قازاق عالئمئ الةم نازارئن اؤدارعان زةرتتةؤگة قاتئسؤدا
استانا. 30 - تامئز. قازاقپارات - بذگئندة الةم عالئمدارئنئث، اسئرةسة، فيزيكتةردئث نازارئ ةؤروپا يادرولئق زةرتتةؤلةر ورتالئعئنداعئ اندروندئ كوللايدةرگة اؤعان.
شأةيساريادا ورنالاسقان ورتالئقتا بذعان دةيئن ادامزات بالاسئ سئناق تذرئندة الا الماعان جاثا ةلةمةنتار بولشةكتةرگة قول جةتكئزؤ ءذشئن 3 مئثعا تارتا عالئم زةرتتةؤ جذرگئزؤدة. جاهان نازارئن وزئنة اؤدارعان جةنةأاداعئ زةرتتةؤ جذمئسئنا جذمئلدئرئلعان عالئمداردئث اراسئندا رذستةم وسپانوأ بارئن ةستئگةندة، ةلةث ةتكةن ةدئك. كةشة استاناعا ات باسئن بذرعان رذستةممةن سذحباتتاسؤدئث ءساتئ ءتذستئ.
اندروندئ كوللايدةر دةگةنئمئز نة نارسة؟
شئنئ كةرةك، اندروندئ كوللايدةر - ءبئز ءذشئن تاثسئق دذنية. ءبئزدئث بار بئلةرئمئز عالامتورداعئ دةرةكتةردةن عانا تذرادئ. سول دةرةكتةر وسئ ءبئر ذلكةن اندروندئ كوللايدةردئ جاساپ شئعارؤعا الةمنئث 100 ةلئنةن 10 مئثداي ادام قاتئسقانئ، كوللايدةردئث شأةيساريا مةن فرانسيانئث شةكاراسئ اؤماعئندا، جةنةأاعا تاياؤ ماثداعئ ةؤروپا يادرولئق زةرتتةؤلةر كةثةسئنئث (سةرن) عئلئمي-زةرتتةؤ ورتالئعئندا ورنالاسقانئ تؤرالئ ايتادئ. سوسئن بذل ورتالئقتا الةم سئرئن اشؤ ءذشئن ءالئ دة بولسا جةتئسپةيتئن بولشةكتةر بارئ تؤرالئ 1960 - جئلئ عالئم پيتةر حيگگس بولجام جاساپ كةتكةنئ باياندالادئ.
وتكةن جئلئ ذلكةن اندروندئ كوللايدةردة قولدانئستاعئ تةوريالارمةن نةگئزدةلمةگةن، تذبةگةيلئ جاثا ةففةكتئنئث انئقتالعانئ تؤرالئ اقپارات تارادئ. عالئمدار پروتوندار سوقتئعئسقان كةزدة پايدا بولاتئن جذزدةگةن بولشةكتئث اراسئندا قوزعالئستارئ بةلگئسئز سةبةپتةرمةن ءبئر-بئرئمةن بايلانئستئ جذپتاردئ انئقتاعانئن جاريا ةتكةن. رذستةم سول بولشةكتئث «حيگگس بوزونئ» دةگةن اتاؤ العان بولشةك ةكةنئن راستادئ.
ال اندروندئ كوللايدةر تؤرالئ بئلاي دةيدئ: «اندروندئ كوللايدةردئ ذدةتكئش ماشينا دةؤگة بولادئ. ونئ الئپ ميكروسكوپپةن سالئستئرؤعا بولادئ. كوللايدةردئث ءوزئ شئعئرشئق ءپئشئندئ ذدةتكئش، وندا پروتوندار مةن اؤئر يوندار ذدةتئلة سوقتئعئسادئ. قذرئلعئ بولشةكتةردئ زةرتتةؤگة ارنالعان. ورتالئقتاعئ عالئمدار مةن مامانداردئث ءارقايسئسئنئث ءوز ميسسياسئ بار. مئسالئ، مةن ءبئرئنشئ جئلئ جذزدةگةن عالئمدارمةن بئرگة باعدارلامالئق قامتاماسئز ةتؤمةن اينالئستئم. ال سوثعئ جئلدارئ مالئمةتتةردئ ساراپتاؤمةن اينالئسؤدامئن» دةيدئ جةرلةسئمئز.
كوللايدةردة قازاق بالاسئ قايدان ءجذر؟
ةؤروپا يادرولئق زةرتتةؤ ورتالئعئنداعئ ذلكةن اندروندئ كوللايدةر جوباسئمةن جذمئس ئستةؤ ءذشئن ءبئلئم مةن بئلئگئثئزگة قوسا، اعئلشئن ءتئلئن ءبئلؤ تالاپ ةتئلةدئ. بذعان قوسا بذل جوباعا قارجئ قذيعان ةلدةردئث عانا عالئمدارئ قاتئسادئ دةگةن تالاپ تاعئ بار. ال رذستةم جوباعا ا ق ش ؤنيأةرسيتةتئنئث باعئتئ بويئنشا جذمئس ئستةگةندئكتةن، قابئلدانعان. ايتپةسة، قازاقستاننان بارعاندار وندا جذمئس ئستةي المايدئ.
وسئ ورتالئقتا رذستةم 2008 - جئلدان بةرئ ةثبةك ةتةدئ. قاراعاندئ قالاسئندا تؤعان رذستةمنئث فيزيك-عالئم بولؤئنا، ونئث سول قالاداعئ فيزيكا-ماتةماتيكا مةكتةبئندة وقؤئ ئقپال ةتكةنئ انئق. مةكتةپتئ بئتئرئسئمةن، تومسك مةملةكةتتئك ؤنيأةرسيتةتئنة وقؤعا تذسكةن ول بئرةر جئلدان سوث ا ق ش-تا اسپيرانتؤرادا وقئدئ.
«اسپيرانتؤراعا ءتذسؤ وثاي بولعان جوق، تاپسئرمالار وتة كذردةلئ، قيئن ةدئ، سوندئقتان دايئندئقتئث وزئنة جئلعا جؤئق ؤاقئتئم كةتتئ. ةث باستئسئ، بالتيمورداعئ Johns Hopkins ؤنيأةرسيتةتئنة اسپيرانتؤعا ءتذستئم. كةيئنئرةك تةحاستاعئ Austin ؤنيأةرسيتةتئنة اؤئسئپ، ةكسپةريمةنتالدئ فيزيكامةن، سونئث ئشئندة نةيترينو بولشةكتةرئن زةرتتةؤمةن اينالئستئم. نةيترينونئث ماسساسئن زةرتتةپ، ديسسةرتاسيا جازدئم. سول ارالئقتا عالامتوردان ةؤروپالئق يادرولئق زةرتتةؤ ورتالئعئناقابئلداؤ ءجذرئپ جاتقانئن ءبئلدئم. ءوتئنئشئم مةن عئلئمي جةتةكشئلةرئمنئث ذسئنئس حاتئن جونةلتتئم. ءارئ قاراي جذمئس بةرؤشئمةن اثگئمةلةسؤ، بايانداما جاساؤ، پئكئرتالاس سياقتئ سئناقتاردان وتكةن سوث جذمئسقا قابئلداندئم. بذل كوللايدةر ةندئ عانا ئسكة قوسئلعان 2008 - جئل بولاتئن» دةيدئ رذستةم.
كوللايدةر اقئرزامانعا سةبةپشئ بولمايدئ
«أيكأيتا» گةوكومپانياسئنئث باس گةوفيزيگئ أيتاليي فينچؤك ذلكةن اندروندئ كوللايدةردئ ئسكة قوسقاندا، سول اؤماقتا 17 رةت كذشتئ جةر سئلكئنئسئ تئركةلگةنئن، ةگةر كوللايدةردئث قؤات كذشئ 1،5 ةسةگة ارتسا، جةر سئلكئنئسئنئث سانئ مينؤتئنا 300 گة جةتؤئ مذمكئن ةكةنئن بولجاعان بولاتئن. ءبئز وسئ سذراقتئ رذستةمگة قويدئق. «مةن ونداي اقپاراتتئ ةستئمةپپئن. ارينة، كوللايدةردئث قاؤئپسئزدئگئنة قاتئستئ ماسةلة كوتةرئلگةندة، ارنايئ كوميسسيا قذرئلعان. كوميسسيا قذرامئنداعئ عالئمداردئث جاساعان قورئتئندئ بويئنشا، قاندايدا ءبئر اپات بولؤئ مذمكئن ةمةس. مةن سول قورئتئندئنئ قولدايمئن. سةبةبئ كوللايدةر تةك ةلةكتر ةنةرگياسئن پايدالانادئ»، - دةيدئ ول. ونئث ايتؤئنشا، جةنةأا قالاسئ تذتئناتئن جالپئ ةنةرگيانئث 30 پايئزئن كوللايدةر پايدالانادئ ةكةن.
«كوللايدةردئث سوندا جذمئس ئستةيتئندةردئث دةنساؤلئعئنا زيانئ جوق پا؟» دةگةن دة سذراق قويئلئپ جاتادئ. نةگئزئ، وسئ كوللايدةر مةن دةتةكتورلار جةردةن 100 مةتر تةرةثدئكتة جاتقاندئقتان، كةز كةلگةن رادياسيانئ توقتاتا الادئ. سوندئقتان قئزمةتكةرلةر ءذشئن تئكةلةي قاؤئپ جوق. قاؤئپ جذمئسشئلار تؤننةلگة تذسكةندة تؤئنداؤئ مذمكئن، ءبئراق ول ءذشئن ارنايئ قورعانؤ جذيةسئ جذمئس ئستةيدئ. ال تؤننةلگة بوگدة ادامعا كئرؤگة تئيئم سالئنعان. تؤننةلگة كوللايدةردئ جوندةيتئن، قاندايدا ءبئر ءبئر قذرئلعئلاردئ ورناتؤ قاجةت بولعاندا، سوعان جاؤاپتئ ادامدار تذسةدئ. ونئث ذستئنة، قاؤئپسئزدئكپةن اينالئساتئن ارنايئ ءبولئم بار. ال ءبئز جذمئسئمئزدئ كةثسةدة اتقارامئز» دةيدئ سذحباتتاسئمئز.
ول ةؤروپالئق يادرولئق زةرتتةؤلةر ورتالئعئنا جذمئسقا ورنالاسقان 2008 - جئلئ كوللايدةردة اپات بولدئ. ماگنيت ذستئندةگئ بايلانئس بذزئلئپ، سودان پايدا بولعان ذشقئن سذيئق گةليي قذيئلعان قذبئردئ تةسئپ جئبةرگةن. سوندئقتان، بذگئنگئ تاثدا كوللايدةر مودةرنيزاسيادان ءوتئپ جاتئر. ونداعئ ماقسات - بايلانئستاردئث بارلئعئن جوعارئ كةرنةؤلئ توكتئ وتكئزةتئندةي ةتئپ جاقسارتؤ. سونداي-اق وسئنداي اپاتتئ وقيعالار كةزئندة قاؤئپسئزدئكتئ كذشةيتةتئن قوندئرعئلار ورناتؤ ةكةن. قازئر كوللايدةر جارتئ قؤاتئندا جذمئس ئستةيدئ. مودةرنيزاسيادان وتكةن سوث، تولئق قؤاتئنا كوشةدئ.
جةنةأا عئلئم تؤريزمئنئث قئزئعؤدا
رذستةمنئث اثگئمةسئنةن تذيگةنئمئز، اندروندئ كوللايدةر ارقئلئ شأةيساريا مول تابئسقا كةنةلئپ وتئر. بئرئنشئدةن، كوللايدةردئث ئسكة قوسئلؤئ جةنةأاداعئ جذمئس جذمئس ورنئن ارتتئرعان. ةكئنشئدةن، بذل قالادا حالئقارالئق ذيئمدار كوپ ورنالاسقان. سولاردئث وكئلدةرئ جةنةأادا تذرعانئ ءذشئن عانا وسئ قالاعا قوماقتئ قارجئ قالدئرادئ. «ماسةلةن، ماعان جالاقئنئ ا ق ش-تئث پةنسيلأانيا ؤنيأةرسيتةتئ تولةيدئ. مةن سول قارجئنئ جةنةأاعا قذيامئن، ياعني اقشامدئ جةنةأاداعئ باسپاناعا، باسقا دا مذقتاجدارئما جذمسايمئن. ال ول قالادا مةن سياقتئ مئثداعان ادام بار. بذل جةنةأا ةكونوميكاسئنا تئكةلةي ئقپال ةتةدئ. جةنةأادا 150 مئث عانا ادام تذرادئ. ءبئراق الةمدةگئ ةث ءئرئ اؤةجايلاردئث ءبئرئ سول قالادا ورنالاسقان. جةنةأاعا ذشئپ كةلةتئندةردئث 10 پايئزئ كوللايدةردة جذمئس ئستةيتئندةر نةمةسة كوللايدةردئ كورؤ ءذشئن كةلةتئندةر» دةيدئ ول. ونئث ايتؤئنشا، ورتالئق زةرتحاناسئندا جئل سايئن قئركذيةك ايئنئث سوثئندا اشئق ةسئك كذنئ وتةدئ ةكةن. بذل كذنئ كةز كةلگةن ادامنئث زةرتحانامةن تانئسؤئنا مذمكئندئك بةرئلةدئ. وتكةن جئلئ زةرتحانانئ كورؤ ءذشئن عانا 100 مئثنان استام ادام كةلگةن. بيئل 200 مئث ادام كةلةدئ دةپ جوسپارلانؤدا. ولار ءذشئن ءذش كذن بويئ ءدارئس وقئلادئ. كوللايدةر تؤرالئ اقپارات بةرئلةدئ. جئلئنا زةرتحانانئ كورؤ ءذشئن عانا 80-100 مئث ادام كةلةدئ ةكةن. الدئن الا تئركةلگةن كةز كةلگةن ادام كوللايدةرگة تذسة الادئ. بذل عئلئم تؤريزمئ ةمةي نةمةنة؟ ايتقانداي، قارجئلئق داعدارئس كوللايدةر جذمئسئنا ةش كةدةرگئ كةلتئرة الماپتئ. سةبةبئ بذل جوبا حالئقارالئق كةلئسئمشارت بويئنشا قارجئلاندئرئلادئ. وعان قول قويعان مةملةكةتتةر ءتيئستئ قارجئنئ ؤاقئتئندا قذيؤعا مئندةتتئ.
رذستةم ورتالئقتاعئ باسقا قئزمةتكةرلةر سةكئلدئ جةنةأادا پاتةر جالداپ تذرادئ. نةگئزئ، جةنةأادا جالعا الاتئن پاتةر تابؤ بئرنةشة ايعا سوزئلئپ كةتؤئ مذمكئن ةكةن. سونئقتان ورتالئقتاعئلاردئث باسئم بولئگئ فرانسيادان قاتئناؤعا ءماجبذر كورئنةدئ. رذستةم تؤعان توپئراققا جئلئنا ءبئر رةت قانا كةلةدئ. وندا تؤعان-تؤئس، دوس-جاراننئث اماندئعئن ءبئلؤ ءذشئن. ازئرگة ةلگة ورالؤ ويئندا جوق. ونئث وزئندئك سةبةبئ بار ةكةن. «سةبةبئ اينالئسئپ جاتقان عئلئمي جوبام ءبئزدئث ةل ءذشئن بةيتانئس، سوندئقتان ةلگة ورالسام عئلئمداعئ جولئمدئ باسقا باعئتقا بذرؤئما تؤرا كةلةدئ. ال قازئر زةرتتةپ جاتقان فيزيكانئث سالاسئنا قانشاما ؤاقئتئم مةن ءبئلئمئمدئ جذمسادئم، ءالئ دة جذمساپ كةلةمئن عوي. سوندئقتان وسئ جوبادان ناتيجة شئققانئن كذتةمئن» دةيدئ.
بئز دة ناتيجة كذتةمئز.
سؤرةتتئ تذسئرگةن سوأةتبةك ماعزذموأ
حاليما بذقار قئزئ
«ايقئن»