ساتقئنداردئث ساياسي سوعئسئ
استانا. 3 - قازان. قازاقپارات - ةكئنشئ دذنيةجذزئلئك سوعئستئث الاساپئران جئلدارئندا قانشاما ادامنئث ءومئرئ قيئلدئ.
«باتئر ءبئر وقتئق»، تالاي بوزداقتار ةلئ ءذشئن، وتان ءذشئن باسئن وققا بايلادئ.
ال شئبئن جانئن ساقتاپ قالؤ ءذشئن تاعدئرئن تالكةككة اينالدئرئپ، وتانئن ساتقان وپاسئزدار قانشاما؟
ساتقئندار جاؤعا دا جةكسذرئن، جيئركةنئشتئ كورئنةتئنئ بةلگئلئ.
نةمئستةر ولاردئ ةث قيئن، ةث ابئرويسئز جذمئستارعا سالدئ، ءوز ةلئنة قارسئ سوعئسقا پايدالاندئ.
«قورقاق كذندة ولةدئ» دةيدئ، ءبئر كذندئك ءومئر ءذشئن ول جاؤدئث كةز كةلگةن تاپسئرماسئن ورئندادئ، ةثبةكتةپ ءجذرئپ ءومئر ءسذردئ.
سوعئستئث العاشقئ جئلدارئندا أةرماحتئث كذشتئ تةگةؤرئنئنة توتةپ بةرة الماعان كوپتةگةن اسكةري بولئمدةر جاؤ قولئنا ءتذستئ.
كوممؤنيستئك يدةولوگيا قانشاما مئقتئ بولعانمةن بذلاردئث اراسئندا نةمئستةرگة قئزمةت ةتؤگة كةلئسكةن اسكةري باسشئلار كوپ بولدئ.
مئسالئ، 1942 - جئلئ ماؤسئمدا أولحوأ مايدانئ قولباسشئسئنئث ورئنباسارئ، گةنةرال-لةيتةنانت ا.ألاسوأ فاشيستةر جاعئنا ءوتئپ، قولعا تذسكةن كةثةستئك جاؤئنگةرلةردةن بولشةأيكتةرگة قارسئ سوعئساتئن ارميا جاساقتادئ.
1942-1945 - جئلدار اراسئندا ك س ر و-عا قارسئ سوعئسقان ورئس ازات ةتؤ ارمياسئ (و ا ا) وسئلايشا قذرئلدئ. ونئ «ألاسوأشئلار» دةپ اتادئ.
ذلئ وتان سوعئسئ كةزئندة وزئمئزگة قارسئ سوعئسقان وتانداستارئمئزدئث سانئ ميلليوننان استام بولدئ.
بذل تؤرالئ ايتپاسقا تاعئ بولمايدئ، ويتكةنئ تاريحي دةرةك.
ألاسوأشئلار 1945 - جئلئ گيتلةر كاپيتؤلياسيا جاساعاندا امةريكالئقتارعا بةرئلدئ، ءبئراق ارتئنان امةريكا ولاردئث بارلئعئن كةثةس ارمياسئنا تاپسئرئپ بةردئ. ساتقئندار ءتيئستئ جازاسئن الدئ.
وسئنداي وتانئن ساتقان جوعارئ لاؤازئمدئ قولباسشئلاردئث ءبئرئ، قازاقستاندا ذزاق جئلدار قئزمةت ةتكةن ن ك أ د-شئ يأان بةسسونوأ بولدئ. ديأيزيا كومانديرئ يأان بةسسونوأ نةمئستةردئث قولئنا 1941 - جئلدئث تامئزئندا تذسةدئ.
فاشيستةر ونئ العاشئندا ستالينگة قارسئ «ماركسيستئك پارتيانئث» باسئنا قويادئ. كةيئننةن بةسسونوأ گؤلاگ لاگةرلةرئندة كوتةرئلئس ذيئمداستئراتئن وپةراسيالاردئ جوسپارلاپ، باسقاردئ. ونئمةن بئرگة 6-ارميا شتابئ باستئعئنئث ورئنباسارئ بولعان پولكوأنيك م.مةاندروأ، 171 اتقئشتار ديأيزياسئنئث كومانديرئ بولعان گةنةرال-مايور ا.بؤدئحولار دا فاشيستةرگة قئزمةت ةتتئ.
نةمئس بارلاؤ قئزمةتئ تذتقئنعا تذسكةن كةثةستئك وفيسةرلةردئث ئشئنةن ديأةرسيالئق توپ دايئنداپ، 1943 - جئلدئث 3 - ماؤسئمئندا كومي ا س س ر كوجأين اؤدانئنا 12 ادامدئ پاراشيؤتپةن لاقتئرادئ. «كةدروأئي شور» سوأحوزئندا بذلار كوزگة ءتذسئپ قالئپ، ةكةؤئ سول جةردة وققا ذشادئ دا، ون ديأةرسانت قولعا تذسةدئ. توپتئث جةتةكشئسئ گودوأ تةرگةؤ بارئسئندا بةسسونوأتئث پلانئ، باسقالار تؤرالئ بئلةتئنئنئث ءبارئن جايئپ سالدئ. بئرنةشة جئل ارحيأتة جاتقان مذنداي ماتةريالدار شئنايئ تاريحي دةرةكتةرگة جول اشادئ.
وتكةن عذمئرئن ءبئر ساتتة سئزئپ تاستاپ، وزگةرئپ شئعا كةلةتئن ادامدار بولادئ. بةسسونوأ - سونداي ادام. ون التئ جاسئندا قئزئل ارمياعا ءوز ةركئمةن كةلئپ، ذزاق جئلدار مةملةكةتتئك شةكارادا لاؤازئمدئ قئزمةتتةر اتقارعان يأان گةورگيةأيچ بةسسونوأتان ساتقئندئق شئعادئ دةپ كئم ويلاعان؟!
تأةر كاأالةريالئق مةكتةبئن بئتئرگةننةن كةيئن، ونئ قازاقستان وگپؤ (شةكارا قئزمةتئ) اسكةرئنة أزأود كومانديرئ ةتئپ جئبةرةدئ. 1931 - جئلدئث باسئندا بةسسونوأ 13-الماتئ وگپؤ پولكئنئث شتاب باستئعئ كومةكشئسئ بولئپ تاعايئندالادئ.
قئتايداعئ شئنجاث پروأينسياسئندا بيلئككة قارسئ شئققان بذلئكشئل گةنةرال ما چجؤين اسكةرئنةن قذلجا قالاسئن قورعاؤ شايقاسئنا قاتئسادئ. 1938 - جئلئ فرؤنزة اتئنداعئ اسكةري اكادةميانئ بئتئرگةن بةسسونوأ 3-لةنينگراد پولكئنئث كومانديرئ بولئپ تاعايئندالادئ، كومپارتيا قاتارئنا الئنادئ.
ةندئ ءبئر جئلدان كةيئن ول ك س ر و نكأد شةكارا اسكةرلةرئنئث جاؤئنگةرلئك دايئندئق باس باسقارماسئن باسقارادئ. سوعئس باستالعاندا بةسسونوأتئ 21 ارمياعا قاراستئ 102-ديأيزياسئنئث شتاب باستئعئ قئزمةتئنة تاعايئندالادئ. ديأيزيا بذل كةزدة روگاچةأتةن بئحوأقا دةيئنگئ دنةپردئث بويئمةن قئرئق شاقئرئمدئق جةردئ قورعاپ تذردئ. اياقاستئنان ديأيزيا كومانديرئ، پولكوأنيك گؤدزيانئث ذستئنةن شاعئم ءتذسئپ، قئزمةتئنةن الئنادئ دا، 1941 - جئلدئث 13 - تامئزئندا ديأيزيانئث باسشئلئعئ بةسسونوأتئث قولئنا ءوتتئ.
كوپ ذزاماي، 102-ديأيزيا قورشاؤعا ءتذسئپ، ازعانا ادام سئتئلئپ شئعادئ. بةسسونوأ گومةل وبلئسئنداعئ راگي سةلوسئندا تذرعان نةمئس مةدسانباتئنئث كذزةتشئلةرئنة كةلئپ ءوزئ بةرئلةدئ. ءبئرئنشئ تةرگةؤ كةزئندة-اق فاشيستةر جاعئنا شئعئپ، كةثةستئك رةجيممةن كذرةسؤگة دايئن ةكةندئگئن مالئمدةيدئ. حاممةلبؤرگتةگئ «وفلاگ-13د» وفيسةرلةر لاگةرئندة بةسسونوأقا «كاتؤلسكي» دةگةن بذركةمة ات بةرئلئپ، ول ءومئرئنئث باسقا كةزةثئن باستادئ.
فاشيستةر ءذشئن باسئپ العان جةرلةردة كةثةس ذكئمةتئنة قارسئ ذگئت-ناسيحات جذرگئزؤ وتة ماثئزدئ بولدئ. سوندئقتان حاممةلبؤرگتة تذتقئنعا تذسكةن كةثةس وفيسةرلةرئنئث نةمئستةرگة قئزمةت ةتؤئ ءذشئن بارلئق جاعداي جاسالدئ.
لاگةرگة توعئتئلعان بارلئق لاؤازئمدئ قولباسشئلار «اسكةري-تاريحي كابينةت» دةگةن ذيئرمةدة انتيسوأةتتئك ذگئت-ناسيحات جذمئستارئمةن اينالئستئ. مذندا ئستةگةن بذرئنعئ كومانديرلةر نةمئس بارلاؤئنا ك س ر و ارمياسئ، ءوندئرئسئ تؤرالئ كوپ مالئمةتتةر بةردئ.
نةمئستةر ستالينيزمگة قارسئ كوممؤنيستئك وپپوزيسيا جاساؤدئ جوسپارلادئ. بةسسونوأ باستاعان وپپوزيسيونةر-ماركسيستةردئث جذمئستارئ ناتيجةسئز بولعان جوق، ناسيحات جاعئنان فاشيستةرگة جاقسئ كومةكتةستئ. ألاسوأشئلاردئث ئشئندة ناسيحاتشئلار اپپاراتئن قذرعان «ميلةتي زئكوأ» دةگةن بذركةنشئك اتپةن جذرگةن بةلگئلئ بالالار جازؤشئسئ كورنةي چؤكوأسكيدئث كذيةؤبالاسئ سةزار أولپة بولدئ. باسئپ الئنعان جةرلةردة ذگئت-ناسيحات جذمئستارئن جذرگئزؤ ءذشئن نةمئستةر بةسسونوأتئ پايدالانئپ «حالئقتئق-رةسةيلئك سوتسياليست-رةاليستةر پارتياسئن» قذردئ.
بةلسةندئ بيؤروكرات رةتئندة بةسسونوأ يمپةريا قاؤئپسئزدئگئ باسقارماسئنئث نازارئنا ءئلئندئ. سونئث كومةگئمةن بةسسونوأ «بولشةأيزممةن ساياسي كذرةس ورتالئعئن» (ب س ك) قذرئپ، پارتيانئث باس حاتشئسئ بولدئ. ب س ك جذمئسئن س س قئزمةتئنئث زوندةرلاگةرئ ورنالاسقان بؤحةنأالد قالاسئندا 1942 - جئلدئث ماؤسئمئنان باستادئ.
پارتيانئث ساياساتپةن عانا اينالئسئپ وتئرعانئ نةمئستةرگة قاجةتئ شامالئ، سوندئقتان بذلاردان ناقتئ ئسپةن اينالئسؤعا تاپسئرما بةرئلدئ. بذلاردئث ذستئنةن قاداعالايتئن س س گاؤپتشتؤرمفيؤرةرئ شمؤندتقا كةرةگئ كةثةس وداعئنئث تئلئنا تذسئرةتئن دةسانتتار دايئنداؤ بولدئ.
ب س ك ةندئ تةك ساياسي جذمئستارمةن عانا اينالئسپاي، ارنايئ كودپةن جذمئس ئستةيتئن راديستةر دايئندايتئن ءبولئم اشئپ، ديأةرسيالئق توپتاردئ جاساقتادئ.
بذلارعا جاؤئنگةرلئك جاساق پةن راديستةر نة ءذشئن قاجةت بولعانئ بةلگئلئ. گؤلاگ لاگةرلةرئنئث ورنالاسقان جةرلةرئن، كذزةت جذيةسئن جاقسئ بئلةتئن بةسسونوأ اسكةري تذتقئنداردان تذراتئن 6 مئثدئق اؤة دةسانتئن وسئ لاگةرلةرگة اتتاندئرؤ وپةراسياسئن جوسپارلادئ.
دةسانتتئ سولتذستئك دأينا، وب وزةندةرئ بويئنا، تذركسئب تةمئر جولئنا ءتذسئرئپ، گؤلاگ لاگةرلةرئن باسئپ الؤ جوسپارئ جاسالدئ. تذرمةدةگئلةردئ بوساتقاننان كةيئن ولاردئ قارؤلاندئرئپ، ةلدئث ئشئنةن بذلئك شئعارادئ. باستئ ماقسات - ورالداعئ ءوندئرئس ورئندارئن باسئپ الؤ جانة ك س ر و-نئث ةؤروپالئق بولئگئن ورتالئق ازيا، ءسئبئر مةن قيئر شئعئستان اجئراتئپ الؤ بولدئ.
سولتذستئك زونا سئكتئأكار-سولأئچةگودسكدةن ارحانگةلسكئگة دةيئن قامتئدئ. ب س ك شتابئ پةتروزاأودسكئدة تذرادئ، دةپ جوسپارلانعان، ويتكةنئ بذل وپةراسياعا فيندةردئ دة جذمئلدئرماق بولدئ. 1942 - جئلدئث قازانئندا ب س ك قذرامئندا 200 ادام بولدئ، ونئث ءجذزئ قئزئل ارميانئث بذرئنعئ باسشئلئق قذرامئنان تذردئ. شابؤئلداؤشئ توپتار ءذشئن 60 راديست دايئندالدئ.
ب س ك اسكةري بلوگئ برةسلاأل ماثئنداعئ بذرئنعئ لةيبؤس موناستئرئندةگئ زوندةرلاگةر دة ورنالاستئ، كةلةسئ جئلئ قذرئلئم لينسدورفكة قونئس اؤداردئ.
بذل كةزدة نةمئستةر جاعئندا كذش الئپ، بةدةل جيناعان گةنةرال ألاسوأ بةسسونوأتئ مويئنداعئسئ كةلمةدئ. ألاسوأتان ساياسي جاعئنان دا، اسكةري جاعئنان دا جوعارئ تذرعانئن سةزگةن بةسسونوأ تا ونئمةن بئرئككئسئ كةلمةي، قيسايئپ قالدئ.
بذدان ةكةؤئ دة ابئروي تاپپادئ. نةمئستةر بةسسونوأتئ بةرلينگة شاقئرتئپ، جولدا كةلة جاتقاندا بئرنةشة وفيسةرلةرئمةن بئرگة قاماؤعا الدئ. ونئث ذستئنةن ألاسوأتئث جانئندا جذرگةن گةنةرال-مايور بلاگوأةششةنسكي گةستاپوعا ارئز جازئپ جئبةرئپتئ، وندا بةسسونوأتئث ن ك أ د-دا قئزمةت ةتكةنئ، ال قازئر كةثةستئك ارنايئ قئزمةتتئث تاپسئرماسئن ورئنداپ جذرگةنئ باياندالعان. ءسويتئپ، ورئس قولباسشئلارئ تذتقئندا ءجذرئپ تة ءبئرئنئث كوزئن ءبئرئ شذقئعان.
بةسسونوأتئث ارئپتةستةرئن س س-تئث زاكسةنحاؤزةن زوندةرلاگةرئنة توعئتتئ. ونئث جانئندا ءبئر ةلئ قالماي جذرگةن گةنةرال بؤدئحو ألاسوأ ارمياسئنان ورئن تاپتئ. 1943 - جئلئ پارتيزاندارعا ءوتئپتئ، ءبئراق ونئ وتانئ كةشئرمةدئ - 1950 - جئلئ ك س ر و سوتئنئث ذكئمئمةن اتئلدئ.
اسكةري قذرئلئم ب س ك-دا قالعانداردئ نةمئستةر ك س ر و تئلئنا ديأةرسيالئق جذمئستاردئ جاساؤعا جئبةرؤ ءذشئن ةكئ توپقا بولدئ. 1943 - جئلدئث ماؤسئمئندا ةكئ توپ تا نةمئس قولباسشئلئعئنئث ارنايئ تاپسئرماسئن ورئنداؤ ءذشئن كالينين وبلئسئنداعئ سةبةج قالاسئنئث ماثئنا پاراشيؤتپةن لاقتئرئلدئ.
باتالون كوميسسارئ چؤگؤنوأ پةن پودپولكوأنيك پاستؤشةنكونئث باستاؤئمةن ءبئر توپ ديأةرسانت پارتيزاندارعا قوسئلدئ. ب س ك قارسئ بارلاؤ بولئمئنئث باستئعئ بونچكوأسكي دة ورمانعا ءسئثئپ جوق بولدئ. وسئدان كةيئن ب س ك تاراتئلئپ، ءبئرئنشئ توپتاعئلار لاگةرلةرگة قاماؤعا الئندئ، ةكئنشئ توپتئث قذرامئنداعئلاردان نةمئستةر پوليسةيلةر جاسادئ، س س كذزةت روتاسئنا جئبةردئ.
سونئمةن، بةسسونوأتئث ودان ارعئ تاعدئرئ قالاي بولدئ دةيسئز عوي. 1945 - جئلدئث ساؤئرئنة دةيئن ول زاكسةنحاؤزدا قاماؤدا جاتتئ. بذل جةردةن ونئ وثتذستئك تيرول قالاسئنداعئ لاگةردة جاتقان گيتلةرگة قارسئ شئققان نةمئس اسكةري تذتقئندارئنئث اراسئنا اپارئپ تئعادئ.
ءسويتئپ سوعئس اياقتالعاندا بذلار امةريكالئقتاردئث قولئنا وتةدئ. 15 - مامئردا بةسسونوأ امةريكا قولباسشئلئعئنا ك س ر و-عا قايتارؤئن سذراپ ارئز جازادئ. ءوز حالقئنئث الدئندا ايئپتئ ةكةنئن، ئستةگةنئن موينئمةن كوتةرةتئنئن ايتادئ.
ول كةثةس وداعئنا قايتارئلئپ، مذندا تذرمةگة قامالدئ. تةرگةؤ ءتورت جئلعا سوزئلدئ. 1950 - جئلئ 18 - ساؤئردة ك س ر و جوعارعئ سوتئنئث اسكةري كوللةگياسئ ونئ اتؤ جازاسئنا كةستئ. ذكئم ةرتةسئندة ورئندالدئ.
تؤرةجانوأ كايرجان، «ايقئن»