تذركئلةر الةمئنة ورتاق ءتئل قالاي قالئپتاسؤئ كةرةك؟

  استانا. 10 - قازان. قازاقپارات - تذركئ جذرتئ «ءبئر جاعادان باس شئعارا» السا، جاهاندانؤدئث جةمتئگئنة اينالمايدئ. قازئر وسئنئ تذسئنگةن تؤئستاس حالئقتار بئرلةسئپ، تذركئ مةملةكةتتةرئنئث ينتةگراسياسئنا باسا نازار اؤدارا باستادئ.

تذركئلةر الةمئنة ورتاق ءتئل قالاي قالئپتاسؤئ كةرةك؟

بذل ينتةگراسيانئث قارقئندئ دامؤئ ءذشئن ةث الدئمةن ءذش تذعئردئ، ياعني مادةني، ةكونوميكالئق جانة ساياسي قارئم-قاتئناستئ كذشةيتؤ كةرةك.

سودان بولسا كةرةك، «اتالعان ءذش تذعئردئث باسئن ورتاق ءالئپبي مةن ورتاق ءتئل بئرئكتئرةدئ» دةگةن پئكئر ءجيئ ايتئلادئ. ءبئراق «ول ءتئل قالاي قالئپتاسؤ كةرةك؟» دةگةن ساؤالعا كةلگةندة كئبئرتئكتةپ قالامئز. ماسةلةن، وزبةكستاننئث بةلگئلئ عالئمئ، فيلوسوفيا عئلئمئنئث دوكتورئ، پروفةسسور باقتيار كارئموأ بذكئل تذركئ جذرتئنئث رؤحئن قازاق ءتئلئ ذيئتا الاتئنئن ايتادئ.

التاؤ الا بولسا...

رةسمي دةرةككة سذيةنسةك، قازئر 40 تارماققا بولئنگةن تذركئ ءتئلئن ةؤرازيا كةثئستئگئنئث 210 ميلليون تذرعئنئ انا ءتئلئم دةپ قابئلدايدئ. ماماندار ةگةر دة «التاؤ الا بولماسا»، 210 ميلليون تذتئنؤشئسئ بار تذركئ ءتئلئن الةمدئك تئلدةردئث ساپئنا ةنگئزؤگة بولاتئنئن ايتادئ. ماسةلةن، ب ذ ذ الةمدئك ءتئل رةتئندة اعئلشئن، اراب، يسپان، فرانسؤز، قئتاي، ورئس تئلدةرئن بةكئتكةن. وسئلاردئث ئشئندةگئ فرانسؤز ءتئلئن الةم حالقئنئث 175 ميلليونئ پايدالانادئ ةكةن. سول 175 ميلليوننئث 76 ميلليونئ عانا فرانسؤز ءتئلئن «انا ءتئلئم» دةپ بئلةدئ. ال قالعان 99 ميلليون پايدالانؤشئ - فرانسيانئث بذرئنعئ وتارئنداعئ ةلدةردئث تذرعئندارئ-مئس. دةمةك، 210 ميلليون حالئقپةن تذركئ ءتئلئ فرانسؤزدارمةن (جانة وسئ سةكئلدئ باسقا تئلدةرمةن) باسةكةلةسؤگة قاؤقارلئ دةگةن ءسوز. ياعني بذل ورتاق ءتئل دذنيةگة كةلسة، سان جاعئنان ب ذ ذ، يؤنةسكو ت.ب. حالئقارالئق ذيئمداردئث تئلئنة اينالا الاتئنئن كورسةتةدئ. قوش. ول ءذشئن «تورتةؤدئ تذگةندةپ، توبةدةگئنئ كةلتئرئپ» الؤ قاجةت.

تورتةؤ تذگةل بولسا...

تذركئ حالئقتارئن تذگةندةؤ ءذشئن الدئمةن دةربةس مةملةكةت سانالاتئن قازاقستان، تذركيا، وزبةكستان، ءازئربايجان، قئرعئزستان، تذرئكمةنستان سةكئلدئ ةلدةر مةن تذركئ تئلدةس ذلتتار ورتاق ءتئل ماسةلةسئندة ءبئر شةشئمگة كةلؤئ قاجةت. مئسالئ، عالئمدار تذركئ حالئقتارئنا ورتاق ءتئلدئ قالئپتاستئرؤدئث ةكئ تةتئگئ بار ةكةنئن ايتادئ. ءبئرئنشئسئ - ورتا عاسئردا پايدالانئلعان ورتاق تذركئ ءتئلئن قايتا جانداندئرؤ. عاسئرلار قويناؤئندا قالئپ قويعان بذل ءتئلدئث ءون بويئندا بارشا تذركئ تئلدةرئنئث تابيعي زاثدئلئقتارئ ساقتالعان. ونئث تةرمينولوگيالئق نةگئزئ دة ءبئر. ةكئنشئسئ - قازئرگئ ؤاقئتتا جيئ ايتئلا باستاعان لاتئن گرافيكاسئ نةگئزئندة ورتاق جازباشا ءتئل كةثئستئگئن قالئپتاستئرؤ. بذل ةكئ جولدئث قايسئسئن تاثداساثئز دا، قازاق تئلئنةن اينالئپ كةتة المايسئز. وعان بئرنةشة سةبةپتةردئ كةلتئرؤگة بولادئ.

بئرئنشئدةن، ورتا عاسئردا پايدالانئلعان ورتاق تذركئ ءتئلئنئث قايماعئن بذزباعان - قازاقتار. بذعان مئسال رةتئندة ءبئزدئث انا ءتئلئمئزدئث الةمدةگئ ةث باي ءذش ءتئلدئث ساپئنا كئرةتئنئن (ةث باي ءتئل سانالاتئن اراب تئلئندة - 12 ميلليون 300 مئث، ةكئنشئ ورئنداعئ اعئلشئن تئلئندة - 750 مئث، ال قازاق تئلئندة - 600 مئث، مذنان كةيئنگئ ورئنداردئ مئسة تذتقان يسپان تئلئندة - 300 مئث، ورئس تئلئندة - 150 مئث ءسوز بار) الدئعا تارتساق بولادئ.

ةكئنشئدةن، تاريحي جاعئنان كةلسةك، قازاقستان تذركئ ءتئلئنئث بايئرعئ وتانئ هام گةوگرافيالئق جاعئنان العاندا تؤرا ورتالئقتا ورنالاسقان.

ذشئنشئدةن، قازاق ءتئلئ گرافيكاسئ نةگئزئندة ورتاق جازباشا ءتئل كةثئستئگئن قالئپتاستئرؤ ءذشئن دة ءوز تيئمدئلئگئن بايقاتا الادئ. مئسالئ، قازاق ءتئلئنئث اؤئزشا، جازباشا ءهام پؤبليسيستيكالئق ستيلئ تولئق قالئپتاسئپ، عئلئمي اينالئمعا ةنئپ ذلگةرگةن. تةك قانا قازاق ءتئلئ سوزدئك قورئنئث 60 پايئزئ تذركئلئك ءتذبئرلئ سوزدةردةن تذرادئ. ياعني قازاقتان وزگة حالئقتاردئث قولدانئسئنان شئعئپ قالعان «ث»، «ق»، «و»، «ع» سئندئ جوعالئپ كةتكةن ذلتتئق سيپاتتاعئ ةرةكشة ارئپتةردئ قايتا قالپئنا كةلتئرؤگة جول اشادئ. ماسةلةن، وزبةك ءتئلئ مورفولوييالئق جاعئنان - ءانديجاندئق، لةكسيكالئق نذسقاعا - سامارقاندئق، ال فونةتيكالئق دئبئستالؤعا بذقارالئق ديلةكتئنئ الئپ، بئرئكتئرؤ ارقئلئ تذزئلگةن. ال تذرئكتةردئث ءتئلئ ةؤروپاعا ئثعايلاندئرئپ، قايتادان تذزئلگةن ءتئلئ. قئرعئز، قاراقالپاق، ءازئربايجان، تذرئكمةن ت.ب ءتئل عئلئمئن ءبئزدئث دةثگةيدة عئلئمي نةگئزدة جذيةلةپ ذلگةرگةن جوق.

قاتةر قايدان؟

ارينة، ةندئگئ ماسةلة «تذركئلةرگة ءتان ورتاق ءتئل ماسةلةسئ جالپئ ذلتتئق ساياساتقا قالاي اسةر ةتةدئ؟» دةگةن ساؤالعا كةلئپ تئرةلةدئ. مويئنداؤئمئز كةرةك، قازئر وسئدان 100 جئل بذرئن عانا ءبئر-بءئرئن جاقسئ تذسئنةتئن تؤئس حالئقتار اراسئ الشاقتاپ، مذلدة وزگةشة ءوث-سيپاتقا ية بولئپ ذلگةردئ. ةگةر دة الداعئ 50 جئلدا بذل ماسةلة جولعا قويئلماسا، جالپئ تذركئ حالئقتارئنئث كوپ بولئگئ جويئلئپ كةتؤئ كادئك. سةبةبئ الةمدةگئ 5 مئث ءتئرئ ءتئلدئث اي سايئن ةكةؤئ ءولئپ وتئراتئنئ ايتئلئپ ءجذر. دةمةك، 280 مئث تذتئنؤشئسئ بار قذمئق، 250 مئث تذتئنؤشئسئ بار قاراشايدان باستاپ، 60 مئثنئث ار جاق-بةر جاعئنداعئ حاقاس، التاي، 2500 تذرعئنئ قالعان شذلئم سةكئلدئ تئلدةردئث ةرتةثئنةن ءذمئت كذتؤ قيئنداي بةرمةك. ءتئپتئ الداعئ ةلؤ جئلدا مذنداي قاتةر ساپئنا 300 مئثنان 1 ميلليونعا دةيئن حالقئ بار كةز كةلگةن تذركئ جذرتئ ئلئگئپ كةتؤئ بةك مذمكئن.

قازاق حالقئ ذستةمدئككة قارسئ ساياساتتئ ذستانا الادئ

ساياساتكةرلةر ورتاق ءتئل قالئپتاستئرؤ بارئسئندا ءبارئبئر بةلگئلئ ءبئر تئلگة ذستةمدئك بةرؤگة تؤرا كةلةتئنئن ايتادئ. ولاردئث كوپشئلئگئ «سول ءتئلدئ قولداناتئن ةلدئث ساياسي ذستةمدئگئن بولدئرماؤ ءذشئن حالقئنئث سانئ از ءهام ساياسي ئقپالئ سونشالئقتئ تةگةؤرئندئ ةمةس مةملةكةتتئث ءتئلئن ورتاق ءتئل ةتؤ كةرةك» دةگةن پئكئردة. تاريح بةتتةرئن اقتارساثئز، كةزئندة مذستافا شوقاي بارشا تذركئ حالقئنئث ورتاق ءتئلئ رةتئندة قاراقالپاق ءتئلئن ذسئنعانئن كورةسئز. ساياسي جاعئنان الساق، قاراقالپاق ءتئلئ - قازاق تئلئنة وتة جاقئن. وسئدان-اق مذستافا شوقايدئث بذل يدةياسئ جان-جاقتئ سارالانعان، ساياسي استارلئ قادام دةؤگة كةلةدئ. بذل - ءبئر مئسال. ةكئنشئدةن، كةشةگئ كةثةس وداعئنئث 250 ميلليون حالقئنئث 180 ميلليونئن سلاأياندار قذرادئ. سول كةثةس وداعئن بةلوأةج توعايئندا ةث اؤةلئ سلاأيان حالئقتارئنئث، ياعني ورئس، بةلارؤس پةن ؤكراينداردئث باسشئلارئ ئدئراتتئ. ياعني ءبئر ذلت پةن ءبئر ءتئلدئث دومينانتو بولؤئ مةن تةك ورئس ءتئلئنئث ذستةمدئك قذرؤئ سلاأيان تئلدئلةردئث اراسئن الشاقتاتتئ. ةگةر دة ءبئز تذركئ مةملةكةتتةرئنئث ئشئندةگئ حالقئنئث سانئ كوپ ءهام ئقپالدئ مةملةكةتتةرگة جول بةرسةك، تذركئلةردئث ءتئلئ دة سلاأيانداردئث كةبئن كيؤئ مذمكئن.

ءتذيئن

شئندئعئن ايتؤ كةرةك، بذگئندة ءبئز ءوز مةملةكةتتئك ءتئلئمئزدئ تذعئرئنا قوندئرا الماي وتئرمئز. نةگة؟ سةبةبئ ورئس ءتئلدئ قازاق باؤئرلارئمئز قازئردئث وزئندة قاسيةتتئ ءتئلئمئزدئ ءتذبئ ءبئر بولعاندئقتان، 70 ميلليوننان استام (ماسةلةن، وزبةك، ذيعئر، قاراشاي، تاتار، باشقذرت، نوعاي، قاراقالپاق، قئرعئز، التاي سةكئلدئ ونداعان ذلتتاردئث بارلئعئ) حالئق جاقسئ تذسئنةتئنئن باعامداي الماي وتئر. تةك تذرئك، ءازئربايجان، تذرئكمةن سةكئلدئ ءبئرقانشا ةلدئث ءتئلئ گةوساياساتقا جانة باسقا دا سالدارلارعا بايلانئستئ الشاقتاپ كةتكةن. ول ارالئقتئ جاقئنداتؤ باعزئ تذركئلئك تابيعاتئن جويماعان قازاق تئلئنة بذيئرؤئ ابدةن مذمكئن. دةمةك، الةمدئك التئ الپاؤئت تئلمةن يئق تئرةسئپ، 7 - بولؤعا تذركئ ءتئلئنئث، ياعني قازاق ءتئلئنئث قاؤقارئ جةتةدئ دةگةن ءسوز. ةگةر دة بئزگة سةنبةسةثئز، تذركئ ءتئلئنئث تاريحئن تاعئ دا ءبئر اقتارئپ شئعئثئز...

 

اأتور: قانات بئرلئك ذلئ

«الاش ايناسئ»

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى