ورئسشا تاربيةلةنگةندةر تؤرالئ ءسوز

استانا. 11 - قئركذيةك. قازاقپارات - ذلئ دالانئ مةكةندةگةن قازاقتئث ءتذپ تامئرئ بولئپ تابئلاتئن عذن، ساق، ءذيسئن، قاثلئ مةن تذركةشتةردئث وتباسئلئق تاربيةدةن باستاؤ الاتئن زاثدارئ تؤرالئ دةرةكتةر قازئر كوپتةپ تابئلئپ، الدئثعئ قاتارعئ ةلدةردئث عالئمدارئنئث تاثدايئن قاقتئرئپ وتئر. 

ورئسشا تاربيةلةنگةندةر تؤرالئ ءسوز

ودان كةيئنگئ عاسئرلاردا ةلدئث الةؤمةتتئك-تذرمئستئق سالتتارئمةن يسلام ءدئنئ ذيلةسئمئن تاؤئپ، ادامدار اراسئنداعئ قارئم-قاتئناسئندا ئزگئلئك پةن ئنتئماق ءئزئن سالعان.

ءيسئ قازاقتئث الاش نةمةسة قازاق دةپ اتالاتئن ءبئر كئسئدةن تارالؤئ دا ةتنوتذتاستئقتئ كوكسةؤدةن تؤعان ذلئ شارتتئلئق، ذلئ بئرلئك يدةياسئ دةؤگة تولئق نةگئز مول.

سول داؤئردة اتا-بابالارئمئز وي-پيعئلدئث ذرپاققا زالالئنان سةسكةنئپ، جاماندئقتئ ئستةمةك تذرماق، ويئنا كئربئث تذسئرمةؤ نيةتئندة «جةتئ جارعئنئ» ويلاپ تاپتئ.

وتباسئ مةن نةكة، سالت-ءداستذر مةن ادةت-عذرئپتئ قاستةرلةؤ، ادئلدئك زاثدارئ جةتئلدئرئلئپ، تولئقتئرئلعان-دئ.

قازاق حاندئعئن جاساقتاعان كةمةثگةرلةر ءا دةگةننةن مئقتاپ ةسكةرگةن، ساحارا توسئندة سؤداي ساپئرئلئسئپ، ميداي ارالاسقان رؤ-تايپالاردئث حاندئق اياسئنداعئ ئشكئ قذرئلئمئن جاثاشا تذزگةن.

كوشپةلئ رؤ-تايپالاردئث تانئم-تذسئنئگئندةگئ ةث كيةلئ سئيلاستئق پةن دوستئق بولئپ تابئلاتئن ةتنوتةكتئ نةگئز ةتپةي تذرئپ جذرتشئلئقتئ ءبئر مذددةگة جذمئلدئرؤ مذمكئن ةمةس ةدئ. ذلت كوسةمدةرئ ةث اؤةلئ ءبئر-ءبئرئنئث باسئن قادئرلةؤدئ، ادامنئث وي-سةزئمئ، ارئ مةن نامئسئ، ذياتئ مةن ذجدانئ سةكئلدئ ادامعا ءتان قاسيةتتةردئ قادئرلةؤ، قورلاماؤ كةرةكتئگئن بارئنةن جوعارئ قويؤدئ ءار كةز قاستةر تذتؤدئ جولعا قويا بئلگةن ةدئ. ءبئلئپ قانا قويماي، كذندةلئكتئ تذرمئستا سول سالت-سانامةن ءومئر سذرگةن.

كةشةگئ 70 جئلدئق قئلئشئنان قانئ تامعان قئزئل يمپةريانئث اتةيزمئ ذستةمدئك قذرعان تذستا قازاق حالقئنئث ءتئلئ، مادةنيةتئ جةتئمسئرةپ، وگةي بالانئث كذنئن كةشكةنئ بارشاعا ءمالئم. كةثةس وداعئ ئدئراپ، قازاق ةلئ ءوز الدئنا وتاؤ تئگئپ، تاؤةلسئز مةملةكةت بولعانئنا دا جيئرما جئلدان استام ؤاقئت بولئپتئ. كوزئن اشقاننان اتةيستئك تاربية الئپ وسكةن الدةنةشة ذرپاق ادال مةن حارامدئ، وبال مةن ساؤاپتئ، پةندةشئلئك پةن تاقؤالئقتئ، اق پةن قارانئ اجئراتا الماي بذگئنگئ كذنگة دة جةتتئ.

ءومئر ءوزئ كورسةتكةندةي، ؤاقئت وتة كةلة ذلتئمئزدئث كذندةلئكتئ ذرپاق تاربيةسئنة ئقپالئ كذشتئ اتا مةن اجةنئث ورنئ ويسئراپ، وتباسئ مذشةلةرئنئث سانئ ازايا ءتذستئ. بذقارا حالئقتئث ءبئر-بئرئنة دةگةن قذرمةت پةن ئزةتئ، مةيئرئم مةن شاپاعاتئ، باؤئرمالدئق قاسيةتتةرئ سيرةپ كةتكةنئ جاسئرئن ةمةس.

كذن سايئن قوعامدئق قاؤئرت جذمئستئث الةگئمةن باسئن اؤئرتئپ، اينالاسئمةن ورئسشا تئلدةسئپ، ورئسشا ويلاؤدئ ةپتةپ داعدئعا اينالدئرعان قازاق اناسئ شاثئراق استئندا ءوز بالالارئنا ذيرةتةتئن ءتالئم-تاربيةسئنئث نةگئزگئ باعئتئنان ايئرئلئپ تا قالدئ. كةثةستئك جذيةنئث وتباسئ رةفورماسئ ءوز جةمئسئن بةرئپ، ءار اتا-انا قالا تذرماق، اؤئل-ايماقتاردا «بولاشاقتا ورئسشا بئلمةسةث، نان تابا الماي اشتان ولةسئث» دةپ قالئپتاستئرعان قاعيدا بويئنشا بالالارئن ورئسشا وقئتؤعا تئرئستئ. سونداي-اق، ءتذرلئ سةبةپتةرمةن ورئسشا تاربيةلةنگةن كةلئن ءوزئ تذسكةن ءذيدئث شارؤاسئنا ةش ارالاسپاي بةزبذيرةكتةنئپ، «پوچةمؤ يا دولجنا»، نةمةسة «يا نة أينوأاتا» دةپ سئلتاؤ ئزدةپ، ءبئر-ةكئ بالانئ جةتةكتةگةن كذيئ اجئراسئپ كةتةتئن اؤرؤ ةتةك الدئ.

ءسويتئپ، جةتئمدةر مةن جةسئرلةردئ توپئرلاتئپ تاستادئق. وسئلاي ازعئندئققا جول بةرئپ، كذل-قوقئسقا، ايالداماعا، دارةتحاناعا جاثا تؤعان شارانانئ تاستاپ قاشاتئن دةرتكة ذشئرادئق. ءتئپتئ، اتا-اناسئن قارتتار ذيئنة اپارئپ تاستاپ، زةينةتاقئسئن پايدالانؤ سةكئلدئ ارسئزدئق جايلادئ.

1965 - جئلئ ذيلةنگةندةردئث ءاربئر 100 ئ اجئراسسا، 1995 - جئلدان بةرئ ءار ءذشئنشئ وتباسئ اجئراساتئن بولعان. بذل - قئزئل يمپةريانئث قازاق وتباسئنا تذسئرگةن اششئ سئزاتئنئث ءبئرئ عانا.

ذرپاق تاربيةسئن قولعا الماي تذرئپ، بيئك شئثدئ باعئندئرؤ ارمانئ بوس قيال ئسپةتتةس. ونئث سئرتئندا تةلةديداردان قذدايدئث قذتتئ كذنئ قؤلئق-زورلئق، ذرلئق-قارلئق پةن اپةرباقان ذردا جئق، ارامدئقتئث سان ءتذرئن قذلپئرتئپ، «قذبئلتئپ» كوز الدئثا كولدةنةث توسا بةرسة، ونئث اسةر-ئقپالئ بولمايدئ دةپ ةشكئم ايتا الماس.

وسئلاي ورئسشا تاربية الؤ سالدارئنان قازاق بولئپ تؤئلعانئمةن، قازاقشا ءومئربايانئن ايتا المايتئندار كوبةيتةدئ ادامزات تابيعاتئنا جات قذبئلئستئ - ءبئر جئنئستئلاردئث وتباسئن قذرئپ، توي تويلاپ جاتقاندئعئ، ةسئرتكئگة اؤةستئك، ماسكذنةمدئك، جةزوكشةلئك، سؤيسيد ءورشئپ تذر.

«ورئستئث تةكسئز ذلت ةكةنئن ولاردئث فاميليا تاثداؤئنان اثعارساق جةتئپ جاتئر، كةز كةلگةن وزئنة ذناعان ءسوزدئ فاميليا ةتئپ الا بةرةدئ. ماسةلةن، تاراكانوأ، بةزنوگ، كوروبكو، سأوري-بورشش، سكورپيون ت.ب. ةشقاشان شذكئرشئلئك ةتپةيدئ، ءتاؤبا دةپ قاناعات تذتپايدئ، ار-ذيات پةن وبال-ساؤاپتئث نة ةكةنئن تذسئنبةيدئ، اكة-شةشةسئنة «سةن» دةپ جاؤاپ بةرةدئ، قارتايعاندا كةرةكسئز زاتتاي تاستاپ كةتةدئ، «پوسلة مةنيا حوت تراأا نة راستي» دةگةن پرينسيپتة ءومئر سذرةتئن حالئق»، - دةپ جازدئ ءوز كذندةلئگئندة فرانسؤزدئث ءدانئشپانئ أولتةر (شئن اتئ ماري فرانسؤا ارؤة، 1694-1778 - جئلدارئ ءومئر سذرگةن). تاعئ دا ءبئر سوزئندة «رةسةي كوپ جئلدار بويئ مادةنيةت اتاؤئنئث بارلئعئن ةؤروپادان ذيرةنئپ كةلةدئ، ءبئراق ولار ةؤروپالئقتارداي بولا المايدئ» دةگةن.

رةسةيلئك ارئپتةستةرئمئز كرةملدةن استئرتئن تاپسئرما الئپ، كةدةندئك وداقتان كةشةگئ كةثةستئك وداقتئ جاساؤدئث امالئنا ءبئرجولا بةت بذرعانداي. ويتكةنئ ولار وراشولاق ويلايتئن ورئستئث اؤزئمةن وپئرئپ سويلةمةي، قازاقتئ وزئنشة مازاق ةتؤگة كئرئسكةن سئثايلئ. ول قازاقتار - ءذش ءجذز جئل بويئ سوقالاپ ءجذرئپ ورئستئث ءوزئ وسئرگةن قازاقتار.

اتئ قازاق، زاتئ - ورئس. بولات ايؤحانوأ اعامئز وسئ توپقا قوسئلعان سياقتئ. ماماندئعئ بالةت ءبيشئسئ. ونئث ايتؤئنا قاراعاندا، «قازاقتا ءبي بولماعان، قازئرگئ قازاقتئث ذلتتئق ءبيئ چةرنئشةأانئث قازاقستانعا دةگةن سذيئسپةنشئلئگئنئث ناتيجةسئندة دذنيةگة كةلگةن» ةكةن. ول ءذيسئن مةملةكةتئندة ءبيدئث وتئز ءتذرئ بولعاندئعئنان، ول كةزدة ورئستار مادةنيةت اتاؤلئدان جذرداي ةكةندئگئنةن بةيحابار شئعار. رةسةيگة بالةت پةن تةاتردئ ةؤروپادان I-پةتر اكةلگةندئگئنةن دة حابارسئز بولئپ شئقتئ.

«مةنئ رةسةيدة ذلتتئث تذعئرلئ تذلعاسئ دةسةدئ، سةبةبئ مةن ورئستئث ءداستذرلئ بالةت مةكتةبئنئث شاكئرتئمئن، سول مةكتةپتئث ءداستذرئن جالعاستئرؤشئمئن، مةن قاي ةلگة كةرةكپئن، سول ةل مةنئث وتانئم»، - دةپ سالدئ اعامئز اي مةن كذننئث امانئندا.

ورئستاندئرؤ ساياساتئنئث كةسئرئنةن، قازاقتاردئث ءبئر بولئگئ قازاق ءتئلئن مذلدةم ذمئتئپ قالدئ. ولار وزدةرئن «قازاق ةمةسپئز، قازاقستاندئقپئز»، - دةپ سانايدئ. نذرلان ةرئمبةتوأ مئرزا: «مةن قاراپايئم ورئستئث جئگئتئمئن» دةپ سوقتئ بئردة تةلةارنادان. وعان ةشكئم سةنگةن جوق. قازاق تا، ورئس تا. ويتكةنئ ونئث «مورداسئ» قازاق ةكةنئن ةشكئم ةسئنةن شئعارمايتئن.

اسئرةسة، «ناشا كازاشا» جوباسئنئث ازئلكةشتةرئ نذرتاس ادامبايةأ پةن ءداؤئت شايحيسلاموأتئث «وزدةرئن مةتئسپئز» دةپ بوسكةنئن ةستئدئك. وزدةرئن وسئنشاما مالعا تةثةپ، تذتاس حالئقتئث سالت-ءداستذرئن كذلكئگة اينالدئرعانعا ءماز بولادئ. قازاقتئ مازاققا اينالدئرئپ جذرگةن ارتئستةردئث ك ت ك تةلةارناسئنداعئ قالاماقئلارئ Forbes-تئث نازارئنا ئلئنة المايتئنئ ايدان انئق.

«ناشا كازاشا» ءازئل-سئقاق توبئنئث ءبئر جئلدئق تابئسئ 700 مئث دوللار ةكةن. وسئ ءذش جئگئتكة توقتاؤ ايتاتئن قازاق ةلئندة ءبئر ادامنئث تابئلماؤئ كوثئلگة كئربئث ذيالاتادئ.

ةكس-دةپؤتات باقئت سئزدئقوأا قازئرگئ تاثدا نازاربايةأ ورتالئعئندا حالئقارالئق قذقئق قورعاؤ بويئنشا جةتةكشئ: «ءبئز مةكتةپ قابئرعاسئنان بالالارئمئزدئ ةركئن جئنئستئق قارئم-قاتئناستارعا ذيرةتؤئمئز كةرةك. وسئنئ بئلمةگةندئكتةن، جاسوسپئرئمدةر اراسئندا ءوز-وزئنة قول جذمساعاندار كوبةيؤدة. سوندئقتان، ءبئلئم جانة عئلئم ءمينيسترئنئث قذلاعئنا التئن سئرعا»، - دةپ سالدئ.

قازاق قازاق بولعالئ مذنداي سوراقئ ءسوز ةستئمةگةن شئعار ةشكئم. تؤعان حالقئنئث تاربيةسئن كورمةگةندةردئث الدئ قالئث تذمان ةكةندئگئ ادامزاتتئث بارشا تاريحئندا قارا ارئپتةرمةن تئركةلگةن. سودان ساق بولايئق، قانداستار!

جذمامذرات ءشامشئ،

تاريح عئلئمدارئنئث كانديداتئ

«تذركئستان» 

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى