنئث قابئرلةرئ تؤرالئ مالئمةتتةر كةلتئرة كةلة كةنةسارئنئث اپكةسئ بوپاي حانئم قوجا احمةت ياساؤي كةسةنةسئندة، اكةسئ قاسئمنئث قاسئندا جةرلةنگةنئن جازادئ. ال ذلتتئق ةنسيكلوپةديادا جانة كوپتةگةن باسقا دا كئتاپتاردا ونئ اقتوبة وبلئسئندا جةرلةنگةن دةپ جازئلعان.

بوپاي حانئم ابئلايدئث نةمةرةسئ، قازاقتئث سوثعئ حانئ اتالئپ جذرگةن كةنةسارئنئث اپكةسئ بولئپ تابئلادئ. ونئ كةيبئر قازئرگئ زةرتتةؤشئلةر قارئنداسئ دةپ شاتاسئپ ءجذر. بوپاي حانئم ءئنئسئ كةنةسارئنئث قازاقتئث تاؤةلسئزدئگئ ءذشئن بولعان قوزعالئسئنا بةلسئندئ ارالاسقان. وسئ كوتةرئلئسكة كذيةؤئ سامةكةنئ جانة ونئث تؤئسقاندارئ سورتةكة مةن دوسان سذلتانداردئ قوسئلؤعا ذگئتتةپ، ودان ناتيجة شئعارا الماعانسوث التئ بالاسئن ةرتئپ الئپ كةنةسارئ باستاعان كوتةرئلئسشئلةرگة قوسئلعان.

بوپاي كةنةسارئنئث بارلئق دةرلئك ءئرئ شايقاستارئنا كادئمگئ ساربازداي قاتئسئپتئ. «ول كةنةسارئ وتكئزگةن بارلئق ماجئلئستةرئنة قاتئسقان جانة كةنةسارئ ونئث پئكئرئنة قذلاق سالئپ وتئرعان» - دةپ جازادئ اتاقتئ تاريحشئ ةرمذحان بةكماحانوأ. 2012 - جئلئ ءبئزدئث ذسئنئمئزبةن «ازئرةت سذلتان» قورئق مذراجايئنئث عئلئمي كةثةسئ بوپاي حانئمدئ قوجا احمةت ياساؤي كةسةنةسئندة جةرلةنگةندةر تاريحي تذلعالار تئزئمئنة قوستئ.

مذحتار قوجا، تاريح عئلئمدارئنئث دوكتورئ، ق.ا. ياساؤي اتئنداعئ ح ق ت ؤ-دئث پروفةسسورئ

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى