ةلشئلدئك يدةيادان - ةگةمةندئككة دةيئن

استانا. 20 - قئركذيةك. قازاقپارات - ХІХ عاسئردئث ةكئنشئ جارتئسئندا پاتشالئ رةسةي قازاق ةلئن تذگةلگة جؤئق جاؤلاپ الدئ.

ةلشئلدئك يدةيادان - ةگةمةندئككة دةيئن

ءوزئنئث وتارلاؤ ساياساتئن تةرةثدةتؤ ماقساتئندا قازاق يةلئگئندةگئ تاشكةنت، ورئنبور، ومبئ، ورال، استراحان سةكئلدئ كةيبئر ءئرئ قالالاردا پاتشا ذكئمةتئنئث جةرگئلئكتئ اكئمشئلئك ورئندارئنئث جةكة رةسمي ورگاندارئ رةتئندة جةرگئلئكتئ ذلت تئلئندةگئ العاشقئ گازةتتةر شئعا باستادئ.

بذل باسئلئمداردئث نةگئزگئ ماقساتئ پاتشا ذكئمةتئنئث ذكئمدةرئ مةن جارلئقتارئن جةرگئلئكتئ حالئققا جةتكئزؤ بولاتئن.

وسئنداي ماقساتپةن جارئق كورگةن باسئلئمداردئث ءبئرئ - «تذركئستان ؤالاياتئنئث گازةتئ».

اتالمئش باسئلئم 1870 - جئلدان شئعئپ تذرعان ورئس تئلئندةگئ «تؤركةستانسكية أةدوموستي» گازةتئنة قوسئمشا رةتئندة ايئنا ءتورت رةت (ةكئ سانئ قازاقشا، ةكئ سانئ وزبةكشة) باسئلعان.

گازةتتئث رةسمي بولئمئندة پاتشا ذكئمةتئنئث بذيرئق-جارلئقتارئ شئعئپ تذرسا، ال رةسمي ةمةس بولئمدة قازاق حالقئنا پايدالئ (ةگئنشئلئك، مال شارؤاشئلئعئ، وتئرئقشئلئق، ساؤدا، ادةبيةت پةن مادةنيةت، وقؤ ءئسئ مةن ونةر، سونئمةن قاتار ايةل تةثسئزدئگئ) ماتةريالدار جاريالاندئ.

وسئ ماسةلةلةر ارقئلئ گازةت حالئقتئث رؤحاني ساؤاتئن اشؤعا كذش سالدئ.

زامان اعئمئ ءبئر قالئپتئ تذرمادئ.

توثكةرئستئث ءدذمپؤئ سةزئلگةن سايئن، قاراپايئم حالئقتئث وعان قذمارلئعئ ارتا تذسكةن.

قازاق دالاسئنداعئ ات توبةلئندةي عانا ةل وقئعاندارئ بئرئگة ءبئلدئ.

جان سةرئكتئككة سةمسةردئث ورنئنا قالامدئ تاثدادئ.

تاريح بةتتةرئندة حالئقتئث جوقتاؤشئسئنا اينالعان «ايقاپ»، «قازاق»، «سةركة»، «سارئ ارقا»، «الاش»، «بئرلئك تؤئ» سةكئلدئ باسئلئمدار پايدا بولدئ.

بذل باسئلئمداردئث ءارقايسئسئنئث ةل تاريحئنداعئ الاتئن ورنئ باعا جةتكئسئز ةكةنئ داؤسئز ماسةلة.

سةبةبئ، ХХ عاسئر - مادةني-رؤحاني دامؤ عاسئرئ؛ ХХ عاسئر - ويانؤ عاسئرئ؛ ХХ عاسئر - قازاق ادةبيةتئنئث التئن عاسئرئ بولؤمةن قاتار، قازاقتئ قازاققا ايداپ سالئپ، تاپتئق كذرةستئ كذشةيتكةن عاسئر؛ ХХ عاسئر - قازاقتئ اشتئققا ذشئراتئپ، قئرعان عاسئر؛ ХХ عاسئر - ةلئم دةپ ةثئرةگةن ةرلةردئ حالئق جاؤئ دةپ ساناپ، تاريح بةتئنةن مذلدةم ءوشئرئپ تاستاؤعا ذمتئلعان عاسئر؛ ХХ عاسئر - تاريح بةتئندة ةكئ بئردةي دذنية جذزئلئك سوعئسقا كؤا بولعان عاسئر؛ ХХ عاسئر - قازاقتئث ةلدئك ماقسذتتان اينئماي، بابالار اثساعان ةگةمةندئككة قول جةتكئزگةن عاسئر ةكةنئن ةستةن شئعارماؤئمئز كةرةك.

قازاق دالاسئن بولشةأيكتةر ءوز ئقتيارئنا كوندئرگةننةن سوث، الاشتئقتارعا ولاردئ مويئنداؤدان باسقا ةش امال قالمايدئ.

الايدا الاششئل باعئتتاعئ ةلشئلدئك ءداستذر ءوز جالعاسئن تذركئستاننان تابادئ. بذلاي ايتؤئمئزدئث دا وزئندئك دالةلئ بار.

ХХ عاسئردئث باس شيرةگئندةگئ تذركئستاندئق ادةبي ورتا ءوز كةزةگئندة ساياسي تةكةتئرةستةرگة تولئ توثكةرئستةردئث ؤشئعؤئ، ةلدةگئ قاراپايئم حالئق جاعدايئنئث ناشارلاؤئ، وتارشئلدئق ساياساتتئث كذشةيؤئ، ذستةمشئل پاتشا ذكئمةتئنئث قذلاؤئ، ذكئمةت باسئنا ساياسي بيلئكتةردئث تالاسؤئ سةكئلدئ قئم - قؤئت كةزةثدة ةلدئث بولاشاعئ ءذشئن كذرةسكةن قايراتكةر اسپانتاؤ تذلعالاردئث شوعئرئنان تذرادئ.

ولاردئث قاتارئ تذركئ حالئقتارئنئث بئرلئگئن كوزدةپ، ءذمئت تؤئن تذركئستانعا تئككةن مذستافا شوقاي ذلئ، مذحامةتجان تئنئشبايةأ، سذلتانبةك قوجانوأ، تذرار رئسقذلوأ، نازئر تورةقذلوأ، حايرةتدين بولعانبايةأ سةكئلدئ قايراتكةرلةرمةن بئرگة كةثةستئك توتاليتاريزمگة قارسئ كذرةس جذرگئزؤ ءذشئن، بذرئن «قازاق» گازةتئندة قالامئ شئثدالعان احمةت بايتذرسئن ذلئ، ءمئرجاقئپ دؤلاتوأ، جذسئپبةك ايماؤئتوأ، مذحتار اؤةزوأ، قوشكة كةمةثگةر ذلئ، ماعجان جذمابايةأ سةكئلدئ دارئندئ قالامگةرلةرمةن تولئقتئ.

بذرئنعئ «قازاق» گازةتئنئث ةلشئلدئك باعئتئن الدئمةن مذستافا شوقاي ذلئ اشقان «بئرلئك تؤئ» باسئلئمئ جالعاستئرادئ.

«بئرلئك تؤئ» جايلئ ديحان قامزابةك ذلئ: «ول - اؤمالئ-توكپةلئ 18-1917 - جئلدارئ ذلتتئق، تذرئكشئلدئك باعئتتان تايماعان قازاقتئث بئرةگةي گازةتئ-تئن. ول - جالپئ تذركئ الةمئندةگئ ءئرئ تذلعا مذستافا شوقاي ذلئ باستاعان قازاق زيالئلارئنئث ةلدئ بئرلئككة شاقئرعان ءذنئ-تئن.

ول - «قازاق» گازةتئن بولشةأيكتةر كذشتةپ جاپقان كةزدة (كةيئن قايتا اشئلادئ) ونئث جالاؤئن جئعئلتپاي ءئلئپ اكةتئپ، ءوز بايراعئنئث جانئنا قاداعان باسئلئم-تئن»، - دةيدئ.

ال نذرحات ساپؤانوأ ونئث ةث باستئ سةبةبئن «بئرلئك تؤئ» گازةتئندةگئ قالامگةرلةردئث بارلئعئنئث دا قالامئن قارئشتاعان، ءتاي-تايلةگةن العاشقئ ةثبةكتةرئن جاريالاپ، ادةبيةتتئث كاؤسار بذلاعئنان سؤسئنداتئپ، ناعئز ادةبيةتكة جولداما بةرگةن «قازاق» گازةتئمةن بايلانئستئرا وتئرئپ دالةلدةيدئ.

ول: «بئرئنشئدةن، ول «قازاق» گازةتئنئث جالپئ باعئتئن جذرتقا ماشهذر ةتؤگة جاردةمدةسكةن، سوعان ةلئكتةگةن، «قازاقتئث» دةثگةيئنة ذمتئلعان.

ةكئنشئدةن، گازةتكة م.شوقاي ذلئ، ح. بولعانباي ذلئ، س. قوجان ذلئ، م. دؤلات ذلئ، ا. مامةت ذلئ، ب. مايلئ ذلئ سياقتئ قالامدارئ «قازاقتا» شئثدالعان، ءارقايسئسئ ءبئر-ءبئر تذلعا ارئستار ات سالئسقان»،- دةپ «بئرلئك تؤئ» حاقئنداعئ ويئن بئلدئرگةن.

«قازاقتئث» تؤئن جئقپاي، ةلشئلدئك باعئتتئ ءئلئپ اكةتئپ، ارئ قاراي جالعاستئرسا، ءتئپتئ ونئث جالپئ حالئقتئق بةلةث الؤئنا بذرئن «قازاقتا» قالامئ شئثدالعان قالامگةرلةر ات سالئسسا، وندا قالايشا «بئرلئك تؤئن» ةلشئلدئك باعئتتئ جالعاستئرؤشئ دةپ ايتا المايمئز؟

ءبئزدئث تاريحتا اتتةگةن-اي دةپ، سان سوقتئراتئن كةزةثدةر مةن قذپياسئ اشئلماعان سان قيلئ اقتاثداققا تولئ وقيعالار جةتكئلئكتئ. راحمانقذل بةردئبايدئث: «ءبئز تاريحئ جازئلماعان حالئقپئز» دةؤئ سودان بولار. كةثةستئك قئزئل شةكپةندئلةر «بئرلئك تؤئنا» دا «قازاقتئث» كةبئن كيگئزئپ، جاؤئپ تاستايدئ.

ةندئگئ حالئقتئث جوقتاؤشئسئ سذلتانبةك قوجان ذلئ اشقان «اق جول» گازةتئ بولدئ.

«قازاق» پةن «بئرلئك تؤئ» كوتةرگةن جذك سالماعئ «اق جولعا» ءتذستئ. الاششئل باعئتتاعئ ةلشئلدئك ءداستذردئ جالعاستئرؤ ءذشئن «اق جول» گازةتئ «قازاق» پةن «بئرلئك تؤئ» جذرگةن سذرلةؤمةن ءجذردئ. سةبةبئ بذل باسئلئمنئث دا اينالاسئنا «قازاقتا» قالامئ شئثدالعان قالامگةرلةر جينالعان ةدئ.

دذكةنباي دوسجاننئث «اباقتئ» اتتئ ةثبةگئ ارئستارئمئزدئث تةمئر تورداعئ جان كذيزةلئسئنةن، سونئمةن قاتار 20 - عاسئر باسئنداعئ مادةني ورلةؤ كةزةثئنةن مالئمةت بةرةتئن تاپتئرماس دةرةك كوزئ ةكةنئ ايان. وسئ كئتاپتا ارئستارئمئزدئ تةرگةؤ ءئسئ تؤرالئ مالئمةتتةر كةلتئرئلگةن. اتالمئش مالئمةتتةر ءبئز قوزعاپ وتئرعان جايتقا قاتئستئ بولعاندئقتان ءذزئندئ كةلتئرؤدئ ءجون سانادئق.

«دؤلاتوأ تاشكةنتكة كةلئسئمةن قوجانوأپةن ءتئل تابئسا كةتتئ. قوجانوأ دؤلاتوأتاي ئسكةر كئسئ تاپقانئنا قاتتئ قؤانئپ، جاثا گازةت اشؤعا تاپسئرئس بةردئ. بئرنةشة كذننةن كةيئن «اق جول» گازةتئ اشئلدئ. گازةتتئث جاؤاپتئ رةداكتورئ قوجانوأ بولسا دا، نةگئزگئ شارؤانئث ءبارئن دؤلاتوأ ءوز موينئمةن كوتةردئ» (ءادئلوأ ءدئنمذحامةدتئ تةرگةؤ ئسئنةن ءذزئندئ).

بذل جةردةن ءبئز «اق جول» گازةتئنئث شئعؤئنا سةپ بولعان سذلتانبةك قوجانوأ پةن «قازاقتئث» رةداكتورلارئنئث ءبئرئ ءمئرجاقئپ دؤلاتوأ ةكةنئنة كوز جةتكئزةمئز. ال ارئ قارايعئ جذمئسئنئث شئنداپ دامؤئنا كئمدةر ذلةس قوستئ؟ شئنئمةن الاششئل باعئتتاعئ ةلشئلدئك ءداستذردئ ذستاندئ ما؟ تاعئ دا «اباقتئداعئ» دةرةكتةرگة ذثئلةيئك.

«ءوز باسئم تاشكةنتكة جذمئس ئستةؤگة 24-جئلدئث اياعئندا كةلدئم. بذعان دةيئن تاشكةنتتة ةشقاشان بولماعان ةدئم. بذل قالاعا قازاق وقؤ-اعارتؤ ينستيتؤتئنئث شاقئرتؤئ بويئنشا وقئتؤشئ بولماقشئمئن. بذرئنعئ تانئستارئمنئث ئشئنةن جالعئز سةمةيلئك ئسقاقوأ دانيالدئ ذشئراتتئم.

از ؤاقئتتا بايتاسوأپةن، كةمةثگةروأپةن، عالئمجانوأپةن، دوسمذحامةدوأ حاليلمةن تانئسئپ ذلگةردئم. وقؤ-اعارتؤ ينستيتؤتئندا ساباق بةرة ءجذرئپ «اق جول» گازةتئندة ئستةدئم. ورئنبوردا شئعاتئن «جاس قازاق» گازةتئ مةن «پيونةر» جؤرنالئنان باسقا وزگةدةي باسئلئمدارعا ماتةريال بةرگةن ةمةسپئن.

مةن كةلگةنشة «اق جول» گازةتئندة جذمابايةأ ئستةگةن ةكةن...» (ءجذسئپبةك ايماؤئتوأتئث تةرگةؤ ئسئنةن ءذزئندئ).

سونئمةن «اق جولدا» قوجانوأ پةن دؤلاتوأتان باسقا ايماؤئتوأ پةن جذماباةأتئث دا بولعانئ ايقئندالدئ.

الايدا اتالمئش باسئلئمنئث بةتئندةگئ جاريالانعان ماتةريالدارعا قاراپ، جوعارئدا اتئ اتالعان تذلعالارمةن قاتار وندا مذحتار اؤةزوأ، قوشكة كةمةثگةروأ، بةيئمبةت مايلين، حايرةتدين بولعانبايةأ سئندئ قايراتكةرلةردئث قالامئنئث ءئزئ قالعاندئعئ بايقالادئ.

الاششئل باعئتتاعئ ةلشئلدئك ءداستذردئ جالعاستئرؤشئ باسئلئم رةتئندة تانؤ ءذشئن، بذدان ارتئق قانداي دالةل كةرةك. ويتكةنئ بذل قالامگةرلةردئث بارلئعئ دا «قازاقتان» سؤسئنداپ، الاششئل باعئتتئ ماقسات تذتقان اقئن-جازؤشئلار ةكةنئ ةتةنةدةن بةلگئلئ.

امانتاي ءشارئپتئث مالئمةتئنة سذيةنسةك، س.مذقانوأ «اق جولدئ» «تذركئستان رةسپؤبليكاسئنئث باسقارؤشئ گازةتئ» - دةيدئ. ولاي بولعان جاعدايدا حالئق جذرةگئنة جول تاپقان باسئلئم بولدئ عوي سوندا. حالئقتئث جذرةگئنة جول تاپقان باسئلئمدئ ةلشئلدئك ءداستذردئ جالعاستئرؤشئ باسئلئم دةمةؤ كذنا بولار، ءسئرا. اسئلئندا ءادئلوأ ءدئنمذحامةدتئ تةرگةؤ ئسئندة «اق جول» گازةتئ جايلئ تاعئ ءبئر قذندئ مالئمةت بار. زةر سالا ءذثئلؤ ارتئقتئق ةتپةس.

«بذل كةزدة بارشا كذش-جئگةر باسپاءسوزدئ جاؤلاپ الؤعا سالئپ جاتتئ، باسپاءسوز ارقئلئ جذرتتئ ةلئكتئرؤ، ئلةستئرؤ وثاي. بذل ويلارئ تاشكةنتتة شئعاتئن «اق جول» گازةتئنئث ارقاسئندا تولئق ئسكة استئ دةپ مالئمدةؤگة بولادئ».

قايراتكةردئث «بذل كةزدة» دةپ وتئرعانئ - بذرئنعئ «الاش» بةلسةندئلةرئنئث كةثةستئك ذكئمةتتئ ةرئكسئز مويئنداعان تذسئ.

«بئرلئك تؤئ» مةن «اق جولدئ» «قازاق» گازةتئنئث ذستانعان باعئتئن جالعاستئرؤشئ باسئلئمدار رةتئندة تاعئ ءبئر قئرئنان ولارداعئ جاريالانعان ماتةريالداردئث ذندةس، سارئنداستئعئمةن دة دالةلدةؤگة بولادئ.

«قازاق» گازةتئندة جاريالانعان «گ. دؤما»، «مةكتةپ كةرةكتةرئ»، «وقؤ مةزگئلئ»، «قازاقشا وقؤ جايئ»، «وقؤ جايئ»، «بئرلئك تؤئندا» باسئلعان «يمان كذشئ»، «مذعالئم جانة شاكئرتتةر»، «تذركئستاندا ورئس سيةزدةرئ»، «اق جولدئث» بةتئندةگئ «قازاققا پايدالئ جاس تالاپ»، «داؤ توقتاپ، ءئس باستالسئن»، «تئلشئلةردئث مئندةتئ ءهام ءمانئسئ»، ت.ب. ماقالالار ءسوزئمئزدئث بذلجئتپاس ايعاعئ بولا الادئ. سةبةبئ بذل باسئلئمدار ايةل تةثدئگئ، وقؤ-اعارتؤ ءئسئ، ءبئلئم الؤ، ونةر ذيرةنؤ سةكئلدئ ءالئ كذنگة دةيئن ةش ماثئزئن جويماعان ماسةلةلةردئ كوتةرة ءبئلدئ.

وسئلاردئث بارلئعئن نازاردا ذستاساق، وندا 20-عاسئردئث باسئنداعئ تذركئستاندئق ادةبي ورتانئ الاششئل يدةيانئث ومئرشةثدئگئن كةثةيتتئ دةپ ايتؤعا بولادئ. ءتئپتئ بولشةأيكتةر جةثئسكة جةتكةن كةزدئث وزئندة دة توتاليتاريزم تذتةتكةن تذتئنگة تذنشئقپاي، ةلشئلدئك باعئتتئ بيئككة سامعاتا كوتةردئ.

سول ارقئلئ وتارشئلدئق بذعاؤدا قذرساؤلانئپ قالعان حالئق جذرةگئنة ةركئندئك سةزئمئن ذيالاتا ءبئلدئ. ولار ءتذپتئث تذبئندة الاششئل باعئتتاعئ ةلشئلدئك يدةيا قازاققا ةگةمةندئك الئپ بةرةتئنئنة، قازاقتئ تاؤةلسئز ةل ةتةتئنئنة سةندئ. ال تاريح بذل ويدئ دالةلدةدئ.

تاريح قويناؤئندا ءالئ قانشا سئرئ اشئلماعان شئندئق بار ةكةن؟ بذل بئزگة بةيمالئم. الايدا تاريح الداؤعا كونبةيدئ. قانشا قولدان جاساعانئمةن كةلةر ذرپاق اقيقاتئن تانئرئ انئق. ديحان قامزابةك ذلئ: «قازاقتئث حالئقتئق قالپئن، زامانا ساپئرئلئسئنئث جاي-جاپسارئن بةتئنة اينا-قاتةسئز تذسئرگةن «قازاق»، «سارئ ارقا»، «بئرلئك تؤئ»، «ذران»، «جاس ازامات» گازةتتةرئندةگئ دةرةكتةر عئلئمي اينالئمعا تذسپةيئنشة، تاريحنامامئزدئث كوسةگةسئ كوگةرمةسئ حاق»، - دةيدئ. سةبةبئ ذلتتئق قذندئلئقتاردئ ساقتاپ، تاريح قويناؤئنداعئ اقتاثداقتاردئث اقيقاتئنا جةتئپ، كةلةر ذرپاققا تةك شئندئعئن جةتكئزؤ ذلكةن ماقسذتتئ ءئس. بذل وتكةن مةن بذگئننئث عانا ةمةس، كةلةشةكتئث دة ءئسئ بولئپ قالا بةرمةك.

ا. باتئربةكوأ، جؤرناليست

قئزئلوردا وبلئسئ، شيةلئ اؤدانئ

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى