دةرةكتةر توعئسئنداعئ تاريحي شئندئق

 استانا. 1 - قازان. قازاقپارات - جاقئندا، جازؤشئ اعامئز ادئربةك سوپئبةكوأتئث «ايقئن» گازةتئندة «بارشئنكةنت قالاسئ تابئلدئ!» اتتئ ماقالاسئ جاريالاندئ.

دةرةكتةر توعئسئنداعئ تاريحي شئندئق

جاقئندا، جازؤشئ اعامئز ادئربةك سوپئبةكوأتئث «ايقئن» گازةتئندة «بارشئنكةنت قالاسئ تابئلدئ!» اتتئ ماقالاسئ جاريالاندئ. شئندئعئندا، «كونة كارتالارداعئ ةأرازيا» جيناعئنئث «اتلاس تارتارييئندة» بةينةلةنگةن بارچئگلئكةنت اتتئ بذل قالانئث تابئلؤئ، ذلتتئق تاريحئمئزداعئ كومةسكئ جايتتاردئث ايقئندالؤئنا اسةر ةتةتئن ماثئزدئ جاثالئق بولدئ دةر ةدئك. سئرداريا اؤدانئ جةرئندةگئ بارشئنداريا ارناسئ ساعاسئنداعئ بارچكةنت اتالعان قالانئث ورنئ دا وسئ كارتادا كورسةتئلئپ بةينةلةنگةن.

سوثعئ تابئلعان بارچئگلئكةنت قالاسئ ورنئن كارتاعا قاراپ زةردةلةپ كورگةنئمئزدة (لوكاليزاسيا) ونئث ياسئ (تؤركةستان) قالاسئمةن ورتاداعئ سئر وزةنئمةن تذسپا-تذستاعئ ةجةلگئ ؤزگاننان تومةن، ساؤران قالاسئ تذسئنان جوعارئ، وزةن جاعاسئندا ورنالاسقانئ بايقالادئ. ناقتئلاعاندا، «ابئزتوبةدةن» 4-5 شاقئرئمداي تومةنگئ شارداباي ايماعئنداعئ، ارحةولوگ عالئمداردئث «قوستوبة» دةپ اتاپ جذرگةن ورئنمةن سايكةستةنةدئ. ايتسة دة «الپامئس باتئر» ةپوسئنداعئ گذلبارشئن (بارشئن) سذلؤ اتئمةن بايلانئستئ اتالعان مةكةن عالئم-ارحةولوگتار ارقئلئ زةرتتةلئپ، قاجةتتئ تذجئرئمدامالار جاسالؤعا جاتادئ. قالاي بولعاندا دا تابئلعان ورئننئث ءبئر كةزةثدةردة گذلبارشئن اؤئلئنئث قئستاؤ مةكةنئ بولدئ دةگةنئمئز قيسئندئ.

ةسكة الساق، رؤلئق-پاتريارحالدئق قوعامدا عذمئر كةشكةن، VІ عاسئردئث سوثعئ جارتئسئ مةن VІІ عاسئرلاردا التايدان اؤئپ كةلگةن، ذلتتارعا بولئنبةگةن تذركئلئك اتا-بابالارئمئزدئث العاشقئ تؤ تئككةن جةرئ تذركئستان ايماعئ بولعانئ ءمالئم. قاراتاؤدان باستاؤ الاتئن قاراشئق وزةنئ بويئندا ومئرگة كةلگةن قورقئت ابئز دا وسئ ءوثئردئث تؤماسئ. ءابئلعازئ جانة ءراشيد ءاد-ديننئث شئعارمالارئ مالئمةتتةرئندة داناگوي ابئز ءذش حاننئث ةستةمي جابعئنئث شوبةرةسئ، 601-جئلئ قازالانعان: ءنالئ حاننئث (يال تةگئن)، ونئث قئتاي قئزئ شيان شي اتتئ ايةلئنةن تؤعان جاس قالعان بالاسئ تذماننئث، ول جةتئلگةنشة ؤاقئتشا حان بولعاندار، ءئنئسئ دؤيلئ-قايئ، ونئث قازاسئنان سوث اعاسئ كول تاردؤشتئث اقئلگوي ءؤازئرئ بولئپتئ. اتالعان جايتتاردئ پارسئ، قئتاي تاريحشئلارئ جازبا مالئمةتتةرئمةن سالئستئرا زةردةلةپ، ذيلةستئرة مةرزئمدةر بولساق، قورقئت اتانئث VІ عاسئردئث سوثعئ شيرةگئندة تؤئلئپ، VІІ عاسئر جئلدارئندا ءومئر سذرگةندئگئ ايقئندالادئ.

درةزدةن جانة أاتيكان كئتاپحانالارئ قورئنان تابئلعان قورقئت اتا كئتابئنئث XVІ عاسئرداعئ قولجازبالارئ مالئمةتتةرئندة باي بؤرا-بةك (بايبورئ) بةكتةردئ شاقئرئپ، قوناق ةتئپ، ذعلانئنا ات قويدئرعاندا قورقئت اتا كةلئپ، «مذنئث اتئ بوزايعئرلئ بامسئ بارئك بولسئن!» - دةپ ات بةرةدئ. سونداي-اق زةرتتةؤشئ عالئمدار پئكئرئنشة مازمذنئندا: «تذركئستاننئث تئرةگئ»، «قاراشئقتئث قابئلانئ»، «قوثئراتتئث يةسئ»، «قارسئ جاتقان قاراتاؤدئ سذرار بولساث، اثابةگئم بارئكتئث جايلاؤئ ةدئ» دةگةن سياقتئ ءسوز تئركةستةرئ بار، «قام بؤرابةك ذلئ بامسئ-بارئك تؤرالئ جئر» قازاقتئث «الپامئس باتئر» ةپوسئنئث كونة ءتذرئ ةمةس، ادةپكئ سيؤجةتئ بويئنشا ءبئر داؤئردة باستاؤ العان، كاأكاز جةرئندة جئرلانعان قاتار نذسقاسئ دةپ ةسةپتةلةدئ.

گذلبارشئننئث كةلئن بولئپ تذسكةن جةرئ تذركئستان قالاسئنان سولتذستئك شئعئسقا قاراي 20-25 ك م قاشئقتئق شاماسئنداعئ شاعا وزةنئ بويئنان تابئلعان جيدةلئ قالاسئنئث ورنئ جايلئ «الپامئس باتئر جئرئنئث تاريحي-ةتنيكالئق تةگئ" اتتئ ماقالامئزدا قئسقاشا توقتالعان ةدئك. ("اقيقات" قوعامدئق ساياسي جؤرنالئ ا، №5، مامئر 2011). سول قالا ورنئنا وثتذستئك قازاقستان ةكسپةديسياسئنئث ارحةولوگ عالئمدارئ 1969 - جئلئ عئلئمي-زةرتتةؤلةر جذرگئزئپ، ول جةردةن تابئلعان كةراميكالئق بذيئمدارئن مةرزئمدةپ، ІV-VІ جانة VІІІ-X عاسئرلارعا جاتقئزعان. جيدةلئ قالاسئ ورنئنا جاقئن مول سؤلئ بذلاق جانئندا ذزئنئ 80، ةنئ 40، بيئكتئگئ 4 م كةلةتئن بةرشئن (بارشئن) توبة ورنالاسقانئ دا انئقتالعان.

جئلقئلاردئ بارئمتالاپ قؤئپ كةتكةن جاؤمةن سوعئسؤعا الپامئستئث بايشذبارمةن اتتانؤئ، تذتقئندا بولعان 7 جئلدان سوث وسئ قالاعا ورالؤ ساتتةرئ، ةةپوستئث مايكوت-سذلتانبةك نذسقاسئندا كوركةم سؤرةتتةلئپ جئرلاناتئنئ دا وقئرمانعا ءمالئم. وسئ وثئرگة قاتئستئ، ءدئن عذلاماسئ تاريحشئ بابئر باثاناس:

 «ءتورت كيةلئ «ءسذت» جاتئر،

يگئلئك، تاؤباي، بايبورئ.

ايباتئ ارئستان الپامئس،

ارؤاقتاپ وسكةن جةر» - دةگةن جئر جولدارئن دا بةكةرگة ايتپاعان بولسا كةرةك. بامئسئ-بارئكتئث ةسةية كةلة الئپ جئگئت بولئپ، ءسوزجاسانئم تةورياسئ قاعيدالارئنا ساي الئپ-بامسئ اتالئپ كةتكةنئ دة كذمانسئز دةؤگة بولار.

وسئ تذركئستان وثئرئندةگئ قوثئرات ةلئنة كةلئن بولئپ تذسكةن گذلبارشئن (بارشئن) ةسئمئنة قاتئستئ قئزئلوردا قالاسئ باتئس تذسئنداعئ بارشئنداريا وزةنئ ةسكئ ارناسئ ساعاسئنداعئ، 280 شاقئرئمنان اسا قاشئقتئقتاعئ بارشئنكةنت قالاسئ قانداي جاعدايدا، قالاي ورنئققان دةگةن ورئندئ سذراق تؤئندايتئنئ دا ءسوزسئز. ونئث سةبةپتةرئنة وراي جوعارئدا اتالعان «اقيقات» جؤرنالئندا باسئلعان ماقالامئزدا ءبئرشاما جاؤاپ بةرئلگةن. ايتسةدة گازةت وقئرماندارئنا تذسئنئكتئ بولؤ ءذشئن قئسقا تذردة تذسئندئرمة جازعانئمئز ءجون سياقتئ.

ءوز ورتاسئندا العئرلئعئ، ادئلدئگئ جانة قايرئمدئلئق ءئس-ارةكةتتةرئمةن تانئمال بولعان قئتاي يمپةراتورئ لي شي-مين (626-649) تاي سزؤن قذرمةتتئ لاؤازئم اتاعئن 626 - جئلئ قابئلدايدئ. ال باتئس تذرئك قاعاندئعئندا 651 - جئلئ بيلئككة ةستةميدئث ذرپاعئ بورئشادتئث بالاسئ حاللئث كةلةدئ. تاريح قذجاتتارئندا قويلئ (قايلئق) اتالعان ول، ءوزئن ئشبارا قاعان دةپ جاريالاپ، ورداسئن تالاس وزةنئنئث وثتذستئگئندةگئ (تذركئستان مةن شايان ارالئعئنداعئ) مئثبذلاققا قوندئرادئ. وسئ قاعان «ون اق تايپاسئ» كوسةمئ رةتئندة شذرشئتتةرگة قارسئ كةثئنةن سوعئس جذرگئزئپ، 652 - جئلئ بةسبالئقتئ قايتارادئ جانة تينچجوؤ بةكئنئسئن تالقاندايدئ. وسئ جايلار تايسزؤن يمپةراتوردئث مذراگةرئ گةوسزؤن كةزئندة قئتايلار جاعئنان شذعئل قارسئ سوعئس قيمئلدارئنئث جذرگئزئلؤئنة سوقتئرادئ. قئتاي ساربازدارئ 654 - جئلئ تذركئ ةلئ جةرلةرئنة شابؤئل جاساپ، 10 مئثنان اسا جئلقئلاردئ ايداپ اكةتةدئ. ةپوس سيؤجةتئندةگئ الپامئس باتئردئث بايسارئ قئزئ گذلبارشئنعا ذيلةنگةن سوث بارئمتالانعان جئلقئلاردئث سوثئنان قؤئپ، اكةسئ بايبورئنئث ايتؤئمةن تايشئق حان ةلئنة اتتانؤئ جةلئسئ جوعارئدا ءسوز بولعان تاريحي وقيعالار كةزةثئنة ساي كةلةدئ دةي الامئز.

عذلاما تاريحشئ ل.گؤميلةأتئث دةرةككوزدةرئنة سذيةنسةك، قئتاي اسكةرلةرئ قولباسشئلئعئنا سؤ-دين-فان تاعايئندالعان سوث، ولارعا شةكارالئق ايماقتاعئ ذيعئر اسكةرلةرئ جانة ميشة مةن بؤچجةن اتالعان اعاماندار باس بولعان تذركئلئك تايپالار ساربازدارئ كومةكتةسئپ، ءوزارا وداق قذرادئ. ةپوستا ولار قاسئندا 40 قئزئ بار مئستان كةمپئر بةينةسئندة جئرلانادئ. ئلة وثئرئندة قيان-كةسكئ سوعئس جذرگئزئلةدئ. قارسئ جاقتا ورنئققان باؤئرلاستارئنان (مئستان كةمپئر تاراپئنان) جاؤلئق كذتپةگةن باتئس تذرئك قاعاندئعئ اسكةرلةرئنةن، تةك قانا اعاماندار مةن تارحانداردان 200 كئسئ قاپئدا تذتقئنعا تذسةدئ. ئشبارا حان اسكةرلةرئ سارقئنشاعئ كةيئندة سوعئسا ءجذرئپ، ءذش جئلدان سوث، ياعني 658 - جئلئ ةبينور كولئ جانة كؤچا جانئندا ءبئرجولاتا جةثئلئس تابادئ. قولعا تذسكةن ئشبارا حانعا راقئمشئلئق جاسالعانمةن، قاعان كوپ ذزاماي 659 - جئلئ قذسادان قايتئس بولادئ.

ايتسةدة وثتذستئكتةگئ وعئز تايپالارئ 656 - جئلئ- اق قئتايلئقتارعاقارسئ ذلت-ازاتتئق كوتةرئلئسئنة شئعادئ. قارسئلئق قوزعالئسئنا 657 - جئلدان ئشبارا قاعاننئث قارئنداسئ بيسؤدؤ باسشئلئق جاسايدئ. ءابئلعازئنئث «تذرئكمةن شةجئرةسئندة» ءسوز بولاتئن وعئز ةلئندة بةكتئك قئلعان قئزدار سذندذن بايدئث قئزئ قازان سالور الئپتئث ايةلئ التئن گوزدةكئ، قارمئش بايدئث قئزئ مامئش بةكتئث ايةلئ بارشئن سالور، قايئ بايدئث قئزئ جاؤئلدار بالا ءالئپتئث ايةلئ شاباتئ، تاعئ باسقالارئ قوسئلعان 7 قئز جايلئ وقيعالارئ سول داؤئرلةردة وتكةن سياقتئ.

الايدا كذشئ باسئم جاؤ قولئمةن 662 - جئلئ سوثئندا بولئپ وتكةن سوعئستا قئزدار باستاعان اسكةرلةر جةثئلةدئ، وزدةرئ قاشئپ قذتئلئپ كةتةدئ. سول جئلعئ قاتتئ سؤئقتان قئتاي اسكةرلةرئ دة كوپ شئعئنعا ذشئرايدئ. (ل.گؤميلةأ، كونة تذرئكتةر). وسئ وقيعالاردان سوث، ةلدةر اراسئندا ءبئرشاما تئنئشتئق ورناپ، تذتقئنداعئلارعا راقئمشئلئق جاسالادئ.

ةپوس سيؤجةتئندة، بايبورئنئث بةسئككةرتپة قذداسئ بايسارئنئث وكپةلةپ، قازان سالور ةلئنة باتئسقا كوشئپ كةتؤئ دة ايتئلادئ. قئتاي اسكةرلةرئنة قارسئ قئزدار باستاعان ذلت-ازاتتئق كذرةسئ كةزئندة، جةنت قالاسئنئث سولتذستئك باتئسئنداعئ وزةن جاعالاؤئنا قونئستانعان قارمئش (بايسارئ) بايدئث قئس قئستاؤئ ماثئنان، جاؤئنگةرلةر جينالاتئن تذراق رةتئندةگئ بارشئنكةنتتئث ئرگةتاسئ قالانعان دةر ةدئك. قورئتا ايتارئمئز، حالئقتئث قورعانئشئ، سذيةنةرئ بولعان باتئر ذلئنئث باستان كةشكةن وقيعالارئ «الپامئس باتئر» جئرئنئث نةگئزگئ ارقاؤئ بولئپ تؤئنداپ، جئرلانؤئنا سةبةپ بولعان.

سان عاسئرلار بويئنا ايتئلئپ، اؤئزدان-اؤئزعا تارالئپ كةلگةن ةپيكالئق جئرلار دامؤ بارئسئندا ؤاقئت وتكةن سايئن كذردةلةنة تذسةتئنئ زاثدئ قذبئلئس. ول جونئندة ادةبيةتشئ عالئمدارئمئز ءوز ةثبةكتةرئندة اتاپ وتكةن. اتالعان ةپوستئ وزگةلةرگة قاراعاندا كوبئرةك جانة تةرةث زةرتتةگةن ادةبيةتشئ عالئم ت.سئدئقوأ تومةندةگئشة جازعان:

«وسئ رةتتة قاي جئردئ الساق تا ونئث بئردةن كذردةلئ، كولةمدئ دارةجةدة تؤمايتئندئعئن بايقايمئز. ءبئر باتئر جايئندا ذزاعئنان ايتئلاتئن، مول سيؤجةتكة قذرئلعان كولةمدئ جئر بئردةن تؤعان ةمةس. ءبئر عانا ابزاسپةن اتالئپ وتكةن سول وقيعانئ اقئن، جئرشئلار كةثئنةن الئپ، دامئتئپ جئرلاعان. اقئن، جئرشئلار سونئمةن بئرگة ةپوستئث سيؤجةتئنة جاثا ةپيزودتار مةن تئث كورئنئستةر قوسئپ، جئر كةيئپكةرلةرئنئث بةينةسئن بةلگئلئ جاعدايدا قايتا قاراپ، ءارقايسئسئ ءوز دارةجةسئندة تأورچةستأولئق بةتئن كورسةتتئ. ةپوستئث فورماسئندا ولاردئث بئرةؤئ از، بئرةؤئ كوپ مولشةردة وزگةرئسكة ذشئراپ وتئردئ. سونئمةن بئرگة ةپوستا كونة داؤئردةن ةلةس بةرةتئن ةپيزودتار، موتيأتةر، سيؤجةتتئك ورئستةر، قاتئسؤشئ ادامداردئث ءئس-ارةكةتتةرئندةگئ ءارتذرلئ جايلار ساقتالئپ قالعان (عاسئردئث كاؤسار بذلاعئ). عالئمنئث وسئ پئكئرلةرئنة ءبئزدئث دة قوسئپ-الارئمئز جوق.

جاسذزاق امانباي ذلئ،

جؤرناليستةر وداعئنئث مذشةسئ،

جاثاقورعان اؤدانئ 

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى