ةلباسئ الئستان بولجاي ءبئلدئ
استانا. 14 - ماؤسئم. قازاقپارات - قالياكپار كوشكئمباي ذلئ ءامئرجانوأ - قازاقستان مادةنيةتئن وركةندةتؤ سالاسئندا 1949 - جئلدان باستاپ ذزاق جئلدار ونةگةلئ ةثبةك ةتكةن ارداگةر اعالارئمئزدئث ءبئرئ. قازاقستان رةسپؤبليكاسئنا ةثبةگئ سئثگةن مادةنيةت قايراتكةرئ، رةسپؤبليكالئق دارةجةدةگئ دةربةس زةينةتكةر اعامئزبةن ةلوردا تاريحئ، مادةنيةتئ، وتكةنئ مةن بذگئنئ جونئندة اثگئمةلةسكةن ةدئك.
- جؤئق ارادا ةلئمئزدئث باستئ ورداسئ اتانؤئنئث 15 جئلدئعئن تويلاعالئ وتئرعان استانا قالاسئنئث نةگئزئ، تاريحقا كوز جذگئرتسةك، 1830 - جئلئ قالانعان اقمولا اسكةري بةكئنئسئ اتانعان ةلدئ مةكةنگة بارئپ تئرةلةدئ ةكةن. وسئ ورايدا قالانئث جاسئن تويلاؤدئ سول ؤاقئتتان باستاساق قايتةدئ دةگةن ذشقارئ پئكئرلةر قئلاث بةرئپ قالادئ. بذل جايئندا نة ايتاسئز؟
- اقمولاعا قالا مارتةبةسئ، نةگئزئ، 1862 - جئلئ بةرئلگةن. كةزئندة كةيبئرةؤلةردئث «الماتئنئث 150 جئلدئعئن تويلايمئز» دةپ، قالانئث تاريحئن أةرنئي بةكئنئسئنةن باستاماق بولعانئ سةكئلدئ، كةلةثسئز نارسة بذل. الماتئنئث تاريحئ مئث جئلدان اساتئنئ سةكئلدئ، ارئ قاراي سذثگئسةك، قازئرگئ استانا قالاسئ تذرعان جةردةن نةبارئ 15 شاقئرئم جةردة بوزاق دةگةن كونة قالا بولعان. قالاشئق Х - ХІІІعاسئرلاردا گذلدةنئپ، جئبةك جولئ بويئنداعئ ساؤدا ورتالئقتارئنئث بئرئنة اينالعان. سونداي-اق بوزاق قئپشاق بيلةؤشئلةرئنئث ةلورداسئ بولعان.
دةمةك، استانامئزدئث تاريحئ تئم تةرةثدة. دةگةنمةن قالانئث تؤعان كذنئن تويلاؤدئ - ةلباسئنئث جارلئعئمةن قازاقستان رةسپؤبليكاسئنئث استاناسئ - استانا قالاسئ بولئپ اتالعان 1998 - جئلدان باستاؤ - اسا ماثئزدئ، بذل - ةلدئگئمئزدئث، مةملةكةتتئگئمئزدئث جاثا بيئككة كوتةرئلگةن، مذلدةم تئث پاراعئ.
ال ةندئ مةن سئزگة ءبئر مالئمةت كةلتئرةيئن. اقمولانئث تذبئندة استانا بولارئن قازاق دالاسئندا ايداؤدا بولعان پولياكتئث عالئم-ساياحاتشئسئ ادولف يانؤشكةأيچ بذدان 167 جئل بذرئن بولجاپ قويعان. بذگئنگئ تاثدا ونئث مئناداي ءسوزئ ةرةكشة ماثئزعا ية: «ول قازاق حالقئنئث بولاشاقتا قازئر وزئنة جوعارئدان قاراپ تذرعان حالئقتاردئث ئشئنةن قذرمةتتئ ورئن يةلةنةتئنئنة قذلاي سةنةدئ» (ا.يانؤشكةأيچتئث ءومئرئ، 2-توم، 98-بةت). پولياك ساياحاتشئسئنئث سول ارمانئ ورئندالعانئ بةلگئلئ. بيئل تاؤةلسئزدئگئن العانئنا 22 جئل تولاتئن قازاقستاندئ جانة ونئث ةلباسئن قازئر بذكئل الةم تانيدئ.
تاعئ دا. ءبئزدئث زامانداستارئمئز ونئث مئنا ساؤةگةيلئك سوزئنة - 1846 - جئلئ 31 - مامئردا ءوزئنئث باؤئرئنا جازعان حاتئنا، ءسئرا، تاثعالاتئن بولار: «اقمولا، ماسةلةن، بذكئل دالانئث بولاشاق استاناسئ...». (ا.يانؤشكةأيچ، 41-بةت). ياعني بذل - اقمولانئث استانا بولعانئ - نازاربايةأتان يانؤشكةأيچكة دةيئنگئ جالعاسئپ جاتقان كورةگةندئك شةشئم، ةلباسئمئزدئث تذؤ الئستئ بولجاي بئلگةندئگئ!
بذدان باسقا دا ادولف يانؤشكةأيچتئث «قازاق دالاسئنا ساياحاتتار: كذندةلئكتةر مةن حاتتار» اتتئ كئتابئنان حالقئمئزعا قاجةتتئ تالاي نارسةگة قانئعؤعا بولاتئنئن وقئرماندار ءذشئن ايتا كةتةيئن.
- ءبئر كةزدة كةثةس وكئمةتئنئث ذستةمدئك جذرگئزئپ تذرعان ؤاقئتئندا قازاقستان رةسپؤبليكاسئنئث استاناسئن اؤئستئرماق تذگئل، قالانئث اتئن وزگةرتؤگة شامامئز كةلمةدئ ةمةس پة؟
- وسئ ارادا سوناؤ تئث يگةرؤ جئلدارئ ةرئكسئز ةسئثة تذسةدئ. سول ؤاقئتتاعئ اقمولادا حالئق دةگةنئثئز ئعئ-جئعئ، بئرةؤ كةلئپ، بئرةؤلةر كةتئپ، كذندة جينالئس، ءئسساپارعا كةلگةندةردةن كوز اشپايتئنسئث. قوناق ذيلةرئندة ورئن جوق. سونداي ءبئر كذندةردة ن.حرؤششةأتئث ءوزئ ماسكةؤلئك نوكةرلةرئمةن ساؤ ةتة ءتذستئ. اقمولانئث اتئن وزگةرتةتئن بولئپتئ، بذدان بئلاي سةلينوگراد دةي مة، الدة حرؤششةأگراد دةپ اتاي ما، ايتةؤئر اقمولا دةگةن اتئ ماسكةؤلئك باستئقتارعا ذناماي، تئث جةرئنئث ورتالئعئ بولسا، اقمولا (بةلايا موگيلا) دةگةن اتتئ وزگةرتؤ كةرةك دةگةن لاقاپ قذلاقتئ تةسئپ ءتذستئ. سول ؤاقئتتاعئ «تئث ولكةسئ» گازةتئ باس رةداكتورئنئث ءبئرئنشئ ورئنباسارئ بولئپ ئستةيتئن زةينوللا ءايتئموأ دةگةن ازامات باسقارعان ذجئمداعئ ءبئر توپ قازاق جئگئتتةرئ «نة ئستةسةك ةكةن، قانداي جاثا ات ذسئنامئز؟» دةپ ويلارئ سان-ساققا كةتةدئ. سودان اتئ ءذش جذزگة ءمالئم عازيز اقئننئث ولةثئ ةسكة تذسةدئ:
اتاندئم عازيز اقئن بالا جاستان،
ءانشئ جوق قاراوتكةلدة مةنةن اسقان...
قاراوتكةل، ودان ارتئق قانداي جاقسئ اتتئ تابامئز؟ ةندئ مذنئ ذلكةن لاؤازئمدئلاردئث قذلاعئنا قالاي جةتكئزةمئزدئث امالئن ئزدةستئرةدئ. باستئق كةلگةننةن كةيئن جينالئس بولادئ، وندا پئكئر الئساتئن سويلةؤشئلةر كةرةك. سول جينالئستا ءسوز سويلةيسئث دةپ، ايتاتئن ءسوزئن «تئث ولكةسئنئث» جئگئتتةرئ دايئنداپ، قايراپ، كوپ جئل شوپان بولعان ةثبةك ةرئ نئسانبايةأ اقساقالدئ دايئندايدئ. ول كئسئنئث ءسوزئنئث توق ةتةرئ: اقمولا دةگةن اتاعئ سئزدةرگة ذناماسا، بذل قالانئث اتئشؤلئ ةسكئ اتئ قارا وتكةل (چةرنئي برود)، سول بولسئن دةيدئ. ونئث الدئندا جؤرناليست ازاماتتار حرؤششةأپةن بئرگة كةلگةن «يزأةستيا» گازةتئنئث باس رةداكتورئ ا.ادجؤبةيمةن كةزدةسةدئ، ءوز ويلارئن ايتادئ. نة كةرةك، اؤةلئدة جوسپارلانئپ قويئلعان، پارتيا ايتتئ - بولدئ، ءبئتتئ. ايتقاندارئمةن ةشتةثة شئعارا الماي، جئگةرلئ ازاماتتارئمئزدئث سالئ سؤعا كةتكةن...
- ون بةس جئل از ؤاقئت ةمةس. سوندا دا بولسا قازاق رةسپؤبليكاسئنئث ورتالئعئن - استاناسئن جاعرافيالئق جاعئنان ورتالئق قازاقستان جةرئنة كوشئرگةنئنة، اسئرةسة، الماتئ تذرعئندارئنئث، ونئث ئشئندة زيالئ قاؤئمنئث اراسئنان ريزاشئلئعئن بئلدئرمةي جذرگةندةر تابئلئپ قالادئ دةسةك، وتئرئك ايتقانئمئز بولماس، قالاي ويلايسئز؟
- كوبئنئث ويئ: استانالئق ماعئنا كةتكةن سوث، قالانئث جاعدايئ بئرتئندةپ وسالدانادئ، ناشارلايدئ دةدئ. تاريحي جاعدايدئ ةسكة الساق، موثعول يمپةرياسئنئث قاراقذرئمئ، باتؤ سارايئ، قازاق-تذرئك حالقئنئث وتئرارئ، گانيبال، ينك يمپةريالارئنئث استانالارئنان ةشتةثة قالعان جوق. بذل جاپپاي بولعان ؤاقيعا ةمةس. ول زاماننئث قذبئلئسئنا بايلانئستئ ءئس.
تاريحتا كوپ وكئمةتتةردئث ورتالئعئ وزگةرئپ جاتادئ. ودان بذرئن استانا بولئپ جذرگةن قالالاردان ذلئق كةتتئ ةكةن دةپ بئرةؤئنئث دة ارقاسئ قايئسپادئ. تذركيا استاناسئ ئستامبذلدان انكاراعا كوشئرئلدئ، پاكستان مةملةكةتئ كاراچيدةن راأالپينديگة، شةكارالاس قئتاي استاناسئ شانحايدان بةيجئثگة، برازيليا 1960 - جئلدارعا دةيئن استاناسئ بولئپ كةلگةن ريو-دة-جانةيرودان كوشئرئلئپ، جاعراپيالئق وكئمةت ورتالئعئ ميداي دالادا برازيليا دةپ اتاق بةرئپ، جاثادان قالا سالدئ. ةندئ الئسقا بارماي-اق رةسةيدئث يأان كاليتادان باستاپ، XVIIعاسئردئث باسئنا دةيئن استاناسئ ماسكةؤ بولسا، ودان كةيئن جاثا سالئنعان سانكت-پةتةربؤرگ 300 جئلداي ورئس يمپةرياسئنئث استاناسئ بولدئ. 1918 - جئلئ لةنين ورتالئقتئ ماسكةؤگة كوشئرسة دة، ةكونوميكاسئ، مادةنيةت ورئندارئ، ءداستذرئ، ءتارتئبئ - ءبارئ ساقتالدئ. وسئ سياقتئ جوعارئدا ايتقان وكئمةتتةردئث استانالارئ بولعان قالالار - ةكونوميكاسئ، ءوندئرئسئ، عئلئمئ، مادةنيةتئ، ونةر جذيةلةرئ ودان ارئ قاراي دامئپ، كةيبئر سالالاردا، قازئرگئ استانا بولئپ تذرعان قالالاردئث الدئنا شئعئپ كةتتئ.
الماتئداعئ ءزاؤلئم ذيلةر، كذمبةزدئ ءتورت عيماراتئ، عئلئمي اكادةمياسئ، تةاترلار، بذرئنعئ وكئمةت ذيلةرئ، نةشة ءتذرلئ الاثدار، ةسكةرتكئشتةر، فونتاندار - قايتالانبايتئن دذنية - ءبارئ ورنئندا. الماتئلئقتاردئث كةيدة نةسئنة قئنجئلاتئنئن ءتذسئنئپ بولمايسئث. مةن دة سول الماتئنئث بايئرعئ تذرعئندارئنئث ءبئرئمئن. قالانئث، حالئقتئث كةلةشةگئنة كةلسةك، الماتئمئز كةثةس وكئمةتئ كةزئندة تةمئر جول جذيةسئندة تذكپئردة قالعان. قذدايعا شذكئر، ةگةمةندئك الئپ، ءوز بيلئگئمئزگة ءوزئمئز ية بولعاندا شئعئس پةن باتئس جالعاستئرئلعالئ جاتئر. قئتايعا شئعاتئن تةمئر جولدئ جوندةپ الدئق، ول تاياؤدا يرانعا باراتئن تةمئر جول دا بولعالئ تذر. ودان قالدئ، جاثا كولئك جولدارئ ةؤروپادان وثتذستئك شئعئس ازيا ةلدةرئنة الماتئ ارقئلئ جذرةدئ. بذل - ءبئر.
ةكئنشئ. اؤة جولئ - «ةير استانا» كومپانياسئ بذرئنعئشا قايتا-قايتا ماسكةؤگة قاراپ وتئرمايدئ. ءوزئنئث شاماسئنا قاراي الةمنئث ءار بذرئشئنا ذشادئ. قازئرگئ «ةير استانانئث» كةستةسئنة قاراساثئز،ءبئزدئث ذشقئشتاردئث بارئپ جذرگةن باعئتتارئ: سةؤل، پةكين، گونگكونگ، كؤالا-لؤمپؤر، دةلي، شاردجا، تةل-اأيأ، ئستامبذل قالالارئ كوزئثة تذسكةندة، كوثئلئث كوتةرئلئپ قالادئ. وسئ ايتئلعان باعئتتار ةؤروپا قالالارئن الماعاندا، ءبارئ الماتئ اؤةجايئنان ذشادئ. ءبئزدئث قالامئز، ونئث قازئرگئ جول جذيةسئ، قئسقاسئن ايتساق، شئعئس، وثتذستئك ازيا، اأستراليا ةلدةرئنة شئعاتئن اشئق ذلكةن قاقپا ئسپةتتئ. ارينة، بذل پوتةنسيالدئق مذمكئندئكتئ پايدالانا ءبئلؤ كةرةك.
ءذشئنشئسئ. الماتئنئث اؤا رايئ، اسقاقتاعان الاتاؤدئث باؤئرئ، كورئكتئ تابيعاتئمةن، نةشة ءتذرلئ جةمئس باعئمةن حالئقتئ تارتپاي قويمايدئ.
ءتورتئنشئ. مادةنيةت وشاقتارئ. بذكئل قازاقستان رةسپؤبليكاسئنئث حالقئنا ارناپ سالئنعان اباي اتئنداعئ وپةرا جانة بالةت تةاترئ، قازاق-ورئس اكادةميالئق دراما تةاترلارئ، جاسوسپئرئمدةر، قؤئرشاق، كورةي، ذيعئر، نةمئس تةاترلارئ، سيرك ءذيئ، بئرنةشة مذراجايلار، ذلتتئق رةسپؤبليكالئق كئتاپحانا، ةكئ ذلكةن ساياباق مذنداي بايلئققا شذكئرشئلئك جاساؤ كةرةك.
ال ةندئ الماتئنئث ينتةللةكتؤالدئق جاعئنا كةلسةك، عئلئم اكادةمياسئ، ؤنيأةرسيتةتتةرئ، عئلئمي-زةرتتةؤ ينستيتؤتتارئ ءوز تئرشئلئگئن جالعاستئرؤدا. عالئمداردئث دةنئ وسئندا. كوپ جئلدان بةرئ شوعئرلانعان، جينالعان شئعارماشئلئق ذيئمدار: جازؤشئلار، كومپوزيتورلار، سؤرةتشئلةر وداقتارئ دا مادةني ورتالئق ةكةنئن ايعاقتايدئ. مةدةؤ مذز ايدئنئ، شئمبذلاق مةكةنئ، ورتالئق ستاديون، ت.ب. ساناتوريلةر مةن دةمالئس ورئندارئ بارشاعا ءمالئم.
- استانانئث اتئنا بايلانئستئ دا كةيدة ذشقارئ پئكئرلةر ايتئلئپ قالئپ ءجذر؟
- راس، كوپ زيالئ قازاق ازاماتتارئ رةسپؤبليكانئث استاناسئن نةگة استانا دةپ اتادئ دةگةن پئكئرلةرئن قويمايدئ. الةمدةگئ جاثارعان استانالار اتاؤئنا قاراساق، توكيو دةگةن ات قازئرگئ جاپون وكئمةتئنئث استاناسئ - قازاقشا اؤدارماسئ - شئعئستاعئ استانا. ءبئزدئث، الماتئلئقتاردئث ابئرجيتئن ةشتةثةمئز جوق، ءبئز وثتذستئك استانامئز، سولاي ايتئلئپ تا ءجذر. وعان رازئ بولماساثئز، باس قالامئز.
- سئزدئثشة، قازاقستاننئث ورتالئعئندا - ةلوردادا تذراتئن حالئقتئث مادةنيةتئ، سانا-سةزئمئ، پسيحولوگياسئ، ءمورالدئق تذسئنئگئ قانداي بولؤئ ءتيئس؟
- ءبئزدئث ويئمئزشا، قازاق ولكةسئنئث باسقا قالالارئنان، وشاق-وشاق بولئپ وتئرعان قازاقتئث بايتاق دالاسئنان، «ارقانئث قذبا-بةتكةي جونئن جايلاعان» ةل ادامدارئ استاناعا قونئس اؤدارئپ جاتئر جانة اؤدارا دا بةرةدئ. ودان باسقا قانشاما ادام كةلئپ-كةتةدئ، كورةمئز، بئلةمئز دةپ. كورةتئنئ دة، تاماشالايتئنئ دا بولار. ال قانداي ونةگة الاتئنئن ويلاؤ قاجةت.
رةسةي يمپةرياسئنئث ءذش ءجذز جئل بويئ استاناسئ بولعان سانكت-پةتةربؤرگ، پةتروگراد، لةنينگراد بولعان قالادا كةزئندة ءتورت جئل وقؤدا بولدئم. كورگةنئم، بئلگةنئم، اثداعانئم: حالقئنئث مادةنيةتتئلئگئ، مةيئرئمدئلئگئ، قامقورلئعئ، ءتارتئپ ساقتاؤ ءداستذرئ ءالئ ةسئمدة. لةنينگرادتئقتان مئنا جةرگة قالاي جةتةم، ول قايدا دةپ سذراساث، بئرئنة-ءبئرئ كيلئگئپ، سذراق قويعان ادامعا ذقتئرعانشا ةستةرئ شئعادئ. وسئ مئنةزدةرئن وزدةرئنة ايتساث: «ءسئز سوعئسقا دةيئنگئ لةنينگرادتئقتاردئ كورگةن جوقسئز عوي، شئركئن، حالقئمئز قانداي ةدئ» دةپ ماقتان ةتةتئن. ترامأايعا مئنةتئن ورتاداعئ ةسئكتةن كئرمةي، ارتقئ الدة الدئثعئ ةسئكتةن كئرسةثئز، كوندؤكتور: «ازامات، كئرگةن ةسئكتةن شئعئپ، ورتاداعئ ةسئكتةن كئرئثئز. ءبئز ءسئزدئ كذتة تذرامئز» دةيتئن. الاثداردا تذرعان ذلكةن، ذزئن وتئرعئشتاردا وتئرعان لةنينگرادتئقتاردئث جانئنا كةلئپ وتئرا قالساثئز، ورئسشا سويلةسئپ وتئرعان «مةمدار» كةنةتتةن اعئلشئن نةمةسة فرانسؤز تئلئنة كوشئپ، اثگئمةلةرئن جالعاستئرا بةرةتئن. مئنة، مادةنيةتتئلئك قايدا جاتئر! بئزدةر جاقسئدان ونةگة الؤعا ءتيئستئمئز. قازاقستاننئث استاناسئن الةم تانيدئ. ةندةشة، ءبئز دة الةمدئك وركةنيةتكة ساي بولايئق.
- اثگئمةثئزگة راحمةت!
سذحباتتاسقان تاشةنوأ تورةعالي
«ايقئن» گازةتئ