التايدئث كةربذعئسئ نةنئ اثسادئ؟

استانا. 20 - تامئز. قازاقپارات - «ةرتةگئلةردةن» ةنشئمدئ الئپ بولئپ، «باتئرلار جئرئنان» باسئرةمدئ سذراپ جذرگةن كةزئمنةن ورالحان بوكةيدئث شئعارمالارئ جايلئ اثگئمةلةردئ ءجيئ ةستي باستادئم. قئزئل كوز كذننئث كوكجيةكتةن شةكةسئ كورئنةر-كورئنبةستةن قئلقذيرئقتارئن شذرقئراتئپ، انا-اؤ اپايتوس دالانئث اقسةلةؤلئ جازئقتارئن بةتكة الاتئن اكةم قولتئعئنا وسئ ءبئر سةرئ جازؤشئنئث كئتابئن قئستئرا كةتةتئن.

التايدئث كةربذعئسئ نةنئ اثسادئ؟

كةشةنئث كةمةسئندة كةتكةن سايداعئ قويشئدان سارايداعئ حانعا دةيئن كئتاپقذمار سول ءبئر كةزگة قئزئعا دا قئزعانا قارايمئز. قئزئعاتئنئمئز - قاس قارايا ءذي بةتئن كورةتئن اكةمئز اتئن قاثتارئپ، اياق سؤئتئسئمةن اؤئلدئث اقساقال-قاراساقالدارئ ءبئزدئث توردةگئ كةث داستارحانعا القا-قوتان وتئراتئنداعئ، سونان سوث ذزئنسونار اثگئمةنئث تئزگئنئن جئبةرةتئن-اي كةپ. جايلانا وتئرئپ وقئعاندارئن اثگئمةلةيتئن. كةيئن ءازئلحان نذرشايئقوأ اعامئزدئث ءبئر سذحباتئنان وقئدئم، قازاقتا وسئنداي اثگئمةشئلةر بذرئننان بولعان ةكةن. («ماحاببات قئزئق مول جئلدار» رومانئ ءا.نذرشايئقوأ وتئرئستاردا ايتئپ جذرگةن «قئزئل كورپة» اثگئمةسئنئث نةگئزئندة جازئلعان).

 وسئنداي جيئندئ كةشتئث بئرئندة ورالحان اعامئزدئ «كةزئكتئردئك». بالالئقتئث قيالئ تئم ذشقئر ةدئ عوي. اؤةلئ ونئث بةينةسئن ةلةستةتكةنبئز. ءيا، اسئلدئث سئنئعئنداي توثئرةگئنة ساؤلة شاشقان پةرئشتة كةلبةتئ كةلگةن كوز الدئمئزعا. سئرتئ ءبئر قوثئر باعلان بولعانئمةن، ءئشئ ءبئر كةكتئ قابئلان ةكةنئن اثعارتقانداي، ةلةس بةينة تئستةنة سوناؤ الئسقا، مذزتاؤدئث اسپان ذستةمدئك ةتة الماعان اسقاق شئثئنا ذزاق قاراعان. سويتكةن دة، كةلةر ساتتة ءبئر تؤلاپ، ءمذيئزئ شاثئراقتاي كةربذعئعا اينالئپ شئعا كةلگةن. ؤا-ا، ؤا-الاپ اعاش شارباقتان قارعئپ وتكةن دة ارمانئ اؤعان بيئگئنة بذيئرعئنئن اثساعان بوتاداي بةزةكتةي جونةلگةن. ةجةلگئ رؤح مةكةنئ مذزتاؤعا قاراي جذيتكئگةن! ءوزئ تذركئ بالاسئن تولعاتئپ تاپقان انا-جةر سانايتئن كيةلئ مةكةنگة، التئن بةسئككة قاراي!..

بذنئث رؤحاني رةأوليؤسيا ةكةنئن سول كةزدة بئلمةسةك تة، «كةربذعئ» ءبئزدئ قاتتئ ةلئكتئرگةن. سول ساتتة التاي دةيتئن سئرلئ تاؤعا باسئلماس قذمارئمئز اؤئپ، كةؤدةمئزدة ورالحان اعامئزعا دةگةن ذلئ ماحابباتتئث ماثگئلئك الاؤئ تذتانعان ةدئ.

راس، وراعاث العاش بولئپ قازاقتئث بذعئعا ترانسفورماسيالانعان كةلبةتئن - كةربذعئنئ كةثةس سويئلئن ساتئرلاتئپ سوعؤدان ورئستاردئث وزئنةن اسئپ تذسكةن قوعامعا نوقتالاپ، شئلبئرلاپ جةتةكتةپ كئردئ. كئردئ دة تذلكئ، بذرالقئ ءيت، قويان، سارئباس سونا كةيپئندةگئ جذرتقا: «مئناؤ سةنئث كةشةگئ كةلبةتئث! سةن - سةن ةمةسسئث! مئناؤ سةنسئث! انداعئ ساعان تةلئنةن، سةنئ اينالدئرعان ءتذر»، - دةدئ. داؤئسئ جةر جارا اشئنئپ ايتتئ. وسئ ساتتة كةربذعئ دا ؤا-الاپ قويا بةرگةن. سول ءبئر داؤئستئث قذدئرةتئن ايتساثئزشئ، ءبئر دةمدة الگئلةردئث ءبارئ تابيعاتتئث ةث باياندئ دا بةيبئت، كةربةز دة كةرئم تولئ قوزئقا كةيپئنة ةنگةن. اراعا ءبئراز ؤاقئت سالئپ، الگئ قوزئقالار ءمذيئزئ قاراعايداي كةربذعئعا اينالئپ، جةلتوقساندا ؤا-الاپ الاثعا شئقتئ. ولار ورالحان بوكةي سالعان ئزبةن كةثةستئك قابئرعا-قامالدئ توپ-توپ بولئپ سذزگئلةي باستادئ. اساؤ كةربذعئلاردئث تةگةؤرئنئنة شئداي الماعان الئپ قابئرعا شئتئناپ، كةلةر ساتتة بذرق ةتئپ قذلادئ. شاشئراپ تذسكةن تاستارئنئث اراسئنان شاشئلئپ جاتقان اق سوثكة سذيةكتةر كورئندئ. ولار وسئ قابئرعانئ سالعئزبايمئز دةپ اتقا مئنگةن شاهيدتةردئث سذيةگئ ةدئ.

اقتاننئث («مذزتاؤ») ولگةن اكةسئنئث قاثقاسئنا تابان تئرةپ، قاراثعئ ذثگئردةن جارئق الةمگة شئعئپ كةتكةنئندةي، شاشئلعان سذيةكتةردئ اتتاپ ءوتئپ، قاپتاعان بذعئ-قازاق اقشوقئ بةينةسئندةگئ ةركئندئككة، ةگةمةندئككة قاراي جوثكئلة جونةلدئ. اناؤ دا («سايتانكوپئردةگئ» اناؤ-اناؤ ةسئثئزدة مة؟ كةيئپ-كةسپئرئ جوق اناؤ - كةثةس وداعئنا ورالحان قويعان ات) قاراپ قالعان جوق، ارتئنان وق بوراتتئ. قوزئقا جذرتئن قورعايمئن دةپ كةؤدةسئن وققا توستئ كئلةث كةربذعئلار. ولار - ةربول، قايراتتار ةدئ. كةربذعئلارئن قانسئراتئپ تاستاپ كةتپةيمئز دةپ، ءبئر توپ مارال اؤپئلدةي جئلادئ. «اناؤ» وتة مةرگةن. قورعانسئزعا وق جاؤدئرؤدئث شةبةرئنة اينالعان ول ةندئگئ ساتتة مارالداردئث دا ءبئر توبئن جؤساتئپ ءتذسئردئ. ولار - ءلاززات، سابيرالار ةدئ. ءبئراق، قانشاسئ وققا ذشسا دا، قان كةشئپ نةگئزگئ توپ مذزتاؤدئث - ةگةمةندئكتئث ةتةگئنة ءئلئندئ. بذل ورالحان اعامئزدئث جةثئسكة جةتكةن كوتةرئلئسئ ةدئ...

سةزئمگة جةثئلة سويلةسةك «كةربذعئ» اثگئمةسئنةن وسئلاي وي وربئتةر ةدئك. ونئث شئعارماشئلئعئنئث ذلئ سارئنئ، باستئ لةيتموتيأئنة اينالعان وسئ كةربذعئلئق بذلقئنئس قازاق ساناسئندا جانارتاؤ بولئپ اتئلئپ، ذلئ كوتةرئلئستئث باستاؤئنا اينالعان ةدئ. كةربذعئلئق كوتةرئلئستئ كوكئرةگئندة كوزئ، توبةسئندة ساثئلاؤئ بار كةز كةلگةن ادام جاثانئث باسئ، وشكةنئنئث جانؤئ، ولگةنئنئث ءتئرئلؤئ دةپ قابئلداعان-دئ. سةبةبئ، كةربذعئنئث اثساعانئ اعاش شارباقتئث (كةثةستئك قورشاؤ) ار جاعئنداعئ ازاتتئق ةدئ. ول وسئنداي كةرةمةت ادةبي تاسئلمةن «كةربذعئ» ارقئلئ قازاقتئ جازدئ.

ةركئندئك - رؤحاني ولشةم. تانئ تار قاپاسقا قامالعانئمةن رؤحئ ةركئندئگئن جوعالتپاعان جان از با؟ ال، جالعاندئ جالپاعئنان باسئپ، جةگةنئ الدئندا، جةمةگةنئ ارتئندا جذرسة دة، ساناسئ قذلدئققا تذسكةن تالاي ءمذساپئردئث بارئنا دا الةم كؤا. ءبئز ورالحان اعامئز و باستان تاؤةلسئز، ازات بولعانئنا، اقئرئ قذلدئقتئث بذعاؤئنان بوساي الماي جذرگةن حالقئن كةربذعئ بولئپ، ازاتتئققا باستاعانئنا ةش ءشذبا كةلتئرمةك ةمةسپئز.

بئرةؤلةر ايتادئ: ورالحان تئپتةن دة ولگةن جوق. ول كةرئسكةدةي كةربذعئعا اينالئپ، اقشوقئنئث باسئندا اؤالاپ، ازان دا قازان ةركئندئك ةلئن گؤئلگة بولةپ ءجذر.

بئرةؤلةر ايتادئ: ول ولمةي تذرئپ-اق رؤحئ سوندا جذرگةن.

دابئل هام «بؤنتوأششيكتةر»

«اتاؤكةرةنئ» وقئپ بئتئسئمةن، بار پالة 1956 - جئلئ گةنةتيك-سةلةكسيونةر ؤ.كةرر دةگةن بئرةؤدئث بؤدانداستئرعان اراسئنان كةلدئ دةؤئثئز دة مذمكئن. راس، ول - وتة قاؤئپتئ گيبريد. برازيليادا ءبئر ءتذن ئشئندة 200 ادامدئ شاعئپ ولتئرگةن ارانئ زيانسئز دةؤگة اؤزئمئز بارمايدئ. ءبئراق، شئعارماداعئ نيؤرا اجةيدئ ارا تالاعانئ راس بولعانئمةن، ونئث ولئمئنة كئنالئ ماقذلئق جاندئك ةمةس ةدئ. بذل ءار شئعارمانئ تئمئسكئلةگةن سةنزؤرانئث بذرالقئلارئن اداستئرؤدئث ءتاسئلئ بولار.

و باستان قذدايسئز قوعامعا ءتاثئر قذدئرةتئن تابيعات تئلئمةن ( مئسالئ، «قذم مئنةزئندةگئ» داؤئل ) جةتكئزگةندئ سذيةتئن وراعاث بذل جولئ دا كةثةستئث كةمشئلئگئن بةتئنة باسؤدئث كةرةمةت ايلاسئن تاپقان. جازؤشئنئث بذل تؤئندئسئندا كوتةرگةن باستئ ماسةلة شئعارماداعئ ةرئكتئث دوسئ تاعاننئث سوزئمةن كةلتئرسةك بئلاي ةستئلةدئ:

«تاعاننئث كوثئلئ ويران-اسئر. دوسئنئث مئنةزئن تاعئ ءبئر قئرئنان تانئدئ، الايدا كئم ةكةنئن، قاي ذلتتئث ذلئنا جاتقئزارئن بئلمةدئ. ءبئلؤئ مذمكئن دة ةمةس ةدئ... ونئث بئلةتئنئ - وسئنداي ءدذبارا جانداردئث جيئرماسئنشئ عاسئردئث سوثعئ شيرةگئندة جةر بةتئندة تئم كوبةيئپ بارا جاتقاندئعئ عانا...». ورالحان اعامئز وسئنداي ءدذبارا جانداردئث جيئنتئق وبرازئ رةتئندة ةرئكتئ سومدايدئ. ةرئك قانداي كةيئپكةر؟ ول - دذنيةقوثئز، قاتئگةز! ءبئراق، بذل جةردة ارانئث قانداي قاتئسئ بار دةگةن سذراق كةزةكسئز كيلئگة كةتةدئ.

الگئ جالماؤئز ارانئث كادئمگئ ارادان ةش ايئرماشئلئعئ بولماعانمةن، ونئ كذنئ-ءتذنئ بال جينايتئن، قاراثعئ تذسسة دة ذياسئنئث ماثئن گؤ-گؤگة بولةپ، دامئل كورمةيتئن تئنئمسئزدئعئنان تانيسئز، ماثئنا جولاپ كةتسةث، توپ-توپ بولئپ شابؤئل جاسايتئن قاتئگةزدئگئنةن بئلةسئز. ءبئراق، ول نةگة جات مئنةز تانئتادئ؟ نةگة ءوز باقتاشئسئنا قارسئلئق كورسةتةدئ؟ تئنئمسئز، بال ءذشئن بارئنة دايئن، ذياسئن قورؤعا كةلگةندة اجالدئث وزئنة كئرپئك قاقپاي قارسئ تذراتئن ارا بويئنداعئ قاسيةت ةرئكتئث ءار قئلئعئنان كورئنة بةرةتئنئ نةسئ؟ وسئ سذراقتارعا جا-ؤاپ تاپساق، ءتذيئن ءوز-وزئنةن شةشئلةدئ.

راسئندا، «تؤعان جةردئث توپئراعئ بذيئرسا» دةگةن اناسئنئث ارمان تئلةگئنة دة قذلاق اسپاستان، تئرئدةي التايدئث قئساثئنا «قاماپ»، جيعانئن قئزعئشتاي قورئپ جذرةتئن، سونئث سوثئندا ةلدةن جئراق كةتكةن ةرئك ادام ئشئندةگئ «قاؤئپتئ بؤدان» ةدئ. ارا ونئث شئنايئ بةت-بةينةسئن اشؤ ءذشئن الئنعان تابيعاتتاعئ بالاماسئ ئسپةتتئ. ةگةر پوأةستة ةرئك ءوز قولئمةن اناسئن ولتئرسة، مذنداي شئعارما وقئرمانعا جول تاپپاس پا ةدئ؟! ال، ةرئكپةن پارالةل الئنعان تيپ - ارانئث نيؤرا اجةيدئ شاعئپ ءولتئرؤئ شئعارمادا كورئنئس تاپقان تاماشا شةشئم.

وقئرمان ايتپاق ويدئ اداسپاي تاپسئن دةدئ مة ةكةن، شئعارمانئث سوثئندا ةرئكتئ وراعاث اراعا اينالدئرئپ جئبةرةدئ. ءدال ارانئث وزئنة ةمةس، ارادان الدةقايدا تومةنگئ ساتئداعئ، بءئراق، اراعا الئس تؤئس بوپ كةلةتئن سارئباس سوناعا! سةبةبئ، ماتةرلينك ايتقانداي، «ارا جاساعان قوعامدئق ءومئردئث دةثگةيئنة جةتؤ ءذشئن، ادام بالاسئنئث الدئندا ءالئ تالاي ذزاق جول جاتقان». ةرئكتئث «قاؤئپتئ بؤداننان» (ارا) دا جيئركةنئشتئ، بالمةن ةمةس، قانمةن قورةكتةنةتئن سوناعا اينالؤئ - وعان الدةقايدا لايئعئراق باعا بولعان.

بذنداي «بؤداندار» قازاق اراسئندا بذرئن-سوثدئ بئرةن-ساران بولماسا، كةزدةسپةگةنئن جازؤشئ ءاؤ باس-تان اشئپ ايتادئ. ونئ ءبئزدئث دالاعا اكةلگةن الگئ ذشقئش پروحور الةكساندروأيچ، ياعني ورئس ةكةنئن دة ادةبي استارمةن ادةمئ بةرگةن. سويتكةن دة، اراداي گؤلةپ، ءار كذن سايئن كوبةيئپ، ذلعايئپ جاتقان ئندةتتئث قاؤپئنةن سةسكةنئپ، دابئل قاققان! بذل جوعارئدا ايتقان «ذلئ سارئننئث» ازئناعان تاعئ ءبئر ءذنئ ئسپةتتئ.

شئعارمادا تاعاندئ «« وسئنداي ءدذبارا جانداردئث جيئرماسئنشئ عاسئردئث سوثعئ شيرةگئندة جةر بةتئندة تئم كوبةيئپ بارا جاتقاندئعئ...» مازالايدئ. سول تاعان كئم ءوزئ؟ نةگة وسئ ءسوز تاعاننئث اؤزئنان شئقتئ؟ ول - سوسياليزم دةندةتكةن باستئ دةرت - ماسكذنةمدئككة «شالئنعان» قازاق ةدئ. ةسئ اؤعانشا ءئشئپ، باؤئرئنان تذركئ بالاسئ ورگةن بابا تاؤ - التايعا بارئپ ادامدئق كةيپئنة ازةر ةنگةن، تابيعاتتئث تذنئق اؤاسئ مةن تازا سؤئنئث ارقاسئندا ساؤئققان ونئث اؤزئنان شئققان ءار سوزدة استار بار. ةرئكتئث (بذل جةردة ةرئك - «اناؤ») جيئركةنئشتئ قئلئعئن بةتئنة باساتئن، ئلعي كةلةكة قئلئپ جذرةتئن تاعاننئث ايتپاعئ - قازاقتئث ايتپاعئ. تاعاندئ سونداي اراقكةش ادامعا اينالدئرؤئ - تاماشا «ماسكيروأكا»! ونداي تومةن دارةجةگة تذسكةن ادامنئث ءسوزئن «اناؤ» ارتئنا دا قئستئرمايتئنئن وراعاث بئلگةن دة، تاعاننئث اؤزئمةن كةكةسئننئث استئنا العان. بذل - مومئندار كوتةرئلئسئنئث كورئنئسئ ةدئ.

ورالحان اعامئزدئث شئعارمالارئنداعئ قاي كةيئپكةردئ الئپ قاراساثئز دا، وسئنداي تذلعالار ةدئ. «قايداسئث، قاسقا قذلئنئم» پوأةسئندةگئ سارقئندئ دا، «جاسئنداعئ» قييلحان دا، «مذزتاؤداعئ» اقتان دا، «سايتان كوپئردةگئ» اسپان شال دا، «قامشئگةردةگئ» ساداقباي دا، «قار قئزئنداعئ» قوثقاي شال دا، ءبارئ-ءبارئ ورالحان اعامئزدئث كةربذعئلئق لةيتموتيأئ تؤدئرعان «بؤنتوأششيكتةر» ةدئ.

ورالحان بوكةيدئث تابيعي بةينةسئن مارات قابانباي اعامئزداي ءبئر اؤئز سوزبةن سؤرةتتةپ بةرگةن ةشكئم جوق شئعار، ءسئرا: « ...قايدا جذرسة دة التايئنئث ءبئر قولاتئن ايؤ، سئلةؤسئندةرئمةن قوسا قولتئعئنا قئسئپ، سةثگئر-سةثگئر قارئمةن قوسا ةش اؤئرسئنباي الا جذرةتئن قئزئق كئسئ ةدئ». تاعئ بئردة مارات اعامئز: «وراعاث ءتئلئ ئلعي ءتول جانرئ - پروزانئ قيا الماي، مارقذم گذليا شةشةمئزدئث انا سذتئمةن سئثگةن اقئندئقتئث، شةشةندئكتئث تئزگئنئن تاعئ تارتا الماي، ةكئ ارادا ةمئن-ةركئن سايران سالاتئن شئن مانئندة، ورالحاننئث ءتئلئ - كونة تذرك ءتئلئنئث، وركةنيةت ورتةگةن، ءسويتئپ بذگئنگئ باسپاءسوز، تةلةراديولئق جاداؤ مةن جذدةؤ قازارمالئق تئلئمئزگة قارسئلانعان تذرك-قازاق ءتئلئنئث بذرق ةتكةن كوتةرئلئسئ بولاتئن»، - دةيدئ. قانداي ادةمئ ةسكة الؤ، قانداي لايئقتئ باعا!

جازؤشئ: «راس، ولگةندةر قايتئپ ورالادئ. ولار تةك ورالمايدئ، وزدةرئمةن بئرگة ارعئ دذنيةدةگئ بار جاقسئلئقتئ - پةيئشتةن ةسكةن ساؤمال سامالدئ الا كةلةدئ، ءيا، ولار تةك ءان سالئپ ورالادئ!» دةپ جازئپ ةدئ («قار قئزئ» پوأةسئنةن). راس ةكةن. ورالحان بوكةيةأ بذگئندة ورتامئزدا، ول جاي عانا ورالعان جوق، ول بار ءسان-سالتاناتئمةن ءان سالا ورالدئ دا، پروزا پاتشالئعئنئث حاق تورئندةگئ رؤح تذعئرئنا ءمئندئ. ةندئ ماثگئلئككة تاپجئلماق ةمةس.

 

ةربول جانات 

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى