ءشامشئنئث جذرةگئ

 استانا. 20 - تامئز. قازاقپارات - وتكةن جئلدئث قوثئر كذزئ ةدئ. تال-داراق جالاثاشتانئپ، جةرجذزئ سارئ جاپئراق جامئلئپ، تابيعات-انانئث الدةبئر مذثعا مالئنئپ، ماناؤراپ تذرعان ءساتئ-تئن. استاناعا بةلگئلئ كومپوزيتور، جازؤشئ، مؤزئكا زةرتتةؤشئ ءيليا جاقانوأ ات ءئزئن سالدئ.

ءشامشئنئث جذرةگئ

«جايئقتان بةرئ كذندة جول سالمايدئ عوي» دةپ، اعامةن ارنايئ كةزدةستئك. ةسئلدئث جاعاسئنداعئ بئرنةشة ساعاتقا سوزئلعان اثگئمةدة ئلةكةث ونةردةگئ، ومئردةگئ دوسئ، «أالس پاديشاسئ» ءشامشئ قالداياقوأ جونئندة دة تةرةثنةن سئر اقتاردئ...

كومپوزيتورمةن قالاي تانئستئم؟

1957 - جئلدئث ءتورتئنشئ قاراشاسئ ةدئ. وپةرا تةاترئنئث ءبئر قاناتئندا كومپوزيتورلار وداعئنئث كةثسةسئ بولاتئن. ول كةزدة وداق ءتوراعاسئ - «ءبئرجان-سارا» وپةراسئنئث اأتورئ مذقان تولةبايةأ. مذقاثنئث ةسئمئن ةل تانئپ، دذرئلدةپ تذرعان كةزئ. سول كئسئنئث بولمةسئندة كةلةسئ 1958 - جئلئ ماسكةؤدة وتةتئن قازاق ونةرئ مةن ادةبيةتئنئث ون كذندئگئنة ارنالعان ذلكةن ءان كونكؤرسئنئث ءماجئلئسئ بولدئ. «سالتانات»، «اق قايئث» دةگةن اندةرئم شئعئپ ذلگةرسة دة، قئرؤار ءان جازئلعان شاراعا مةن قاتئسقان جوقپئن.

جاسپئز. ؤنيأةرسيتةتتةگئ ساباقتئ ذمئتئپ، انشئلةرمةن، سازگةرلةرمةن تانئسئپ، ئلعي كونسةرأاتوريادا، كومپوزيتورلار وداعئندا، وپةرا تةاترئندا جذرةمئز. سونداي ساتتة، كونكؤرس ءماجئلئسئ ءجذرئپ جاتقاندا ءبئر أالس ءانئ ساراپقا ءتذستئ. الةكساندر زاسةپين دةگةن پيانيست، كومپوزيتور كةيبئر نوتاسئن، قاتةلةرئن تذزةتئپ، ويناپ وتئردئ شئعارمانئ. مذقان تولةبايةأ ءماتئنئن كوردئ دة، جاقتئرماي، «لاقتئرئپ جئبةر» دةدئ قاسئنداعئعا. ونئ اركئم-اركئم قولئنا الئپ، وقي باستادئ: باقئتجان بايقاداموأ، احمةت جذبانوأ، قاپان مؤسين، سئدئق مذحامةدجانوأ، لاتيف حاميدي... ئلعي كةرةمةتتةر. ءبارئ ءبئراؤئزدان «جارامايدئ» دةپ، قذلاعان اندةردئث ئشئنة جئبةردئ. بذل - قازئرگئ «قايئقتا» ءانئ ةكةن. مؤزئكاسئ ةمةس، ءسوزئ قذلادئ. نذرسذلتان ءالئمقذلوأ دةگةن اقئن جازعان.

سول كذنئ قاسئمدا بولعان ءشامشئ شئلئمدئ تارتا بةرةدئ، تارتا بةرةدئ. ءبئزدئث تانئستئعئمئز دا سول كذنئ باستالعان. ارتئنشا مةيرامحاناعا باردئق، ءبئر-بئرئمئزبةن ةتةنة جاقئنداسئپ، اثگئمةمئز جاراسئپ، دوستئعئمئز باستالدئ.

اتاققا جةتةلةگةن ةكئ ءان

...وسئ جئلدئث جةلتوقسانئنئث سوثعئ كذنئ، ادةتتةگئدةي، جاثا جئلدئق مةرةكةلئك كونسةرت بةرئلةدئ. سوندا ءشامشئنئث «جذرةك سئرئ»، «قاراگوز» دةگةن ةكئ ءانئ العاش رةت ورئندالدئ، كةرةمةت شئرقالدئ. ةكةؤئنئث دة ءسوزئن جازعان - ءئزتاي مامبةتوأ. ورئنداعان - مادةش نيازبةكوأ دةگةن جامبئلدئث ازاماتئ، كونسةرأاتوريادا وقئپ جذرگةن كةزئ ةدئ، تةاتردا قئزمةت ةتكةن ةرةسةك جئگئت. سول كذننةن باستاپ ءشامشئنئث اتاعئ شئعا باستادئ. سودان كةيئن ءشامشئ ةكةؤمئز ءاندئ بئرگة جازئپ، ةفيرگة بئرگة شئعئپ، جولداستئعئمئز جالعاسئپ كةتتئ. ءبئزدئث اندةرئمئز ذلكةن كومپوزيتورلاردئث نازارئنا ئلئگئپ، ةمئن-ةركئن شئرقالئپ جاتتئ.

«بارئنةن دة سةن سذلؤدئ» ءبئزدئث تويئمئزعا ارناعان مةن 1961 - جئلئ شاثئراق كوتةردئم. ارادا بئرةر اي وتكةندة، ماؤسئمنئث جةتئسئ كذنئ الماتئداعئ پاتةرئمئزدة تويئمئز ءوتتئ. تويدئث الدئندا ءشامشئ كةلگةن قذتتئقتاپ، كوثئلسئز ةكةن. «يليا، ةستئدئم، «مةثدئقئز» دةگةن ءان شئعارئپ، كةلئنگة ارناعان ةكةنسئث، مةن دة بذل قؤانئشقا ارناپ ءان جازا باستادئم. سول ةكئ ءاندئ بئرگة دايئندايئن، نوتاسئن بةر» دةدئ. توي كذنئ ءشامشئ ةكئ ءاندئ دايئنداپ كةلئپ، ءوزئ ماندالينامةن سذيةمةلدةپ، «مةثدئقئزدئ» ساجيدا احمةتوأا دةگةن بئزبةن زامانداس ءانشئ قئزعا ايتقئزدئ، راديودا كوپ شئرقايتئن ول. ءوزئنئث «بارئنةن دة سةن سذلؤ» ءانئن جينالعان جذرتتئث كوزئنشة:

- مةنئث يليانئث جارئنا، كةلئنئمة ارناعان ءانئم، - دةپ، مايرا ءجذرسئنوأاعا ورئنداتتئ. سول تويعا قاتئسقان ادامداردئث ئشئندة قازئر اكادةميك سةرئك قيرابايةأ پةن زايئبئ ءاليا بةيسةنوأا، فيلولوگيا عئلئمئنئث دوكتورئ ساپارعالي وماربةكوأ جانة مارقذم قادئر مئرزا-الئ، كؤرستاس دوسئم ءومئرزاق ايتبايةأ بولئپ ةدئ. مةن قئزمةت ةتةتئن «قازاقستان پيونةرئ» گازةتئنئث ذجئمئ، باس رةداكتورئ سانسئزباي سارعاسقايةأ، جاؤاپتئ حاتشئسئ قوسايدار باتپةنوأ - ءبارئ وسئ ةكئ انگة كؤا بولدئ. وسئلايشا، شامشئمةن دوستئعئمئز سوثعئ دةمئ ذزئلگةنشة جالعاستئ.

قابئرعامدئ قايئستئرعان قارالئ حابار

...كومپوزيتوردئث قايتئس بولار ءساتئ. جةزقازعاننان الماتئعا داؤئلداتئپ، بورانداتئپ، زورعا كةلگةن ةدئم ذيگة. تيئش اپاث:

-ئلةكة، تةزدةتئپ جؤئن، شايئثدئ ءئش، قازئر ةستئدئم، شاكةث وتة قيئن حالدة جاتئر ةكةن، - دةدئ.

- قايدا؟

- سوأميننئث اؤرؤحاناسئندا. «أولگام» بار ةدئ، جول تايعاق، ساعات ءتورت جارئمدا جةتتئم اؤرؤحاناعا. تئنئعؤ ؤاقئتئ. دالئزدة ةشكئم جوق. تةك ءومئرزاق ايتبايةأتئث جارئ ءذمئت ءجذر ةكةن. ول كئسئ قان قئسئمئمةن جاتئر، مةنئ كورئپ قؤانئپ كةتتئ:

- وي، ئلةكة، قايدان ءجذرسئث؟ ءشامشئ جاتئر ةكةن... ئلةكة، وتة قينالئپ جاتئر، اناؤ ةسئك، - دةدئ. ةكةؤمئز سول تذستاعئ ديأانعا وتئردئق.

- قازئر بارؤعا بولمايدئ، ايةلئن الدئثعئ كذنئ ءبئر كورگةنمئن، سودان بةرئ جوق. جالعئز جاتئر، وتة اؤئر حالدة، - دةدئ. وتئرئپ-وتئرئپ، كذرتةشةمدئ ذمئتكة ذستاتئپ، ءشامشئنئث پالاتاسئنا كئرئپ باردئم. جامئلعئسئن باسئنان اسئرا جامئلئپ العان. الدةنةلةردئ كذبئرلةپ، قينالؤدا. ءبئرازدان كةيئن بةتئن اشتئ. كوثئلئن سةرگئتپةك بولئپ:

- شاكة، اسسالاؤماعالايكذم! - دةدئم. قادالا قارادئ ماعان. ساقالئ، شاشئ ءوسئپ، ةرنئ كةزةرئپ كةتكةن، مذلدة جذدةؤ، كوزئندة نذر جوق.

- ءا-ا، يليا كةلدئث بة؟.. ءئشئم ورتةنئپ بارادئ، مذزداي سؤ الئپ بةرشئ، - دةدئ. سؤ اكةلئپ، اؤزئنا تامئزدئم، ئشة المادئ. ءبئرازعا دةيئن باسئنان ذستاپ وتئردئم. قولئ قاپ-قاتتئ، ينة سالئنئپ-سالئنئپ، كوگةرئپ كةتكةن. سول قولئمةن مةنئ ذستاپ العان، اجئرامايدئ. مةدبيكةلةر اجئراتتئ. «شاكة، شيپاسئن بةرسئن قذداي» دةپ ةم، ماعان تاعئ دا ذزاق قارادئ دا، «سةن بارسئث، يليا، ةل جئگئتتةرئنة سالةم ايت» دةدئ سوسئن. «شاكة، حالئق ءارتئسئ دةگةن اتاق بةرئپ جاتئر» دةپ بذرئنعئداي جةلپئندئرئپ، سةرگئتكئم كةلگةن. «زامانبةك نذرقادئلوأتئث كؤرةرئ اكةپ تاستادئ. ول نةگة كةرةك ماعان؟..» دةدئ ازةر سويلةپ. ئلة-شالا «يليا، سةن بارسئث. ةل جئگئتتةرئنة سالةم ايت» دةپ تاعئ قايتالادئ. شئداي الماي، شايقالاقتاپ شئعا جونةلدئم.

دالاعا شئقسام، اق تذتةك بوران. سول دةممةن كولئككة كةلئپ وتئرئپ، كئبئرتةپ، تايعاناقتاپ ذيگة جةتتئم. كةلئسئمةن قان قئسئمئ كوتةرئلئپ، ءوزئمدئ جايسئز سةزئندئم... تاثةرتةث تذرئپ جؤئنئپ جاتقانئمدا، راديودان «كومپوزيتور شامشئ قالداياقوأ دذنية سالدئ» دةپ حابارلاپ جاتتئ.

«سئعان سةرةناداسئ» - بولماعان سيؤجةت»

...ءشامشئنئث قاي ءانئ قالاي تؤعانئ - مةنئث كوز الدئمدا. ول وتباسئن، ةكئ بالاسئن تاستاپ، الماتئدان شئمكةنتكة كةتتئ، ارتئنشا جامبئلدا تذرئپ، شؤدئث بويئنان اكةسئنئث نةمةرة ءئنئسئ قالقامان دةگةن تؤئستارئن تاؤئپ، سوعان بارئپ ءجذردئ. ءشامشئنئث ءومئرئ ةشقانداي راحاتئ جوق بةيمازا جئلدار ةدئ. قانشا سذلؤ اندةر تؤدئرئپ، ةث بولماسا، ءجئبئ ءتذزؤ ءبئر ايةلمةن جذبئ جاراسپاي، راسؤا عذمئر كةشتئ.

تاراز قالاسئنئث ئرگةسئندةگئ دؤنگانوأكا دةگةن (قازئرگئ جالپاقساز) ةلدئ مةكةندة سالئنئپ جاتقان ءذيئن كوردئم، ايدالاداعئ قويشئلاردئث ادئرا قالعان قورالارئ سياقتئ، «گ» ارپئندةي سالئنعان، توبةسئ جابئلماعان. الدئندا گاراج، گاراجدئث ورتاسئن شئمئلدئقپةن بولگةن، مئنا جاعئندا - ءوزئنئث سالدئراعان سارعئش كولئگئ، مئنا جاعئندا - ةكئ ادامدئق تةمئر ساكئ. سوندا ون التئ-ون جةتئ جئل تذردئ. ةكئ-ءذش جئلئندا قاسئندا ورازبةك بودئقوأ دةگةن جازؤشئ، دراماتؤرگ بولدئ. مئنةزئ - ذشقالاق، ءشامشئ تؤرالئ كئتاپ جازدئ، ءبئراق مةن وقئماعان ةدئم ونئ. ءشامشئنئث «يليا، مئنا ورةكةثة ايتشئ، مةن تؤرالئ جازعان كئتابئنئث ءار بةتئنةن اراقتئث ءيئسئ شئعادئ. ايتشئ، يليا، مةن اراق ئشپةگةلئ ون التئ-ون جةتئ جئل بولدئ عوي. بودئقوأقا ايتشئ، ةندئ بذلدئرمةسئن مةنئ» دةپ ايتقانئ ءالئ ةسئمدة.

تاعئ ايتا كةتةرلئگئ، «سئعان سةرةناداسئ» - ءشامشئنئث ومئرئندة بولماعان وقيعا. «ءبئر قئزئقتئ سيؤجةت ءذشئن سولاي جاساپ قويئپ ةدئم، يليا، مةنئ جاقسئ كورةسئث عوي، مةنئ سئيلايسئث عوي. ةگةر سةنئث قالامئث مةن جونئندة تةرئس كةتسة، بذكئل حالئق ساعان يلانادئ. ءدال وسئ سئعاندئ تاپقان سيؤجةتئم مةنئ قذرتادئ، وسئعان تيئسپةي-اق قويشئ» دةگةن. سويتكةن ورازبةك تة ءشامشئ قايتقان سوث كوپ ذزاماي قايتئس بولدئ.

«شامشئنئث جذرةگئ» جازئلؤدا»

مةن ءشامشئنئث بذكئل زاؤزات اتا-تةگئنةن باستاپ بئلةم. ءبئز - وتئز ةكئنشئ جئلعا دةيئن قاراعاندئ وبلئسئ جاثاارقا اؤدانئ اؤماعئنداعئ سارئسؤدئ جايلاعان تامامئز. ابئلاي زامانئندا تاما بولئسئ بولسا، كةثةس وكئمةتئنئث تذسئندا سول اؤماقتا ةكئ اؤدان قذرئلعان: اسانقايعئ جانة سارئسؤ. اسانقايعئ - ارعئندار، سارئسؤ - تامالار. دذربةلةث، اشارشئلئق باستالعاندا سارئسؤلئقتار بةتپاقتان ذدةرة اؤئپ، ابئلاي كةسئپ بةرگةن، مالعا جايلئ، ئقتاسئندئ شؤدئ قئستايدئ. بةتپاقتا قذدئقتارئ بار...

سول تاما بولئسئندا جاعالبايلئلار، الشئندار بولعان. جاعالبايلئنئث ءذرئم-بذتاعئنان ءشامشئنئث اؤلةتئ تارايدئ. الشئنداردئث ءبئر بذتاعئنان اسانالئ ءاشئموأ تارايدئ. ءبئز سارئسؤدا تؤدئق، ءشامشئ سئردئث بويئندا، سارئكول دةگةن جةردة تؤدئ. اكةسئ قالداياق قاثعئرئپ، سوزاقتان ارئ قاراي، كةنتاؤ، اششئساي، ءشاؤئلدئر، ارئس، تذركئستان توثئرةكتةرئن شيئرلاپ-شيئرلاپ، تةمئر ستانساسئنداعئ قاراقوثئردا، تامالاردئث ورتاسئندا دذنية سالدئ. شةشةسئنئث سذيةگئ دة سوندا جاتئر. مئنة، سول ءشامشئنئث زاؤزاتئنان باستاپ، شئعارعان اندةرئنة دةيئن «ءشامشئنئث جذرةگئ» دةگةن اتپةن تذگةل قاعازعا ءتذسئرئپ جاتئرمئن. ءبئرازئ جاريالاندئ. جاريالانا باستاعاندا اقسةلةؤ سةيدئمبةك سةكئلدئ ءبئراز ازامات تةلةفون سوعئپ، «ءشامشئ تؤرالئ «جذلدئزعا» شئعئپ جاتقان ماقالالارئثئزعا شئمكةنتتئك ءبئر جؤرناليستةر «جيةندئك جاساپ» جاتئر» دةدئ. وسئدان كةيئن ماقالا جاريالاؤدئ توقتاتئپ، بئردةن كئتاپقا باسئلسئن دةدئم. تةك «ةگةمةن قازاقستان» گازةتئنئث باسشئلئعئ جانئمدئ قويار دا قويماي «الةمنئث جارئعئن سئيلادئث سةن ماعان» دةگةن بولئگئن سذراتئپ الئپ، جارئققا شئعاردئ.

شامشئمةن دوستئعئمنئث ارقاسئ عوي، وثتذستئكتة اندةرئنةن كونكؤرس بولعاندا ةكئ رةت ءتوراعا بولدئم. ومئرئنةن، اندةرئنئث تاريحئنان جذرتقا كوپ ايتئپ، تانئستئرئپ، ناسيحاتتاؤمةن جذرةمئن.

 

اثگئمةلةسكةن اسحات رايقذل

«استانا اقشامئ» 

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى