حالئقارالئق قاؤئمداستئق قازاق تئلئنة قالاي قارايدئ؟

استانا. 1 - تامئز. قازاقپارات - ءبئزدئث ءتئل بئرئككةن ذلتتار ذيئمئنئث قابئرعاسئندا ءجيئ قولداناتئن التئنشئ ءتئل ساناتئنا كوتةرئلدئ. بذل تؤرالئ جةنةأاداعئ قازاق ةلئنئث وكئلدئگئ حابارلادئ» دةپ حابارلاؤدئ ارماندامايتئن قازاق بالاسئ، قازاق جؤرناليسئ كةمدة-كةم شئعار.

حالئقارالئق قاؤئمداستئق قازاق تئلئنة قالاي قارايدئ؟

ازئرگة ونداي اتتئ كذن الئس بولسا دا، ءبئزدئث ءتئل حالئقارالئق قاؤئمداستئقتاردئث نازارئن بولاشاعئ بار ءتئل رةتئندة اؤدارا باستادئ. قازاقستان تاؤةلسئزدئك العالئ بةرئ تورتكذل دذنيةگة ةسئگئن ايقارا اشتئ. قازاقتئث كةن بايلئعئ تؤرالئ ةسةپ-قيساپتئ وسئدان ءبئر عاسئر بذرئن زةردةلةپ قويعان الپاؤئت ةلدةرگة ءبئزدئث ءتئلدئ زةردةلةؤ ماثئزدئ بولئپ شئقتئ.

سئرت كوزگة ءئشئن بةرمةيتئن قوعامعا ءوز تئلئمةن ءذن قاتؤ - الةمدئك تاجئريبةدة سئننان وتكةن ءتاسئل. 1990- جئلداردان بةرگئ ؤاقئتتا ءبئزدئث ءتئلدئ ذيرةنؤگة نيةت ةتكةن شةتةلدئكتةردئث قاتارئ كوبةيئپ كةلةدئ. قازئر ءتئل ذيرةنؤگة ئقئلاستئ شةتةلدئك ازاماتتاردئ ةلدئث ورتالئقتان شالعاي ايماقتارئنان، قازاق اؤئلدارئنان كوپتةپ كةزدةستئرؤگة بولادئ.

ةؤروپا قذرلئعئندا قازاق تئلئنة قئزئعؤشئلئقتئث وزئندئك تاريحئ بار. تاؤةلسئزدئكتئث العاشقئ ونجئلدئعئندا پوست كةثةستئك ةلدةردئث اراسئندا تةك قازاق ءتئلئ عانا اشئق باسةكةدة بذرئننان ئقپالدئ ورئس تئلئنة جول بةرئپ العان ةدئ. ءبئراق سوثعئ كةزدةرئ بذل باعئتتا وزگةرئس بار. ءبئزدئث ذكئمةت تة ءتئل ماسةلةسئنئث تاؤةلسئزدئكپةن تئعئز بايلانئستا ةكةنئن مويئنداي باستاعان سئثايلئ. ذكئمةت تاراپئنان بايقالعان جئلئمئقتئث ناتيجةسئندة قازاق ءتئلئنئث رةثئنة شئراي كئردئ. سوثعئ بئرةر جئلدا اق وردا مةن ذكئمةتتة رةسمي قذجاتتار، قئزمةتتئك حاتتار تةك قازاق تئلئندة دايئندالادئ. بذل رةتتة ءئس-قاعازدارئن 100 پايئز قازاق تئلئندة دايئندايتئن سئرتقئ ئستةر مينيسترلئگئ وزگةلةرگة ذلگئ بولئپ تذر.

دةگةنمةن، قازاق ءتئلئنئث ماسةلةسئ ءئرئ مةملةكةتتةردئث گةوساياسي مذددةسئمةن تئعئز بايلانئستئ ةكةنئن اتاپ ءوتؤئمئز كةرةك. قازئر ءوز ئقپالئن جذرگئزؤگة، ذستةمدئك ةتؤگة ذمتئلئپ وتئرعان بئرنةشة ساياسي ورتالئقتار بار. ولار - قئتاي، اقش، ةؤرو وداق جانة رةسةي. ولاردئث قاتارئنا جاقئن بولاشاقتا ءذندئستان مةن شئعئس ازيا ةلدةرئ قوسئلؤئ مذمكئن. وسئ ةلدةر مةن ساياسي بئرلةستئكتةر قازاقستانعا، سونئث ئشئندة ونئث مةملةكةتتئك تئلئنة دة قاتئستئ ءارتذرلئ ساياسات ذستانئپ وتئرعانئ اقيقات.

قازاقستانمةن توتة بايلانئس ورناتئپ، وعان ءوز ئقپالئن جذرگئزؤگة وتة مذددةلئ ا ق ش قازاق ءتئلئنئث ذستةم بولؤئن قالايدئ. ونئث سةبةپتةرئ بةلگئلئ: وعان قازاقستاننئث قوعام ءومئرئنئث بارلئق سالاسئندا (ءتئل ماسةلةسئندة دة) ءوز پوزيسياسئ بولعانئ قاجةت. قازاقستان ةكونوميكالئق، ساياسي تاؤةلسئزدئكپةن بئرگة، ءتئل تاؤةلسئزدئگئنة دة قول جةتكئزؤئ ءتيئس. سول ارقئلئ عانا قازاقتار كةثةستئك مةنتاليتةتتةن بئرتة-بئرتة ارئلئپ، رةسةي ئقپالئنان الشاقتاي باستاماق. ا ق ش-قا، حالئقارالئق قاؤئمداستئقتارعا دا كةرةگئ وسئ.

قازاق ءتئلئن شةت تئلدةرئ قاتارئندا وقئتئلاتئن ؤنيأةرسيتةتتةرئنئث سانئ جاعئنان ا ق ش كوش باستاپ تذر.

- ينديانا شتاتئ. بليؤمينتون ؤنيأةرسيتةتئ.

كاليفورنيا شتاتئ. لوس اندجةلةس ؤنيأةرسيتةتئ.

- كةنتؤككي. لةكسينگتون ؤنيأةرسيتةتئ.

- امةس. لوأا ؤنيأةرسيتةتئ

- أاشينگتون. سيةتل ؤنيأةرسيتةتئ

- مةديسون. أيسكونسين ؤنيأةرسيتةتئ.

- اريزونا شتاتئنئث ؤنيأةرسيتةتئ.

ا ق ش-تا قازاقستانعا كةلؤ ويئ بار ازاماتتار ءذشئن قاي وثئرگة، قانشا ؤاقئتقا باراتئنئنا بايلانئستئ ءتئل ذيرةتؤ، مادةنيةت، سالت-داستذرلةرمةن تانئستئرؤ قئزمةتئن كورسةتةتئن ارنايئ اقئلئ مةكةمةلةر دة بار ةكةندئگئ بةلگئلئ. وسئلايشا قازاق ءتئلئن وقئتؤ نةگئزدةرئ امةريكادا بئرتئندةپ قالانئپ كةلةدئ.

بةيرةسمي دةرةك كوزدةرئ ا ق ش-تا اق ذيدةگئ باسشئلئق ورتالئق ازيا، سونئث ئشئندة قازاق، وزبةك ةلدةرئنة بارؤدان ءذمئتتئ ماماندارئن سول ةلدئث ءتئلئن مةثگةرگةن ماماندارئنئث ئشئنةن ئرئكتةپ الئپ، جئبةرؤ تؤرالئ شةشئم قابئلداعان كورئنةدئ. ءوزارا بايلانئس ارتقان سايئن، ونداي كافةدرالاردئث، فاكؤلتةتتةردئث سانئ ارتا بةرةتئنئ جانة وعان باتئستئث بارئنشا مذددةلئ بولاتئنئ انئق.

«شةتةلدةردة ءبئزدئث ءتئل كئمدةرگة قاجةت؟» دةگةن سذراققا اركئم ءارقيلئ جاؤاپ بةرةدئ. مةملةكةتتئك ءتئل توثئرةگئندةگئ تذيتكئلدةرئمئزدئ كئرپئك قاقپاي باقئلئپ وتئرعان كةيبئر الپاؤئت ةلدةر ديپلوماتتارئنان قازاق ءتئلئن، ءتئپتئ نان سذراپ جةؤگة جارايتئنداي دةثگةيدة دة مئندةتتةؤگة اسئعار ةمةس. سةبةبئ بئزدة ورئس ءتئلئ - «رةسمي ءتئل» دةگةن مارتةبة ازئرگة مةملةكةتتئك ءتئلدئث مارتةبةسئنةن باسئم بولئپ تذر. مذنئ ولار كورئپ-ءبئلئپ وتئر.

ديپلومات قازبةك بةيسةبايةأ «بذل جاعدايعا وزگةنئ كئنالاؤدئث قاجةتئ جوق» دةيدئ. كئنالئ - ءوزئمئز. ءبئز تاؤةلسئزدئك العان جئلدارئ ستراتةگيالئق باسئم باعئتتار - ةكونوميكانئ، قارجئ سالاسئن قازاق تئلئندة سويلةتة العان جوقپئز. مذناي-گاز كومپانيالارئندا، ةنةرگةتيكالئق سالانئ قازاقشاعا ءالئ ءتئلئ «سئنعان جوق.». جيئرما جئلدان بةرئ سئنباعان ءتئل بذگئن-ةرتةث «سئر بئلدئرؤگة» اسئعار ةمةس. بذعان ءبئز عانا ةمةس، الةمدئك گةوساياسي فاكتورلار دا كئنالئ.

- الةمدئ باسقارؤشئ ا ق ش اعئلشئن ءتئلئنئث باسقئنشئلئعئ ناتيجةسئندة انا ءتئل تذجئرئمداماسئنان كوز جازئپ، كةراعار «ةكئنشئ انا ءتئل» ذعئمئ پايدا بولدئ. ذلتتئث تؤعان ءتئلئ - انا ءتئلئ ةكةنئ انئق. ال قازئر ذلتتار سول داستذردةن جاثئلئپ، جاهاندئق مارتةبةگة ية تئلدةردئ ءوزئنئث انا ءتئلئ رةتئندة قابئلداپ الئپ جاتئر. «تؤعان ءتئل - انا ءتئل» ذعئمئنا قاتئستئ دةفينيسيالار مةن تذسئنئك-ذعئمدار قاراما-قايشئلئق سيپاتقا ية بولدئ. ءبئرئ - انا ءتئل دةپ ذلتتئث گةنوتيپئنةن بةرئلگةن ذلتتئق ءتئلئن ايتسا، ءبئرئ - تذلعانئث ءوزئ انا ءتئلئم دةپ مويئنداعان ءتئلئ - انا ءتئل بولماق دةگةنگة سايادئ. وسئدان-اق ءداستذرلئ تذسئنئكتئث السئرةپ، ينتةرناسيونالدئق تذسئنئكتئث ورناعاندئعئن كورؤگة بولادئ. وسئلايشا جاثا تئلدئك فيلوسوفيا پايدا بولدئ.

كةثةس گؤمانيزمئ كةزئندة يدةولوگيانئث اسةرئنةن كةثةس كولونياسئ حالئقتارئنئث ةكئنشئ انا ءتئلئ رةتئندة ورئس ءتئلئ تانئلدئ. حالئق ءوزئن وسئناؤ جالعان تذسئنئكپةن ساناسئن سةندئردئ. ذلتتئق سانا-سةزئم ويانعان تذستا بذل تةندةنسياعا قارسئ ذلكةن قارسئلئق پايدا بولدئ. ذلتتئق رؤحتئث وسؤئمةن «كةثةستئك جاهانداستئرؤدئث» دا كةرةگةسئ سوگئلدئ.

سول سياقتئ بذگئنگئ ءداؤئردئث گلوبالدانؤ قذبئلئسئن توقتاتاتئن دا ذلتتئق سانا-سةزئم ةكةنئ تذسئنئكتئ. كةثةستئك كولونيزم قاؤساعاننان كةيئن «كةثةستئك جاهاندانؤ» ا ق ش-تئث ئقپالئمةن «امةريكالئق جاهاندانؤعا» جالعاستئ .«كةثةستئك جاهاندانؤ» كةزئندة كةثةستةندئرئلگةن كةثئستئكتئث دة، بذكئل الةمنئث دة ءتئلئ - پؤشكين مةن لةنيننئث ءتئلئ - ورئس ءتئلئ دةپ تانئلئپ، تاثئلدئ.

ال امةريكالئق ءذردئستئث - گلوبالدانؤدئث ءتئلئ - امةريكالئق اعئلشئن ءتئلئ. الةمدئك ماسشتابتئ قامتاماسئز ةتؤشئ، جاهاندانؤدئث قذرالئ مةن قذرئلعئسئ - اعئلشئن ءتئلئ. اعئلشئن ءتئلئ الةمنئث «ةكئنشئ انا ءتئلئ» دةپ اتالدئ، ستاتؤسقا ية بولدئ. بئرئنشئدةن، اعئلشئن ءتئلئ كوپتةگةن گوموگةندئ حالئقتاردئث انا ءتئلئ، ةكئنشئدةن، اعئلشئن ءتئلئنئث ايبئنئن ارتتئرئپ وتئرعان الپاؤئت ا ق ش مةملةكةتئ. وسئ ةكئ فاكتور اعئلشئن ءتئلئن «ةكئنشئ انا ءتئل» قذبئلئسئنا ية قئلدئردئ، - دةيدئ قازبةك بةيسةبايةأ.

ءبئراق...

ساياساتتانؤشئ ءراسؤل جذمالئنئث پايئمداؤئنشا، ةؤرو وداق ةلدةرئ وسئ ماسةلةگة قاتئستئ ءوز كوزقاراسئن ءبئرجاقتئ انئقتاعان جوق. بذرئنعئ ءوزارا ةكونوميكالئق كومةك (س ة أ) ةلدةرئ ءداستذرلئ قاتئناس بويئنشا، قاتئناس قذرالئ رةتئندة ورئس ءتئلئن قولدانا بةرةدئ. ولار قازاقستاندا وسئنداي جاعداي ءالئ دة ساقتالا بةرةدئ دةپ سانايدئ. سوندئقتان ول ةلدةردة قازاق ءتئلئن ذيرةنؤ ماسةلةسئ كذن تارتئبئنة قويئلماعان دةسة دة بولادئ. ءبئراق سوعان قاراماستان، سةث قوزعالا باستاعانداي.

- باتئس ةؤروپا ةلدةرئندة، اسئرةسة، ا ق ش-تئث ئقپالئنداعئ ةلدةردة قازاق ءتئلئ ماسةلةسئ كوتةرئلة باستاعانئنا ون شاقتئ جئلدئث ءجذزئ بولدئ. ولاردئث الدئثعئ قاتارئندا فرانسيا، گةرمانيا، انگليا تذر. مذنئث سةبةبئن «ةؤرو سةنتريستئك» كوزقاراس السئرةي باستاعانئمةن دة تذسئندئرؤگة بولادئ. مادةني دامؤدئث «شئثئنا شئقتئق» دةپ سانايتئن «كارئ قذرلئق» تذرعئندارئ وزدةرئنئث ءتذپ تامئرئ ورتالئق ازيامةن، اسئرةسة، قازاقتارمةن بايلانئسئ بار ةكةنئن مويئنداي باستادئ.

ةؤروپالئقتار ازيا مادةنيةتئنة دةگةن كوزقاراسئ قايتا قذرؤ ءذردئسئن باستان كةشئپ جاتئر. الةم قازئر قازاق ةلئنئث مةملةكةتتئك تئلگة قاتئستئ جذرگئزئپ وتئرعان ساياساتئن كئرپئك قاقپاي قاداعالاپ وتئر. جان-جاعئمئز، ءتئپتئ رةسةي دة، ؤكراينا دا انا تئلدةرئن ساقتاپ قالؤعا جانتالاسئپ جاتئر. ةگةر تئلگة قاتئستئ رةفورمانئ 1990 - جئلدارداعئ قارقئنمةن العا جئلجئتا الماساق، ةرتةث كةش بولئپ قالؤئ ابدةن مذمكئن. الةمدئك كةثئستئكتئث قازاق تئلئنة دةگةن كوزقاراسئ قازاقتئث ساياسي ةليتاسئنا عانا ةمةس، ءبئزدئث مةملةكةتتئلئگئمئزگة سئن. ئشكئ ةليتانئث قازاقتئث تئلئنة، مةملةكةتتئك تئلگة دةگةن قاباعئ وث بولسا، حالئقارالئق قاؤئمداستئقتاردئث كوزقاراسئ قازاق ءتئلئنئث پايداسئنا قاراي تذپكئلئكتئ تذردة بةت بذرادئ، - دةيدئ ساياساتتانؤشئ ءراسؤل جذمالئ.

ال قئتاي سئرتقئ ساياساتئندا قازاق ءتئلئن وقئتؤدئ ماسةلة دةپ قاراماؤعا بةيئمدئك تانئتئپ ءجذر. قازاقستاندا جذمئس ئستةپ جاتقان قئتايلئقتاردئث ورئس ءتئلئن قولداناتئنئن، شاماسئ كةلسة، ورئس تئلئنة باسئمدئق بةرةتئنئن كوزئمئز كورئپ ءجذر.

بئرئنشئدةن، بئزدةگئ ناقتئ شئندئق وسئلاي بولئپ وتئر، ةكئنشئدةن، قئتاي قازاقتارئ ةكئ ةل اراسئنداعئ تئلدئك قاتئناستئ قامتاماسئز ةتئپ تذرعاندا - بذل ماسةلة كذنشئعئس ةلئندة اسا ماثئزدئ پروبلةما تؤعئزا قويمايدئ. ءبئراق قازاق ةلئندة مةملةكةتتئك ءتئلدئث ورئس ءتئلئنئث ئقپالئنان شئعا الماؤئ قئتايدا قازاق تئلئندة تاراپ جاتقان اقپارات قذرالدارئنا، قازاق تئلئندة ءبئلئم بةرئپ جاتقان وقؤ ورئندارئنئث جذمئسئنا كةدةرگئ كةلتئرؤئ ابدةن مذمكئن. ءوز ةلئندة توردة توردة وتئرماعان ءتئلدئث وزگة ةلدةگئ جاعدايئنئث قانداي بولارئن تةك ءئشئثئز عانا سةزةدئ. ال ستراتةگيالئق تذرعئدان ويلاساق، قازاق جةرئنة «بئرتئندةپ ةنؤ» تاكتيكاسئ ورئس ءتئلئ ذستةمدئك ةتئپ تذرسا عانا كةدةرگئسئز جذزةگة اسا الادئ.

ءتئلئ جوق حالئقتا ذلتتئق ءورشئل پاتريوتيزم ءالسئز بولادئ. ونداي ةلدةردئ «بةيبئت تذردة»، قارسئلئقسئز «جاؤلاپ الؤدئث» ءبئرشاما وثاي بولاتئنئ تاريحتا تالاي دالةلدةنگةن نارسة. قئتايدئث قازئرگئ بةتالئسئنا قاراپ ورئس ءتئلئ ذستةمدئك جاعدايدا بولا بةرؤئ ءتيئمدئ بولئپ وتئر دةپ تة ايتؤعا بولادئ، - دةيدئ ساياساتتانؤشئ ءراسؤل جذمالئ.

ارداگةر-ديپلومات سايلاؤ باتئرشا ذلئنئث پايئمداؤئنشا، قازاق ةلئندة ةكونوميكانئث دامؤئمةن بئرگة، ءتئل ماسةلةسئ قاتار شةشئلئپ وتئرسا، وندا بولاشاقتا قازاق تئلئنة دةگةن قئزئعؤشئلئق وسة بةرةدئ دةپ بولجام جاساؤعا بولادئ. سوندا عانا قازاق ءتئلئن مةثگةرؤ، ونئ وقئتؤ ماسةلةلةرئ قازاقستاندا عانا ةمةس، وزگة شةتةلدةردة دة وزةكتئلئگئن جوعالتپايدئ.

- قولئمدا بيلئك بولسا، قازاقتئث «ءوز-ءوزئثدئ جاتتاي سئيلا، جات جانئنان ءتذثئلسئن» دةگةن قاناتتئ ءسوزئن ذكئمةت قابئرعالارئنا ايشئقتاپ تذرئپ جازئپ قويعان بولار ةدئم. ءتئل - كةز كةلگةن ذلتتئث ةث ءالسئز، ةث نازئك تذسئ. الپاؤئت ةلدةر، حالئقارالئق قاؤئمداستئق قازاق تئلئنة قاتئستئ ساياساتتئ باقئلاپ وتئرعانئن قاپةردةن شئعارؤعا بولمايدئ.

وسئدان بةس جئل بذرئن ةلدةگئ سلاأياندئق اعئمئنداعئ قوزعالئستاردئث رةسةي پرةزيدةنتئ ألاديمير پؤتينگة «ورئس ءتئلئ مةملةكةتتئك مارتةبة المايئنشا، كذرةسئمئزدئ جالعاستئرا بةرةمئز» دةپ حات جازعان. قازاق ةلئندة تئركةلگةن ورئستئلدئ باسئلئمداردئث، رةسةي جاعئنان قارجئلاندئرئلئپ وتئرعان ذيئمداردئث باسئم كوپشئلئگئنئث قازاق ءتئلئنئث مارتةبةسئنة باعئتتالعان كةرةاعار كوزقاراسئن باتئس كورئپ-ءبئلئپ وتئر. قازاق ءتئلئنئث ورئس تئلئنةن ئرگةسئن بولة الماؤئ، جةرگئلئكتئ ذلتتئث ءتئلئن مةملةكةتتئك دةثگةيدة كوتةرة الماؤئنا مذسئلمان الةمئ، اراب ةلدةرئ، تذركئ تةكتةس ةلدةر تةك وكئنئشپةن قارايدئ، - دةيدئ سايلاؤ باتئرشا.

سونئمةن، حالئقارالئق قاؤئمداستئقتئث قازاق تئلئنة دةگةن كوزقاراس ازئرگة اركةلكئ. ءبئراق ءتذپتئث تذبئندة ونئث قازاق ءتئلئنئث مذددةسئنة قاراپ ءبئرجولا ويئسؤئ ةلدئث مةملةكةتتئك تئلگة دةگةن ساياساتئنئث بةتالئسئنا تاؤةلدئ ةكةنئ ايدان انئق. «قازاق ءتئلئ حالئقارالئق مارتةبةگة ية بولدئ. ءبئزدئث ءتئل ب ذ ذ قابئرعاسئندا ءجيئ قولداناتئن التئنشئ ءتئل ساناتئنا كوتةرئلدئ» دةپ وزدةرئثئزگة قؤانا حابارلايتئن كذننئث اؤئلئ الئس ةمةس» دةگةن ءذمئت بار بئزدة.

گذلبارشئن ايتجانباي

دةرةككوز: «ايقئن» گازةتئ

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى