الاشتان ءان وزدئرعان امئرة

استانا. 28 - مامئر. قازاقپارات - قازاقتئث وزئندةي اسقاق، كوزئندةي وتتئ، سوزئندةي باي كلاسسيكالئق اندةرئن الةم ساحناسئنا تذثعئش شئعارعان - امئرة قاشاؤباي ذلئ.

الاشتان ءان وزدئرعان امئرة

وپةرانئ جوعارئ باعالايتئن باتئس مؤزئكا سئنشئلارئ مةن باسپاءسوز وكئلدةرئ مؤزئكالئق ساؤاتئ جوق، قاراپايئم قازاقتئث فرانسيا مةن گةرمانيا ساحناسئندا كاسئبي دةثگةيدة ءان سالعانئنا تاثداي قاعئپ، جارئسا جازعاندارئ ءمالئم. رومةن روللان، انري باربيؤس، الةكساندر زاتاةأيچ، نيكولاي انوأ سئندئ وزگة ذلت وكئلدةرئ دة امئرةنئث قاسيةتئ مةن قادئرئن بئردةن تانئدئ. تذرمئسئ كةدةي، شئققان تذعئرئ بيئك اسئل ةر التئ الاشئن التئ قذرلئققا ءماشهذر ةتتئ. بيئل تؤعانئنا 125 جئل تولعان امئرة اننةن باعئن تاپقانئمةن، تاعدئر تاؤقئمةتئن دة سودان كوردئ. بئلگةنئمئز بةن بئلمةسئمئز ءالئ دة بارشئلئق.

كذزةتتةن كورمةگة ءبئر قادام

سةمةيدةگئ ابئرالئ بولئسئ، دةگةلةث دةگةن جةردئث تؤماسئ امئرة ون جاس شاماسئندا كذنكورئس ءذشئن اتا-اناسئمةن سةمةيگة كوشئپ كةلةدئ. قالادا قاراجان ذكئبايةأ ةسئمدئ بايدئث قاسابئن باسقاراتئن ادام كئشكةنتاي امئرةنئ اكةسئنةن كذزةتشئلئككة سذراتادئ. امئرةنئث كذزةتتةگئ سةرئگئ دة، سةمسةرئ دة نةمةرة اعاسئ سةرئك تةرگةؤباي ذلئنئث تارتؤ ةتكةن دومبئراسئ بولادئ. كورشئسئ شاكئماننئث ذيئنة كةلگةن تؤئسئ نذرتا دةگةن انشئدةن «ارداق» پةن «اق سيسا» اندةرئن ذيرةنگةن امئرة شاكئماننان العان گارمونئمةن ءان سالئپ، قاراجاننئث قاساپ سارايئن قازاق، تاتار اندةرئنئث ذياسئنا اينالدئرادئ.

ءانشئنئث جةرلةسئ، جازؤشئ ساپارعالي بةگالين «ساحارا ساندؤعاشتارئ» اتتئ كئتابئندا «ءان اسقارئ - امئرة» ةستةلئگئندة امئرةنئ ةكئ رةت كورگةندئگئن جازادئ. سةرئك اعاسئ ةلدةن بارعاندا ذيئنة تذسةتئن ساؤداگةر يسابةك امئرةنئث داؤئسئن ةستئپ: «مئنا قاشاؤبايدئث جايئن اؤئز ذلئنئث كومةيئ بذلكئلدةيدئ عوي. تاعئ، قايتا ايتشئ» دةپ سذيسئنة تئثدادئ. سول كذننةن باستاپ امئرة يسابةك اتئنئث دةلبةسئن ذستادئ. قئر قازاقتارئ، قالا قازاقتارئ، ساؤداگةرلةر اراسئندا كوثئل كوتةرةر گارمونشئ، ءانشئسئ امئرة بولدئ»، - دةپ جازادئ س.بةگالين. جازؤشئ امئرةنئث پاريجگة دةيئن يركؤتسك حالقئن دا تاث-تاماشا ةتكةندئگئن وسئ كئتاپتا جازادئ. 1919 - جئلئ ءانشئ اقئش بالاسئ قابيدئث يركؤتسكئدةگئ وقئمئستئ تاتار تانئسئ يداياتوللا سول ةلدئث وقئعان عالئمئ تؤرباشةيةأپةن امئرةنئ تانئستئرئپ، ءبئر ساؤئق كةشئندة قازاقتئث اندةرئن دذيئم كورةرمةنگة تئثداتادئ. امئرة دومبئرا الئپ بارماعاندئقتان، 18 باسپالئ گارمونمةن «اعاش اياق»، «ةكئ جيرةن»، «جيئرما بةس» پةن «مايرانئث ءانئن» ورئنداعان. كلؤبقا جينالعان جذرت «بيس-بيس»، «وي چؤةر» دةپ جئبةرمةي قويئپتئ. مئنة، كةرةمةت! دةمةك، امئرة فرانسؤز حالقئنان بذرئن بؤرياتتاردئ تاثعالدئرعان.

1925 - جئلئ جازدا پاريجدة دذنيةجذزئلئك ونةر كورمةسئ وتكةنئ ايان. سول كورمةدة قازاق ةلئ اتئنان ءان شئرقاؤعا امئرة تاثدالئپ الئنادئ. 1925 - جئلدئث ماؤسئم ايئندا سةمةيدئث گؤبةرنيالئق وقؤ بولئمئنة موسكأادان مئناداي تةلةگرامما كةلگةن: «سةمةي قالاسئ، شئعئس كوشةسئ 78 - كأارتالدا تذراتئن قئرعئز (قازاق) ءانشئسئ امئرة قاشاؤبايةأ پاريجدةگئ دذنيةجذزئلئك كورمةنئث ةتنوگرافيالئق كونسةرتئنة قاتئسؤعا كةلئسئم بةرةر مة ةكةن؟ جول قاراجاتئ تولةنةدئ، مةرزئم - ماؤسئم، شئلدة ايلارئ. ر س ف س ر حالئق اعارتؤ كوميسسارئ لؤناچارسكيي».

بايدئث تةرئسئن كذزةتئپ، ساؤداگةردئث اتئنئث دةلبةسئن ذستاعان، بايلار مذرئندارئن شذيئرة، مةنسئنبةگةن قاشاؤبايدئث ذلئ، وسئلايشا پاريج تورئنةن قازاق ءانئن شئرقاپ، ءبئر-اق شئقتئ.

ذلئلار امئرة حاقئندا

«ونئث داؤئسئ ذزبةستةن بئرنةشة رةت كوتةرئپ، بئرنةشة رةت تومةن تذسئرؤگة ةركئن جةتةدئ. سونداي سوزعالاقتئعئنئث، بيئكتئگئنئث ذستئنة امئرة اندةرئ وتة نازدئ، ءساندئ، قذلاققا اسا جذعئمدئ بولئپ وتئرادئ. بذعان دةيئن ةستئگةن انشئلةرئمنةن مةن امئرةگة تةك ساندئبايدئث ئبئرايئن عانا تةثةي الام. ءبئراق ئبئراي مةن كورگةندة قارتايعان ادام بولعاندئقتان، ءبئرازدان كةيئن داؤئسئ بةت تاقتايئ جارئلعان دومبئراداي دارئلداثقئرايتئن. ال امئرة «ةرتةدةن شاپسا، كةشكة وزعان، ئلديدان شاپسا، توسكة وزعان» دةگةندةي، ةرتةدةن قارا كةشكة ذزدئكسئز ءان شئرقاسا دا اينئماي، ءاربئر ءاندئ جاثا عانا باستاعانداي مذلتئكسئز ةستئلةدئ».                                                                                                                                              س.مذقانوأ.

«انئندة تازا دالا سارئنئنان گورئ بوياؤ كةستةسئ باسقاراق، جاثاراق كورئنسة، ول امئرةنئث بئرةؤدةن العان ذلگئسئ، جذعئندئسئ ةمةس. ءوزئنئث تالانتئنان عانا تؤعان جاثالئق. ءبئراق بذل جاثالئق - ةأروپاشا ةمةس، قازاقشا. امئرةنئث ايتؤئندا دالا ءانئ جاثاشالاؤ سةزئمدئلئككة بويالعان. وسئنئسئن قازاق ءانئنئث ءبئر ساتئ ئلگةرئ باسقانئ، كوركةيؤگة ذمتئلعانئ دةيمئز. امئرة قاي ءاندئ بولسا دا، وزئنشة كةستةلةپ، قوشقار ءمذيئز سالئپ، ذكئ، مارجان تاعئپ الادئ». م.اؤةزوأ.

ايگئلئ پاريج ساپارئ

پاريج ساحناسئنداعئ شئمئلدئق، اسئل تاستئ ليؤسترا امئرةنئث جذرةگئنة قورقئنئش تا ذيالاتقان-دئ. باتئستئث ذزدئك كاسئبي أوكاليستةرئن تئثداپ، مؤزئكانئث پارقئن ءبئلئپ قالعان كورةرمةن باسئندا تاقياسئ، ذستئندة شاپانئ، قولئندا دومبئراسئ بار قازاقتان الاپات دذلةي ءذن مةن سازدئ دا نازدئ مةلوديالئق ذندةستئكتئ كذتپةگةن بولار. «قاناپيا»، «اعاش اياق»، «قاراعئم» اندةرئن بئرئنةن سوث ءبئرئن توكپةلةگةندة، فرانسؤز حالقئ اؤزئن اشئپ، تاثئرقاعانئن بذعان دةيئنگئ جازعان زةرتتةؤشئلةردئث كئتابئنان، سول ؤاقئتتا شئققان ماقالالاردان وقئعانئمئزبةن، امئرةنئث ءوز داؤئسئن ةستئمةسةك، سةنبةس پة ةدئك، كئم ءبئلسئن؟! كذيشئ، مؤزئكاتانؤشئ جارقئن شاكارئمنئث تئرنةكتةپ ئزدةپ، تابان توزدئرؤئنئث ارقاسئندا 1974 - جئلئ 21 - اقپاندا اسقاق ءانشئنئث فونوگرافقا جازئلعان داؤئسئن ماسكةؤ مذراعاتئنان تابؤئ ةرلئككة پاراپار ءئس بولدئ.

جارقئن شاكارئم امئرة شئعارماشئلئعئن زةرتتةؤگة تابانئ كذرةكتةي 30 جئلدان استام ؤاقئتئن ارناپتئ. زةرتتةؤلةرئنئث بئرئندة كونسةرتتةن سوث پاريج حالقئنئث امئرةنئث قذشاعئن گذلگة تولتئرئپ، جؤرناليستةردئث سذراقتئ تذس-تذستان جاؤدئرعانئن جازعان-دئ. مذنداي ابئرويمةن قوسا، قازاقتئث اردا ذلئنا پالة دة جابئستئ. ول - الاش ارئسئ، «حالئق جاؤئ» دةگةن جالعان جالا جابئلعان مذستافا شوقايمةن كةزدةسؤئ. ساياسي استارئ جوق كةزدةسؤ توعئز جئل بويئ امئرةنئث ماثدايئنا سور بولئپ جابئستئ. اقئر سوثئندا بةلگئسئز جاعدايدا،

1934 - جئلدئث قاراشاسئندا، ءان الةمئندة ةركئن سامعاعان قئران قذستئث قاناتئ قايئرئلدئ. الماتئ كوشةلةرئنئث بئرئنةن امئرةنئث ءولئ دةنةسئ تابئلدئ.

ءبئر پئكئر

جارقئن شاكارئم، امئرةتانؤشئ، كذيشئ:

- كونسةرأاتورياعا تذسكةننةن باستاپ، امئرة ءومئرئن زةرتتةؤگة دةن قويدئم. 1974 - جئلئ ماسكةؤدةگئ مةملةكةتتئك ورتالئق مذراعاتتئث جازئلعان دئبئستاردئ ساقتاؤ بولئمئنةن امئرةنئث 50 جئل بويئ تاسادا جاتقان داؤئسئن تاپقاندا مةنةن باقئتتئ ادام بولمادئ. ءتورت أاليكتة ءانشئ ورئنداؤئندا «ءذش دوس»، «جالعئز ارشا»، «اعاش اياق»، «بالقاديشا»، «سمةت»، «بةسقاراگةر»، «دؤدار-اي» اندةرئ مةن ءبئر كذي جازئلعان. امئرةنئث ءئزئن باسقان ءانشئ قئزئ كذلاشپةن دة حات الئسئپ تذردئم. امئرةگة قاتئسئ بار ادامدارمةن ءتئل-حات الئسقان 600-گة جؤئق حاتتئ ءالئ كذنگة دةيئن ساقتاپ ءجذرمئن. ءانشئنئث اجالئنا مذستافا شوقايمةن پاريجدة جولئققانئ سةبةپ بولعان. 40 جئل بويئ امئرة اتئن اتاؤعا تيئم سالئندئ. ماسكةؤ، پةتةربؤرگ، أارشاأا، بةرلين ارحيأتةرئنةن ءانشئ جايلئ دةرةك ئزدةگةن مةنئث ءوزئم ونئث و گ پ ؤ تئزئمئندة بولعانئن ةستئمةپپئن. ول تئزئمدةگئ ادامنئث ارتئنان جاسئرئن اثدؤ مةن جازالاؤ، ءوش الؤ قويادئ ةكةن. ذلت تةاترئن بئرگة كوتةرئسكةن دوسئ سةرالئ قوجامقذلوأ امئرةنئث پاريجدةن كةلگةن سوث، ءبئر-ةكئ ايداي جذمئسقا بةت-اؤزئ كوگةرئپ، كوزئ ءئسئپ كةلةتئندئگئن ايتقان ةدئ.

ءبئر ايلئ تذندة امئرة يسا مةن سةرالئگة ءتذن جامئلعاندا قارا كيئنگةن ةكةؤدئث سذيرةپ اكةتئپ، تاث اتقانشا قيناپ، مذستافا جايلئ سذرايتئندئعئن ايتئپ، ةثكئلدةپ قويا بةرگةن ةكةن. مذنئ بئرةؤگة ايتسا، وتباسئن قذرتامئز دةپ قورقئتئپتئ. «ةسئثدة ءجذرسئن» دةگةندةي، سةراعاث مذنئ قذلاعئما سئبئرلاپ قانا ايتئپ ةدئ. امئرة تؤرالئ شئندئق كةيئنگئلةر ةسئندة ءجذرسئن دةگةنئ ةكةن عوي.

ءتذيئن

شئندئعئندا، قازاق دالاسئندا سال-سةرئلةردئث اندةرئن جةتكئزگةن امئرةدةن اسقان ءانشئ بولماعان. ونةر اتتئ قذدئرةتتئث ءوزئ كةز كةلگةنگة قونباسا كةرةك-تئ. انشئلئگئنة كئسئلئك، ادامشئلئعئ دا ساي كةلگةن امئرةنئث موينئندا ارتئق دةم جيناپ تذراتئن قوسئمشا قالتاسئ دا بولئپتئ. نئسانالئ تؤعان پةرزةنتئ حاقئندا تةك جارقئن ةستةلئكتةر قالدئ. امئرةدةن ذزئلمةي جةتكةن انشئلئك ءداستذر امئرة سالعان ئزبةن تازا، ءمولدئر قالپئمةن تاؤدان اققان بذلاقتاي سئلدئراپ عاسئرلارعا جالعاسا بةرسئن. جالعئز تئلةك - وسئ!

اأتور: جادئرا جذماكذلباي

دةرةككوز: «الاش ايناسئ»

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى