حان-التايدئث شئثئنداعئ اسئل ارمان

استانا. 5 - قئركذيةك. قازاقپارات - التايدئ ءبئر كورؤ ارمانئم ةدئ. سويتسةم، التايدئ ءبئر كورؤ اركئمنئث ارمانئ ةكةن عوي. الاش بالاسئنئث قاي-قايسئنئث بولسئن.

حان-التايدئث شئثئنداعئ اسئل ارمان

جةتپئسكة تاقاعانشا التايدئ كورمةپپئن دةپ جذرسةم، جةتپئستئث جةتةؤئنة كةلگةن ولجاس سذلةيمةنوأتئث دة وسئناؤ قاسيةتتئ مةكةنگة تذثعئش رةت تابانئ ءتيئپتئ.

وعان سةبةپكةر بولعان - «التاي - تذركئ الةمئنئث التئن بةسئگئ» اتتئ حالئقارالئق فورؤم. اؤةلئ وسكةمةندة، سودان سوث ءتور التايدئ بةرةليندة وتكةن وسئ ءبئر ذلكةن جيئن ءوزئن بئلگة قاعاننئث، كذلتةگئننئث، تونئكوكتئث ذرپاعئ سانايتئن تذرئك (تذركئ) جذرتئنئث رؤحئن ءبئر سةرپئلتئپ تاستادئ.

راحمان سؤئنا بارار جولدا 

التايدئث ةث بيئك شئثئ رةسةي مةن قازاقستاننئث تؤرا شةكاراسئندا تذر. ورئستار بةلؤحا دةيدئ، قازاق مذزتاؤ دةيتئن كورئنةدئ.

شئنئمدئ ايتسام، مذزتاؤ دةگةن اتاؤعا ءوز باسئم كوثئلئم تولمايتئن. ءاي، مذزتاؤ دةپ كةيئنگئلةردئث قويئپ جذرگةنئ بولار، ماثگئ قار باسقان، كوك اسپانمةن تالاسقان اسقار شئثدئ اتام قازاق باسقاشا اتاعان بولار ةدئ دةپ.

سول كذدئگئم دذرئسقا شئقتئ. التايدئث ةث بيئك شئثئنئث قازاقشا (ءتئپتئ كونة تذركئشة) اتاؤئن گةورگي گرةبةنششيكوأتان (1884 - 1964) تاپتئم. عذمئر بويئ ءسئبئر مةن التايدئ جئرلاپ وتكةن، نوبةل سئيلئعئنا ءتورت رةت نومينانت بولعان، جةرلةس جازؤشئنئث شئعارمالارئن اقتارئپ وتئرئپ كةز بولدئم. بةلؤحا شئثئن ХІХ عاسئرداعئ قازاق پةن التايلئق حان-التاي دةپ اتاعان ةكةن!

حان-التاي! راس-اؤ، التايدئث اسقاق تاؤلارئنداعئ ةث بيئك شئثدئ تذركئ جذرتئ حان-التاي دةمةگةندة، نة دةمةك؟

ةندئگئ ارمانئم سئزداعان ساعئنئشقا اينالعان حان-التايدئ ءبئر كورؤ ةدئ. فورؤمنان الدةنةشة كذن بذرئن وسكةمةنگة جةتئپ الئپ، سونداعئ باؤئرلارئما حان-التايدئ، راحمان قاينارئن كورسةتئثدةر دةپ قوياردا-قويماي قولقا سالدئم. وي، اعا، وسكةمةندةگئ فورؤمعا قاتئسؤئثئز كةرةك قوي دةگةندةرئنة، وعان ذلگةرةمئز، مةنئث تاپ قازئر ؤاقئتئم وتة تئعئز، سوندئقتان اتئشؤلئ شئثدئ ءبئر كورئپ قايتايئق دةپ تئزةگة سالئپ كوندئرئپ، تارتئپ الا جونةلدئك.

...پاي-پاي-شئركئن، حان-التاي دةسة، حان-التاي ةكةن. التايدئث التئن تاقتا وتئرعان حانئ سةكئلدئ تئم اسقاق، تئم تاكاپپار. جانة باسئن بذلتقا وراپ كئم كورئنگةنگة كورئنة بةرمةيدئ ةكةن. ونئ راحمان قاينارئنا بارا جاتقان جولدا، تايعاناق اسؤ، تار شاتقالدا بايقادئم.

كذن الا بذلتتئ ةدئ. حان-التاي مذلدةم كورئنبةيدئ. اؤئر جولدان (راحمانعا باراتئن جولدئث اؤئرلئعئ سونداي، ورةلدةن 40 شاقئرئمداي عانا جةرگة تاؤلئ-تاستئ جولمةن «نيأا» كولئگئ ءذش ساعات ءجذرئپ، زورعا شئقتئ) شارشاثقئراپ، كولئكتةن ءتذسئپ، تئنئستاپ تذر ةدئك، كةنةت جولاؤشئ سةرئكتةرئمنئث ءبئرئ «انة، كورئندئ!» دةپ ايعاي سالعانئ. جالت قارادئق.

اسقار تاؤلاردئث اراسئنان باسئن جةثئل عانا شؤدا بذلت وراعان اسقاق شئث جارق ةتئپ كورئندئ. بيئك سذسئنا سذيسئنة قاراپ تذرئپ، ةندئ فوتوعا تذسئرةيئك دةپ قذنجئثداپ ءارئ-بةرئ قوزعالعانئمئزشا بولعان جوق، قورعاسئنداي اؤئر بذلت باسئپ كورئنبةي كةتتئ. «ءسئزدئث جولئثئز بولدئ، اعا، العاش ات باسئن تئرةگةن جذرتتئث ءبارئ حان-التايدئ كورة بةرمةيدئ، ءسئزدئث جولئثئز بولدئ» دةسئپ، قوشامةتتةپ جاتئر قاسئمداعئ ئنئلةرئم.

«التاي - تذركئ دذنيةسئنة قورعان بولعان التئن تاق!» دةپ جازئپتئ كةزئندة ماعجان. سول التئن تاقتا وتئرعان - حان-التاي شئثئ! جارئقتئق، كورگةن دة ارماندا، كورمةگةن دة ارماندا. 

تذرئكتةر تاريحتئ جاساعان، ءبئراق... 

ويلاپ قاراساثئزدار، تذرئك (تذركئ) جذرتئنئث ءبئر جاعئ جةرورتا تةثئزئنئث گيبرالتار بذعازئ ارقئلئ اتلانت مذحيتئمةن شةكتةسئپ جاتئر. ةكئنشئ جاعئ ذلئ موثعولدار سالعان جولمةن، ءذندئستان ارقئلئ ءذندئ مذحيتئمةن شةكتةسكةن. سولتذستئكتة ءبئزدئث ياكؤت، ساحا باؤئرلارئمئزدئث مةكةنئ مذزدئ مذحيتپةن شةكتةسئپ جاتئر. ال ةندئ تذركئلةردئث ذلكةن ءبئر بولئگئ قيئر شئعئسقا دةيئن جةتةتئندئگئن ةسةپتةيتئن بولساق، بئزبةن ءبئر تامئرلاس، التاي تئلدةرئ توبئنا جاتاتئن جاپون، كورةي حالئقتارئنئث دا ءتذبئ ءبئر ةكةنئن ةسكةرةتئن بولساق، ءبئر جاعئ تئنئق مذحيتقا جةتئپ جاتئر. سوندا ءتورت مذحيتتئث ورتاسئندا بيلئك جذرگئزئپ، دذنيةنئث ءتورت بذرئشئنا تذگةل تاراعان ةكئ ءجذز ميلليوننان استام تذركئ جذرتئ ءبئر زاماندا ءدال وسئ ولكةدة - التايدئث باؤئرئندا ءوسكةن، ءونگةن.

شئنئندا دا، تاريحئمئزدئ تذگةندةيتئن كةز قازئر. ةلباسئ نذرسذلتان نازاربايةأتئث ذسئنئسئمةن تذركئ كةثةسئ، تذركئ اكادةمياسئ قذرئلئپ، تابئستئ جذمئس ئستةپ جاتئر. 1999 - جئلئ پرةزيدةنتتئث باستاماسئمةن تذركئتئلدةس ةلدةر باسشئلارئنئث قاؤئمداستئعئ قذرئلدئ. ونئث ءذشئنشئ ءسامميتئ جاقئندا ءازئربايجان ةلئندة ءوتتئ. تذركئ حالئقتارئ تاريحئندا تذثعئش رةت بذكئل الةمدئك تذرئك اكادةمياسئ قذرئلئپ، اكادةميك شاكئر يبرايةأتئث باسشئلئعئمةن ءوز جذمئسئن الةمدئك دةثگةيدة جالعاستئرئپ وتئر. وسئلايشا، رةسةي عالئمدارئ مويئنداعانداي، قازاقستان قازئرگئ كةزدة تذركئتانؤدئث الةم تانئعان جاثا ورتالئعئنا اينالدئ.

بذگئندة 30 دان استام ذلت پةن ذلئستان تذراتئن تذركئ حالئقتارئنئث سانئ 200 ميلليوننان اسئپتئ. 200 ميلليونعا جؤئق حالئق ءبئر كةزدةرئ ءبئر مةملةكةتتئث قذرامئندا بولعان. ةگةر ادامزات تاريحئنئث كةيئنگئ 1،5 مئث جئل بذرئنعئ تاريحئن سانامالايتئن بولساق، تذركئ جاؤئنگةرلةرئنةن قورعانؤ ءذشئن ذلئ قئتاي قورعانئ سالئنعان.

ءوزئنئث باستئ قارسئلاسئ تذركئلةر دةپ ةسةپتةگةن قئتاي تاريحئندا ءبئرئثعاي ساقتانؤ، كذشةيؤ، نئعايؤ تاريحئ ءجذردئ. ال تذركئ جذرتئنئث تاريحئ 745 - جئلئ تذرئك قاعاناتئ ئدئراعاننان كةيئنگئ ؤاقئتتان سوث ئدئراؤ، ءبولئنؤ، بولشةكتةنؤ تاريحئ بولدئ. ناتيجةسئندة، ХХ عاسئر باسئندا دذنيةجذزئ كارتاسئندا جالعئز عانا تاؤةلسئز تذركئ مةملةكةتئ - تذركيا عانا ورئن الدئ دا، قالعان 30 عا جؤئق ذلكةندئ-كئشئلئ تذركئ ةتنوستارئ الپاؤئت مةملةكةتتةر قذرامئنداعئ باسئنداعئ بيلئگئ جوق، بودان ةلگة، بودان رةسپؤبليكالارعا اينالدئ. مئنة، ةندئ تذركئ تاريحئنئث «ءتذبئمئز - ءبئر، تذگةلئمئز ةندئ جينالؤئمئز كةرةك» دةگةن ذرانئ ةلئمئزدئث تاؤةلسئزدئگئ تذسئندا ةلباسئ تاراپئنان ايتئلئپ، تذركئ دذنيةسئنئث تذتاستانؤ عاسئرئ باستالدئ.

- «التاي - تذركئ الةمئنئث التئن بةسئگئ» دةگةن فورؤمدئ وتكئزؤدةگئ ماقساتئمئز - تةك تذركئتئلدةس ةلدةردئث تاريحئن زةرتتةؤمةن بئرگة، التاي وثئرئنة قاتئسئ بار كورشئلةس، شةكارالاس ةلدةردئث تاريحئن زةردةلةپ، مةملةكةتتةر اراسئنداعئ ةكونوميكالئق، مادةني قارئم-قاتئناستئ جالعاستئرؤ. فورؤم مةملةكةت باسشئسئنئث تاپسئرماسئمةن بيئل قولعا الئنعان «حالئق تاريح تولقئنئندا» كةشةندئ باعدارلاماسئنا سايكةس كةلئپ وتئر، - دةيدئ شئعئس قازاقستان وبلئسئنئث اكئمئ بةردئبةك ساپاربايةأ.

«تذرئكتةر تاريحتئ جاساعان، ءبئراق جازا الماعان» دةگةن پئكئر بار الةم زةرتتةؤشئلةرئندة. قذدايعا شذكئر، تذركئلةر قازئر جازئپ جاتئر ءوز تاريحئن. قازاق عالئمدارئ مةن جؤرناليستةرئ دة بذل سالادا از ةثبةك ةتئپ جذرگةن جوق. جاقئن دوسئم، مارقذم، پروفةسسور مارات بارمانقذلوأ تا تذركئلةردئث تاريحئ مةن مادةنيةتئ تؤرالئ ئرگةلئ ةثبةك جازئپ كةتئپ ةدئ.

- رةسةيدئث يمپةراتورلئق اكادةمياسئ ةرتةدة ورئس جةرئندة قئرئققا جؤئق تذركئ حالقئ ءومئر سذرگةن دةپ جازعان بولاتئن. جاقئندا مةن ءبئزدئث تذركئتانؤشئ عالئمداردئث جاساعان ءتئزئمئن كوردئم، وندا بذل حالئقتاردئث سانئ 28 گة دةيئن ازايئپتئ، - دةيدئ ولجةكةث - ولجاس سذلةيمةنوأ. - ياعني ؤاقئت كوشئنة ئلةسة الماعاندارئ جةر بةتئنةن جويئلئپ، ناعئز مئقتئلارئ عانا ءوزئن-ءوزئ ساقتاپ قالا الدئ... سولاردئث ئشئندة تالاي ناؤبةتتئ باستان كةشئرئپ، ХХ عاسئردئث زوبالاثدارئندا جارتئسئنا جؤئعئ قئرئلسا دا، وسئ كذنگة دةيئن جةتكةن قازاق حالقئ دا بار. سوندئقتان ءبئز بارلئعئمئز ءوزئمئزدئث قايدان شئققانئمئزدئ، كئم ةكةنئمئزدئ ةسئمئزگة ءتذسئرؤئمئز كةرةك جانة تذسئردئك تة. ءبئزدئث اتتارئمئز بولةك بولعانئمةن، تةگئمئز ءبئر. ول تذركئلئك. تذركئلةر ةكئ قذرلئقتئ مةكةندةيدئ. موثعوليادان جةرورتا تةثئزئنة دةيئنگئ ذلان-عايئر دالا - تذركئلةردئث مةكةنئ. مذنشالئق ذلكةن اؤماققا بئزدةن باسقا ةشبئر حالئق تارالعان جوق.

ءذش مئث جئل بذرئنعئ قوبئز تابئلدئ 

بةس مئث جئل بذرئن تذرئكتةردئث (تذركئلةردئث) باباسئ جئلقئنئ قولعا ذيرةتئپ، كولئك قئلئپ ءمئندئ.

ةكئ جارئم مئث جئل بذرئن تذركئلةر ذزةثگئنئ ويلاپ تاپتئ. ول كةزدة ذزةثگئنئث پايدا بولؤئ قازئرگئ اتوم قارؤئن ويلاپ تابؤمةن پارا-پار ةدئ. ويتكةنئ ذزةثگئنئث قولدانئسقا كةلؤئ اتتئ اسكةردئث كذرت كذشةيؤئنة، اؤئر قارؤ-جاراققا كوشؤئنة، جورئقشئلئق قاسيةتتئث ارتؤئنا مول مذمكئندئك بةردئ. ءسويتئپ، تذركئ مةملةكةتتةرئنئث كذشةيؤؤئنة سةبةپكةر بولدئ.

ذزةثگئنئ عانا ةمةس، شالباردئ دا، اربانئ دا ويلاپ تاپقان - تذركئلةر.

ماسةلة ءوزئمئزدئ ماقتاؤدا ةمةس، اتا-بابامئزدئ اسقاقتاتؤدا ةمةس، ماسةلة ءتذپ تامئرئمئزدئ تانئپ، تاريحئمئزدئ تذگةندةؤدة، بئرلئگئمئزدئ كذشةيتؤدة. التايداعئ II حالئقارالئق فورؤم وسئعان تئث سةرپئن اكةلدئ.

- دذنيةدةگئ ةشبئر حالئقتا تذركئلةردئكئ سياقتئ وتانعا دةگةن سذيئسپةنشئلئك سةزئم جوق. تذركئلةر باسقادان باس تارتسا دا، اتا-جذرتئنان باس تارتپاعان. ولاي بولسا، بذكئل تذركئنئث كئندئك جذرتئ سانالعان التايدئ ءبارئمئز قاسيةت تذتئپ، قذرمةتپةن قاراؤئمئز كةرةك، - دةيدئ انكارا ؤنيأةرسيتةتئنئث پروفةسسورئ (تذركيا) سادةتتين گيؤمةش.

تذركيادان كةلگةن باؤئرلارئمنئث التايعا دةگةن سةزئمئن جاقسئ تذسئنةم. ءوزئم دة تالاي تذركيادا بولدئم. سوندا بايقاعانئم، انادولئ تذرئكتةرئ «شئققان جةرئمئز - التاي»، «التاي - اتا جذرتئمئز» دةپ ةرةكشة سذيئسپةنشئلئكپةن اؤئزعا الئپ وتئرادئ.

ال تذركئ حالقئنا جاتپاسا دا، ءوزئمئز سةكئلدئ قذبا جذرت جاپوندار نة دةيدئ؟ جاپونيانئث قازاقستانداعئ توتةنشة جانة وكئلةتتئ ةلشئسئ حارادا يؤدزومةن سويلةسكةنئمدة ول بئلاي دةپ وتئردئ:

- وسئ فورؤمنئث ارقاسئندا مةن تذركئ حالئقتارئنئث ءتئلئ، ءدئلئ، مادةنيةتئ تؤرالئ مول ماعلذماتتار الدئم. ءوز باسئم تذركئلئك ونةردئ، مادةنيةتتئ وتة قذرمةتتةيمئن ءارئ جانئما جاقئن سانايمئن. سةبةبئ تذركئلةر مةن جاپونداردئث مادةنيةتئ ءبئر-بئرئمةن تئعئز بايلانئستا. كوپتةگةن زةرتتةؤ جذمئستارئ دالةلدةگةندةي جاپون، كارئس جانة تذركئ تئلدةرئ التاي سةمياسئنا جاتادئ. جالپئ، تئلدةرئ عانا ةمةس، بذل حالئقتاردئث ءتذر الپةتتةرئ دة ءبئر-بئرئنة ذقساس. وعان مةن قازاقتاردئ العاش كورگةن ساتتة كوز جةتكئزدئم. سول سياقتئ، جاپونداردئث مؤزئكاسئ مةن مؤزئكالئق اسپاپتارئندا دا تذركئلةرمةن ذقساستئقتار كوپ. وسئعان قاراپ، ءبئزدئث دة ءتذبئمئز وسئ التايدان تارالعان دةگةنگة ءشذبا كةلتئرمةيمئن. ةندةشة، وسئ حالئقتار اراسئنداعئ رؤحاني، مادةني بايلانئستاردئ نئعايتئپ، ارئ قاراي بئرلةسة دامئتؤئمئز كةرةك. بذل ورايدا وسئ فورؤمنئث بةرةرئ مول.

جالعئز جاپونيا عانا ةمةس، بذل جيئنعا تذركيا، رةسةي، وثتذستئك كورةيا، موثعوليا سئندئ 12 شةت مةملةكةتتئث رةسمي وكئلدةرئ مةن بةلگئلئ عالئمدارئ قاتئستئ. راسئندا دا، بذدان ةكئ جئل بذرئن شئعئس قازاقستان وبلئسئ «التاي - تذركئ الةمئنئث التئن بةسئگئ» اتتئ حالئقارالئق فورؤمدئ العاش وتكئزگةندة ةلةث ةتة قالئپ، التايدئث باؤئرئندا مذنداي ءئرئ شارانئ ذيئمداستئرؤدئ شئن ئقئلاسئمئزبةن قارسئ العان ةدئك. بيئل - بذل حالئقارالئق فورؤم ةكئ جئلدا ءبئر رةت وتكئزئلةتئن ءئرئ جيئنعا اينالعانئنئث كؤاسئ بولدئق.

تذرئك ءسوزئ «بةرئك» دةگةن ماعئنانئ بئلدئرةدئ ةكةن. ةندةشة، بولاتتاي بةرئك بولعاندا باسئمئز بئرئگةدئ، ءوسئپ-وركةندةيتئن بولامئز. انادولئ تذرئكتةرئ سةكئلدئ اتا تاريحئن قاستةرلةپ، اتا قونئسئمئزدئ وسئلاي ارداقتاپ وتئرساق، نةسئ ايئپ؟

ءان مةن كذي ءبئر ءسات سايابئرلاعان شاقتا ارحةولوگ-عالئم زةينوللا ساماشةأ باستاپ، ءبارئمئز بةرةل جازئعئنان سوثعئ ةكئ جئلدا تابئلعان قورئمئن ارالادئق. سولاردئث العاشقئ تابئلعان وباسئ پاتشا اؤلةتئنة تيةسئلئ ةكةنئ انئقتالئپتئ. قاسئنا ون ةكئ ات جةرلةنگةن بةيئت بذگئنگئ كذنگة دةيئن بئرنةشة رةت تونالسا كةرةك. بئرنةشة رةت توناؤعا تذسسة دة، مذردةمةن بئرگة تابئلعان باعالئ اشةكةيلةر، قارؤ-جاراق پةن ابزةل قالدئقتارئ تاريحتان تالاي سئر شةرتكةنئن ايتادئ ارحةولوگ.

پاتشا سذيةگئنئث ماثئنان ونئث اناسئنئث مذردةسئ دة تابئلعان ةكةن. مذنداي باتئل قورئتئندئ جاساؤعا استانادا جاسالعان زاماناؤي زةرتتةؤلةردئث ناتيجةسئ سةبةپكةر بولعان. بذل وبا تئثعئلئقتئ زةرتتةؤدةن وتكئزئلئپ بولعاندئقتان، قاز-قالپئندا قايتا كومئلگةن ةكةن. بذدان بولةك ةكئ قورئم ءالئ دة زةرتتةلؤ ذستئندة. قوس قورئمدا دا ورتا شةندةگئ جاؤئنگةردئث جةرلةنگةنئ انئقتالئپتئ.

زةينوللا باؤئرئم ساماشةأ باستاعان ذجئم وسئ ةكئ جئل ئشئندة پاتشالار جازئعئنان باسقا جةردة تاعئ ءبئر جاثا ولجاعا جولئعئپتئ. ول - قورئمنان كونة قوبئزدئث تابئلؤئ! سوندا قوبئزدئث كةمئندة ءذش مئث جئلدئق تاريحئ بار ةكةنئن بئلاي-اق شامالاؤعا بولادئ.

***

وسئ فورؤم باستالعانشا ءتور التايدئ ابدةن ارالاپ ةدئم. اقسؤدا، كاتوندا، راحماندا، بيئل 70 جاسئ تويلانئپ جاتقان ورالحان بوكةي تؤعان شئثعئستايدا، وزگة دة اؤئلداردا بولدئم. ءبئر نارسةگة كوزئم جةتتئ: التاي باؤئرئنداعئ ةل اراسئندا شئعئس قازاقستاننئث اكئمئ بةردئبةك ساپاربايةأتئث ابئرويئ زور ةكةن. ةل ول تؤرالئ جذرتتئث مذث-مذقتاجئن تذسئنةدئ، ءئستئث كوزئن بئلةدئ دةپ جئلئ پئكئرلةر ايتئپ جاتتئ. سوزدةرئنئث راس ةكةنئنة وسئ حالئقارالئق فورؤمدئ جوعارئ دةثگةيدة وتكئزگةنئنةن-اق اثعارؤعا بولادئ-اؤ دةپ ءتذيدئم مةن ئشئمنةن.

ساعئمباي قوزئبايةأ، قازاقستان جؤرناليستيكا اكادةمياسئنئث پرةزيدةنتئ، تاريح عئلئمدارئنئث دوكتورئ، پروفةسسور
«ايقئن»

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى