موثعول جةرئنةن «قازاق زاثئنئث» تولئق نذسقاسئ تابئلدئ

 استانا. 20 -قئركذيةك. قازاقپارات - «مئث جئلدئق كوكجيةك» باعدارلاماسئ شةثبةرئندة شةتةلگة ءئس ساپارعا بارئپ قايتقان وتاندئق تاريحشئ عالئمداردئث ءبئرئ، بئتئك جازؤئنئث بئلگئرئ، تاريح عئلئمدارئنئث دوكتورئ، پروفةسسور - قارجاؤباي سارتقوجا. عالئممةن اثگئمةمئز موثعوليادان قازاق تاريحئنا قاتئستئ قانداي قازئنا اكةلئندئ دةگةن تذرعئدا ءوربئدئ.

موثعول جةرئنةن «قازاق زاثئنئث» تولئق نذسقاسئ تابئلدئ

- موثعولياعا بارعان ساپارئثئزدا ورتالئق ارحيأتة، سول ةلدئث تاريح ينستيتؤتئندا، بايان-ولگةيدةگئ ايماقتئق ارحيأتة بولعان ةكةنسئز. ودان باسقا بايان-ولگةي، قوبدا، بذلعئن، سذحةباتور ايماقتارئنا ةكسپةديسيا جاساپ، ءبئر جازدئ تذگةلدةي عئلئمي ءئس ساپارعا ارناپسئز. ةندئ بذل ساپاردئث ناتيجةسئ قانداي دةيتئن زاثدئ ساؤال تؤئندايدئ؟

- كذنتئزبةلئك جوسپار بويئنشا نةگئزگئ جذمئسئمئز مذراعاتتاردان قازاققا قاتئستئ قذجاتتاردئ الئپ شئعؤ بولاتئن. ةكئنشئ، موثعوليا جةرئ، وزدةرئثئز بئلةسئزدةر، كوكتذرئكتةردئث اتامةكةنئ. سوندئقتان مذندا كوكتذرئكتةرگة قاتئستئ عئلئمي دذنيةلةردئث بذتكئلئ، ونئث ئشئندة جازبا مذرالارئ كوپتةپ ساقتالعان. كذلتةگئن، تونئكوك سياقتئ ونشاقتئ ذلئ ةسكةرتكئشتةردةن باستاپ، ذساق جازؤلاردئث وزئنةن جذزدةن استامئ ساقتالعان. كوكتذرئكتةردئث استاناسئ وردابالئق سول جةردة. بذگئندة سول داؤئرگة جاتاتئن ون شاقتئ قالا موثعوليا جةرئنةن تابئلئپ وتئر. مئنة، وسئعان بايلانئستئ كذنتئزبةدةگئ ةكئنشئ جوسپار موثعول جةرئندةگئ جازبا ةسكةرتكئشتةردئ قوسئپ زةرتتةؤ، وعان قاتئستئ ماتةريالداردئ جيناؤ، تاس ءداؤئرئ جانة ساق پةن عذن داؤئرئندةگئ تاس بةتئنة سالئنعان سؤرةتتةردئ ءتذسئرئپ اكةلؤ. ناتيجةسئندة ءبئر اي موثعوليانئث ورتالئق ارحيأئندة وتئرئپ، وننان اسا قوردان 280 بةت ارحيأ قذجاتتارئن ئرئكتةپ الدئم. بذل قذجاتتار ؤيعؤرجئن-موثعول گرافيكاسئمةن، ياعني، موثعولداردئث كونة الفاأيتئمةن جازئلعان. قذجاتتاردئث ةث كونةسئ 1757 - جئلئ جازئلعان ةكةن. ءبئز بذدان بذرئن ابئلاي حان تةك جوثعارلارمةن سوعئستئ دةپ جذرةتئنبئز. ءمانجذ چين پاتشالئعئ سئرتقئ موثعوليادا جاساقتالعان، اسا مول قول قامتئلعان ءبذتئن ءبئر ارميانئ ابئلايعا قارسئ اتتاندئرئپتئ. وسئ ارميا قذرامئندا كوزگة تذسكةن ساردارلار مةن ساربازداردئ ماراپاتقا ذسئنعان وتئز بةت قذجات تاپتئق. ةكئنشئ ءبئر كةرةمةت دذنية - «قازاق زاثئ» دةگةن قذجات. كونة موثعول الفاأيتئمةن جازئلعان. شئعئس تذركئستاندا ءومئر سذرگةن قازاقتار 1836 - جئلئ زاث قابئلداعان. بذل تؤرالئ ءارتذرلئ اقپاراتتار قئتايدئث شئنجاث ايماعئندا جاريالانعانئمةن، زاثنئث تولئق نذسقاسئ تابئلماعان ةدئ. موثعولدار 1911 - جئلئ قئتايدئث چيث يمپةرياسئنئث قول استئنان شئعئپ، اأتونوميا قذرعانئ تاريحتان ءمالئم. موثعولدار وسئ زاثدئ سول اأتونوميا قذرعان جئلئ موثعول تئلئنة اؤدارئپ ساقتاپتئ.

- سوندا موثعولدار «قازاق زاثئن» باسشئلئققا العان با؟ بذل زاثنئث تاريحي ماثئزدئلئعئ نةدة؟

- باسشئلئققا الدئ ما، جوق پا، ول جاعئن بئلمةيمئن. مذمكئن العان دا شئعار. ءبئراق، ءوز باسئم موثعولدار وتة ذقئپتئ حالئق ةكةن دةگةن ويعا كةلدئم. ولار ءوز قاؤئپسئزدئگئن ةسكةرئپ، بذلار بئزگة دوس بولا ما، جاؤ بولا ما دةگةندئ انئقتاؤ ءذشئن ءبئر حالئقتئث زاثئن اؤدارئپ الئپ وتئر. ماثئزدئلئعئ جاعئنان بذل قازاق حالقئنئث «جةتئ جارعئدان» كةيئن قابئلداعان ةكئنشئ زاثئ. بذرئنئراقتا قايرات يساعاليةأ دةيتئن عالئمعا وسئ زاثنئث ءبئرلئ-جارئم فراگمةنتتةرئن اؤدارئپ بةرگةنمئن. وسئ جولئ ءتذپنذسقاسئ تابئلئپ وتئر.

- ةلئمئز تاؤةلسئزدئگئن العان جئلدارئ موثعوليادان 150 مئثداي قازاق كوشئپ كةلگةنئمةن، بذگئندة سول جاقتا قالعانئ تاعئ دا 150 مئثداي دةيتئن مالئمةت بار. مذراعات قذجاتتارئنئث اراسئندا موثعوليا قازاقتارئنا قاتئستئ مالئمةتتةر بار ما ةكةن؟

- موثعولياداعئ قازاقتار ءاؤ باستا ول جاققا التايدئث وثتذستئگئنةن 1850 - جئلدارئ مال وتارلاتئپ بارئپ ءجذرئپتئ. سول جئلدارئ موثعول التايئندا بوس جاتقان يةسئز جةر كوپ بولعان. 1860 - جئلدان باستاپ قازاقتار سوندا تذراقتاپ قالئپ قويعان. وسئلايشا، قازاقتار التايدئث وثتذستئگئنةن سولتذستئگئنة قونئس اؤدارعان. بذل ولكة ول كةزدة چيث يمپةرياسئنئث قول استئندا بولعان. موثعولدار 1911 - جئلئ اأتونوميا الادئ، بوعدا دةيتئن ءدئن باسشئسئن حان تاعئنا وتئرعئزادئ. سوندا قازاقتئث سذكئرباي، قئلاث، اداي ةسئمدئ باسشئلارئ بوعدا حان ذكئمةتئنة قازاقتاردئ قول استئنا الؤ تؤرالئ ارئزدارئن جازعان. بوعدا حان ذكئمةتئ ولاردئ قابئلداؤ تؤرالئ بذيرئقتار شئعارادئ. وسئ قذجاتتاردئ دا ءبئز ةلگة الا كةلدئك. دذنيةنئث تذكپئر-تذكپئرئنة شاشئراپ كةتكةن قازاقتئث تاريحي تاعدئرئنان مالئمةت بةرةتئن قذجاتتاردئث بارلئعئ دا قذندئ.

- جوسپاردئث ةكئنشئ بولئگئنة قاتئستئ نة ايتاسئز؟

- مذراعاتتاعئ قذجاتتاردئ ئرئكتةپ بولعان سوث، ءبئر كولئكتئ جالعا الئپ، دالالئق ةكسپةديسياعا شئقتئق. التاي تاؤئنئث ءذش ذلكةن سالاسئندا ءارقايسئسئ وتئز كيلومةترگة جالعاسقان ءبذتئن ءبئر سؤرةت گالةرةياسئ ئسپةتتئ اسا اؤقئمدئ ونةر مذراسئ ساقتالعان. ونئث ءبئرئنشئسئ كئشئ ويعئر نةمةسة اقساي دةپ اتالادئ. بذل جةردةن قاتونقاراعاي اؤدانئنئث بةرةل قورئمئنا دةيئن 45 شاقئرئم. مذندا ءاربئر تاستئث بةتئندة بوس ورئن جوق. وسئ ولكةدةگئ پةتروگليفتةر پلةيستوسةننئث سوثعئ كةزةثئنة (ب.ز.ب ХІV-ХІІ مئث جئلدئق)، گولوسةن ءداؤئرئنئث (ب.ز.ب VІ-ІV مئث جئلدئق)، قولا (ب.ز.ب ІІІ-І مئث جئل بذرئنعئ)، تةمئر ءداؤئرئ (ب.ز.ب VІІІ-І ع ع)، جانة ب.ز. ХІ عاسئرئنا دةيئنگئ ءداؤئردئ قامتيدئ. ةكئنشئ، مذزتاؤدئث موثعول بةتئندة مذزتاؤدان باستالاتئن مذزوزةن دةيتئن وزةن بار. ول جيئرما شاقئرئمداي اعئپ كةلئپ اقسؤ دةپ اتالادئ. اقسؤ وزةنئنئث وثتذستئك جاعئندا شئبةتئ قايئرحان دةيتئن تاؤ بار. بذل تاؤ دا ةجةلگئ جانة ةرتةورتا عاسئردئث ونةر قويماسئ. العاشقئ تاؤداعئ سؤرةتتةر 100 مئثنان كةم ةمةس بولسا، ةكئنشئ تاؤدا دا سول مولشةردة. ءبئز ءوزئمئز سوندا تؤئپ، وسكةندئكتةن بئلةمئز. ةندئ وسئلاردئث ئشئندة كوكتذرئكتةردئث دذنيةتانئمئنا، پوليةتنوگرافياسئنا، شارؤاشئلئعئنا، ونئ يگةرؤ تاسئلئنة بايلانئستئ مئث سؤرةت تذسئردئك. مذندا كذرةسئپ جاتقان بالؤانداردئث، تذية ءمئنئپ، ساداق اتئپ بارا جاتقان جاؤئنگةرلةردئث، ةكئ ات، ءذش ات، التئ ات جةككةن ات اربالار، ولاردئ ايداپ بارا جاتقان ادامداردئث، ءذي اربالاردئث، اثدار مةن قذستاردئث سؤرةتتةرئ دذنيةتانئمئمئزعا، دئنئمئزگة قاتئستئ باسقا دا كوپتةگةن سؤرةتتةر ساقتالعان. وسئ سؤرةتتةرگة قاراپ ول زامانداعئ ادامداردئث ءومئر ءسذرؤ سالتئ مةن شارؤاشئلئعئ، ونئ مةثگةرؤ ةرةكشةلئگئ، سول داؤئردةگئ ةكولوگيانئث بولمئس-ءبئتئمئ، كليماتئ جايلئ مول ماعلذماتتار الؤعا بولادئ.

الةكسةي وكلادنيكوأ دةيتئن اتاقتئ ارحةولوگ 1965 - جئلئ قوبدا ايماعئنئث سولتذستئك-سةثگئر ذثگئرئندة بولعان. سةثگئر تاؤئنداعئ ذثگئردئ زةرتتةپ، سول ذثگئردةن 13 توپ سؤرةتتئ فوتوعا ءتذسئرئپ ةدئ. ءبئزدئث جئل ساناؤئمئزدان بذرئنعئ 30-25 مئث جئل بذرئنعئ سؤرةت دةپ بةلگئلةگةن. مذنداي سؤرةت ورتا ازيادان، قازاقستاننان تابئلعان جوق. ءسئبئردئث وزئنةن از تابئلعان. مئناؤ ءتئپتئ ةرةكشة. التاي تاؤئندا ادامزات پايدا بولعاننان بةرئ تةك ءبئزدئث اتا-بابالارئمئز ءومئر سذرگةنئن ايعاقتايدئ. التاي تاؤ جوتاسئ ءذش مئث كيلومةترگة سوزئلادئ. باسئ وسكةمةننةن باستالادئ دا، گوبيگة قاراي ءبئراق كةتةدئ. سول سةثگئر ذثگئرئندة وسئدان 30-25 مئث جئل بذرئنعئ ادامزاتتئث ونةر تؤئندئسئنئث ساقتالؤئ قانداي عاجاپ؟! بذل ءبئزدئث تاريحئمئزعا تئكةلةي بايلانئستئ دذنية. ةكئنشئ، وسئ سؤرةتتةرگة قاراپ وتئرئپ، سول داؤئردة كليماتتئث قانداي بولعاندئعئن بئلؤگة بولادئ. ماسةلةن، سول سؤرةتتةردئث ئشئندة مامونتتئث، تذيةقذستئث سؤرةتئ بار. قازئر سولار بار ما؟ جوق. ءبئراق، قازبا جذمئستارئن جذرگئزگةندة باس سذيةكتةرئ شئعئپ جاتئر. بذل التايدئث تابيعاتئ سول داؤئرلةردة باسقاشا بولعان دةگةن ءسوز. بذل ايماق مذز ءداؤئرئنئث سوثعئ كةزةثئندة سولتذستئك ازيانئث قذرعاق ءارئ سؤئق جةرئنئث ءبئرئ بولسا، گولوسةن داؤئرئندة جذمسارئپ ئلعالدانئپ، جئلئ اعئس پايدا بولعان. ءسويتئپ، گولوسةننئث سوثعئ كةزةثئندة نةمةسة ب.ز.ب 4600 جئلدئث الدئندا بذگئنگئ تابيعي كليماتقا اؤئسئپ ذلگةرگةنئن عالئمدار عئلئمي ةثبةكتةرئندة كورسةتكةن. وسئ عئلئمي تذجئرئمداردئ تاس بةتئندة ساقتالعان سؤرةتتةر گالةرةياسئ قابات دالةلدةپ وتئرعاندئعئنا كؤا بولدئق. ونةر تؤئندئلارئ تةك تاريحشئلار ءذشئن ةمةس، مةتةرةولوگتار، ةكولوگتار ءذشئن دة ماثئزئ جوعارئ. باستئسئ، ا.پ. وكلادنيكوأ اقساقالدئث بذل تذسئرگةن سؤرةتتةرئنئث كالكامةن جاسالعان كوشئرمةلةرئ بولعانئمةن، ءتذپنذسقاسئ ةلئمئزدة جوق قوي. وسئ ساپارئمئزدا سونئ ءتذسئرئپ اكةلدئك.

- ةجةلگئ داؤئرلةردة ذثگئرلةردة ساقتالعان سؤرةتتةر باسقا ةلدةردة بار ما؟

- ةؤروپانئث فرانسيا، يسپانيا سئندئ ةلدةردةگئ فوپ دة گوم، لياسكو، كاستولو، التاميرا، ليؤ ديؤ موند، پةش-مةرل ذثگئرلةرئنةن ءدال وسئ ئسپةتتةس سؤرةتتةر 1909 - جئلئ تابئلعان. ولاردئث دا جئل ساناؤئ 30-25 مئث جئلدان كةم ةمةس. سوسئن ةؤروپانئث ونةرتانؤشئلارئ «الةم سؤرةت ونةرئنئث اتاسئ ةؤروپا» دةپ الةمگة جار سالدئ. 1965 - جئلئ وكلادنيكوأ الگئ سؤرةتتةردئ تاپقان سوث، باتئس ةؤروپالئقتار «ونةر الةمنئث ءبئر عانا نذكتةسئنةن شئقپاعان ةكةن عوي» دةگةن تذجئرئمعا كةلدئ. وسئلايشا، الئپ التاي، ذلئ التاي الةم مادةنيةتئنئث، ونةرئنئث التئن بةسئگئ ةكةنئن دالةلدةپ، تذركئ تةكتةس حالئقتاردئث رؤحئن كوتةردئ دةپ ايتا الامئز.

- موثعوليا ساپارئنان باسقا قانداي ولجالارئثئز بار؟

- عئلئمدا ساقتار مةن عذنداردئث جازؤئ بولدئ ما، جوق پا دةگةن ماسةلة تالاس تؤدئرئپ جذرگةن. قئتاي، ةؤروپا دةرةكتةرئ ارقئلئ «بذلاردا جازؤ بولدئ» دةگةن بولجام جاسالعانئمةن، قانداي جازؤ ةكةنئ بةلگئسئز ةدئ. وسئ جولئ ءبئز سؤرةت گالةرةياسئ تذرعان ةكئ تاؤ سالاسئنان ساق، عذن ءداؤئرئنئث ءذش ءماتئنئن تاؤئپ اكةلدئك. ءماتئن بئتئك (رؤنا) جازؤئنئث كونة تذرئمةن جازئلعان. مذنداعئ تاثبالار، گرافيكالاردئث بةلگئلةنؤئ وتة كونة. ورحون جازؤئنئث جذيةسئمةن وقؤعا كةلمةيدئ. ةندئ وسئنئث مةتودولوگياسئن جاساؤئمئز كةرةك. سودان كةيئن بارئپ ةجةلگئ ساق، عذنداردئ سويلةتة الامئز.

- ونئ كئم جاسايدئ؟

- ةشكئم سئرتتان كةلئپ جاساپ بةرمةيدئ. تاپقان يةسئنئث ءوزئ جاسايدئ دا. ونئث سئرتئندا ةكئ كونة تذركئ جازؤئن تاؤئپ اكةلدئك. موثعوليا جةراستئ قازبا بايلئقتارئن پايدالانؤدئ قولعا الئپ جاتقان ةل. وسئ جئلئ مامئر ايئندا كةن ئزدةؤشئلةر شئعئس موثعوليا ايماعئنان التئ ذلكةن باعانا تاس كورگةن. بئرةؤئن كوتةرئپ قاراسا، كونة تذركئ جازؤئمةن جازئلعان ءماتئن ةكةن. موثعول عالئمدارئ «كونة تذركئ ةسكةرتكئشتةرئ تابئلدئ» دةپ ينتةرنةتتة جاريالادئ. ءبئز سول جةرگة دة باردئق. راسئندا دا تاستار جاتئر. بئرةؤئنئث ذزئندئعئ التئ-جةتئ مةتر. ءذستئن ورنالاسقان كةشةنگة تولئق قازبا جذمئسئن جذرگئزئپ، جةرگة جارتئلاي ءسئثئپ كةتكةن الئپ باعانالاردئ كرانمةن كوتةرئپ تذرعئزؤ كةرةك. زةرتتةؤ جذمئسئنا كةمئندة ءبئر جئل ؤاقئت كةتةدئ ةكةن. بذل جئلئ اينالئسؤئمئزعا موثعوليا تاراپئ كةلئسئم بةرمةدئ. فوتوعا ءتذسئرئپ الدئق. تذبةگةيلئ زةرتتةؤ كةلةشةكتئث ءئسئ. تاعئ ءبئر دذنية. بذرئن تابئلعان، اشئلعان، ءبئراق، جازؤئنا كذدئك كةلتئرئپ جذرگةن ون ةكئ ةسكةرتكئش بار بولاتئن. بذل جولئ سولارعا دا قايتا بارئپ، سؤرةتكة ءتذسئرئپ، جاثا كوشئرمةسئن جاساپ اكةلدئك.

- الگئندة مذراعاتتان تابئلعان قذجاتتار ؤيعؤرجئن-موثعول تئلئندة ةكةن دةپ ايتئپ قالدئثئز؟ وسئنداي ةسكئ جازؤلاردئ ءبئلؤدئث عئلئمدا ماثئزدئ ةكةنئنةن حابارئمئز بار. ءوزئثئز سول جازؤلاردئ قانشالئقتئ مةثگةرگةنسئز؟ قازئرگئ زاماننئث نةشة ءتئلئن بئلةسئز؟

- قازئرگئ قارئم-قاتئناستا موثعول، ورئس، تذرئك تئلدةرئن بئلةمئن. بايئرعئ تذرئگ بئتئگ، كونة ذيعؤرجئن-موثعول گرافيكاسئن ابدةن مةثگةردئك. ال ءبئزدئث عئلئمي ءتئلئمئز - عئلئمنئث كئلتئ. عئلئم ءتئلئن بئلمةگةن عالئمعا عئلئمنئث ةسئگئ جابئق. مةن ءوزئم ءومئر بويئ كوكتذرئكتةردئث بئتئگ (رؤنا) جازؤئن زةرتتةگةن اداممئن. ءبئراق، كوكتذرئكتةردئث مذرالارئ تةك قانا بئتئگ جازؤئمةن عانا شةكتةلگةن ةمةس، ودان بولةك ؤيعؤرجئن، سوعدئ، مانيحةي جازؤلارئمةن، اراب گرافيكاسئمةن ساقتالعان. وسئ جازؤ جذيةلةرئن مةثگةردئك.

- «حالئق تاريح تولقئنئندا» باعدارلاماسئ شةثبةرئندة ةؤرازيا ؤنيأةرسيتةتئندة وتكةن ءبئر باسقوسؤدا باعدارلاماعا تاريحشئ عالئمدار ءوز ذسئنئستارئن ةنگئزة الاتئندئعئ ايتئلئپ ةدئ. ءسئز نة ذسئنار ةدئثئز؟

- تاريح جانة ةتنولوگيا ينستيتؤتئنا حانگةلدئ ءابجانوأ دةيتئن ءبئلئمدئ ازامات كةلدئ. ول قازاق تاريحئنئث ون تومدئعئن جازؤ تؤرالئ باستاما كوتةرئپ، سونئث ئشئندة حؤننؤ (عذن) جانة كوك تذرئكتةر يمپةرياسئنئث تاريحئن جازؤدئ ماعان تاپسئردئ. سونئ جازئپ جاتئرمئن. بئزگة كةثةس وكئمةتئ تذسئنداعئ مةتودولوگيامةن جذمئس ئستةؤگة بولمايدئ دةگةندئ ايتار ةدئم. قازئر ةشكئمنةن كةم ةمةسپئز. قئتاي، پارسئ، موثعول، سوعدئ تئلدةرئن بئلةتئن عالئمدارئمئز بار. سولاردئث الةؤةتئن پايدالانؤ كةرةك. كةثةس وكئمةتئ تذسئندا تاريحئمئزدئ باسقالار جازاتئن. سولاردئث ئقپالئنان ءالئ دة شئعا الماي وتئرعان جاعدايئمئز بار. مةنئث تئلةگئم - ءوز تاريحئمئزدئ ءوزئمئز جازايئق. بذل - ءبئر. ةكئنشئ - كادر ماسةلةسئ. اسئرةسة، تذركولوگيا سالاسئندا كادر دايئنداپ جاتقان ءال-فارابي اتئنداعئ قازاق ذلتتئق ؤنيأةرسيتةتئ مةن ل.ن. گؤميلةأ اتئنداعئ ةؤرازيا ذلتتئق ؤنيأةرسيتةتئندةگئ وقؤ جذيةسئنة كوثئلئم تولمايدئ. تولعاندئ قويئپ، بذلاردئث باعدارلامالارئن كورئپ، قارنئم اشادئ. ايايمئن. ايتساق، كورسةتسةك كافةدرادا وتئرعان مةثگةرؤشئلةر ءمان بةرمةيدئ. ةلئمئزدةگئ ونةر اكادةميالارئ، ؤنيأةرسيتةتتةر پالةنبايدئث كلاسئ، تذگةنبايدئث سئنئبئ دةگةندئ اشئپ بةرئپ، ونةر مايتالماندارئنئث مةكتةبئن قالئپتاستئرئپ جاتئر عوي. ءدال سول سياقتئ تاريح ماماندارئن دايارلايتئن كافةدرالاردا مئقتئ تاريحشئلاردئث شةبةرلئك سئنئپتارئن اشؤ ءجون سياقتئ. سوندا عانا ءبئز كونة تاريحئمئزدئ شةمئشكةشة شاعاتئن جاس مامانداردئ دايارلاي الامئز.

 

- اثگئمةثئزگة راحمةت.

 اثگئمةلةسكةن ايگذل سةيئلوأا،

 «ةگةمةن قازاقستان».

سؤرةتتئ تذسئرگةن

ةرلان وماروأ.

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى