يمان تذزةلمةي ءئس تذزةلمةيدئ، ءئس تذزةلمةي قازاق تذزةلمةيدئ - تذرسئن جذرتباي
استانا. 27 - مامئر. قازاقپارات - بةلگئلئ جازؤشئ، الاشتانؤشئ عالئم تذرسئن جذرتباي اعامئزدئث تومةندةگئ تةرةث ماعئنالئ سذقباتئن قاتارئمئزعا (سايتئمئزعا) ةندئ قوسئلعان وقئرماندارئمئز ءذشئن قايتا ذسئنئپ وتئرمئز. بويئندا نامئسئ قايناعان قازاقتئث ءار بالاسئ پايداسئن ةسكةرئپ، اقئلئنا قاجةتتئ پايداسئن تابار دةگةن ءذمئتئمئز دة جوق ةمةس.
- وتكةن عاسئردئث اياعئندا قازاق حالقئ تاؤةلسئزدئك الدئ. وسئ تاريحي وقيعانئث بةل ورتاسئندا جذرگةن زيالئ ازاماتتاردئث ءبئرئ ءوزئثئز. سذرايئن دةگةنئم تاؤةلسئزدئك تاثئ اتقاندا قازاق قانداي ةدئ، سانا قالاي قابئلدادئ جانة قوعامدئق توپتاردئث ئقپالئ جايلئ ايتئپ بةرسةثئز؟
- قازاق تاؤةلسئزدئك الار تذستا قوعامدئق قذرئلئم ءذش توپقا ءبولئنئپ تذردئ. ءبئرئنشئسئ - ةلئمئزدئث تاؤةلسئز بولعانئنا جان-تانئمةن قارسئ جانة ذلتتئق يدةيانئث جاندانؤئنا تذرشئگة قارايتئن، كةثةستئك يمپةرياعا كوزسئز بةرئلئپ، الاثسئز قئزمةت ةتكةن، ءوزئ ءهام بالا-شاعاسئ قذلدئقتئث يگئلئگئن ابدةن كورگةن قازاقتار. بذلاردئث كوبئ مةملةكةتتئك تذتقادا بولعاندار. ءبئر قئزئعئ بذل توپتئث ءذرئم-بذتاقتارئ ءالئ دة مةملةكةتتئث بيئك ورئندئقتارئندا مئعئم وتئر. قازاننئث قذلاعئ قولدارئندا، قوعامدئ قالاي بذرعئسئ كةلةدئ، سولاي باعئتتايدئ.
ةكئنشئ توپ - قازاق زيالئلارئ. سونئث ئشئندة - قوعامتانؤ سالاسئنداعئ بةلسةندئ زيالئلار. سونئث ئشئندة - جازؤشئلار وداعئ. ويتكةنئ، تاؤةلسئزدئك يدةياسئن قالامگةرلةر كوتةرة ءبئلدئ، جانة سونئ دارئپتةدئ، جول كورسةتتئ. جازؤشئلاردئث سول ةكپئنئ 2000 - جئلعا دةيئن ةنتئكپةي كةلدئ. قازئردئث وزئندة ناعئز الاش يدةياسئ سئثگةن كةيبئر قايراتكةرلةر بةلسةندئلئگئن جوعالتقان جوق.
ءذشئنشئ توپ - تاؤةلسئزدئككة نةمكةتتئ قاراعان، تةرةث تذسئنبةگةن، ياعني ويئنا كئرئپ-شئقپاعاندار. جاثا زاماندا الئپ-ساتارلئقپةن بةتپة-بةت كةلئپ، بئردةن دذنية قؤئپ كةتكةندةر. بذلاردئث قالتالارئ دا، بةتتةرئ دة قالئث، جذرةك قاتپارئنا ئستئق قان جذگئرمةگةن، سؤئق. قاي مةملةكةتتة ءومئر سذرسة دة ءبارئبئر، اقشا تاپسا بولدئ، الدئنا كةلگةندئ قارپئپ قالعاننان وزگة ماقسات جوق. ةسسئز اشكوزدةر. ول ادةتئ ولسة دة وزگةرمةيدئ. ويتكةنئ، ولاردئث تذتئنؤ قابئلةتئ ةرةكشة جةتئلگةن. اران مةن تابةتتةن باسقا ةشتةثة جوق. قازئر بذلاردئث دا داؤرةنئ ءجذرئپ تذر.
مئنة، ءبئز تاؤةلسئزدئككة وسئنداي ءبئر-بئرئنة ذيلةسپةيتئن مذددةلةر مةن پيعئلدار توعئسقان تذردة كةلئپ كئردئك.
- دذرئس ايتاسئز، راسئندا ءبئز تاؤةلسئزدئكتئ جئرئم- جئرئم جئرتئق كةپپةن قارسئ الدئق. جوعارئداعئ ءسئز اتاپ وتكةن توپتاردئث ءدال قازئرگئ تئرلئگئ ءهام بةت الئسئ قالاي بوپ جاتئر. اسئرةسة جويداسئز جةمقورلار مةن الئپساتارلاردئث ذلتتئنا جانئ اشئپ، بةت بذراتئنداي ءتذرئ كورئنة مة؟
- ءبئرئنشئ توپ جاثا ايتتئم، مةملةكةتتئك تذتقادا ءالئ وتئر. تاؤةلسئزدئك كةزئندة ةر-توقئمئن اؤئستئرئپ، قايتا ءمئنئپ الدئ. بذلار باياعئ ةكپئنمةن مةملةكةتتئث بةتئن كوك تايعاق مذز سةكئلدئ بذركةپ، جاؤئپ العان. بذرئن بذل مذز وتة قالئث ةدئ. وتكةن جئلعئ دوكترينا جايلئ تالاستا مذزدئث بةتئ ةپتةپ جذقاردئ. ذلتتئق رؤح، ذلتتئق يدةيا دةگةن بذلاردئث قاپةرئندة جوق بولاتئن. قازئر مذزدئث بةتئندة تذراق تاپپاي سئرعاناپ جذرگةن حالئقتئ بايقاپ قالدئ. ال، حالئقتئث اراسئنان مةملةكةتتئث يةسئ رةتئندة، تيتؤلدئ ذلت رةتئندة وزئنة نة كةرةك ةكةنئن، قانداي قذقئ بولؤ كةرةك ةكةنئن، ءبئلئپ سونئ جوقتاؤشئلار شئعئپ كةلةدئ. بئلايشا ايتقاندا نامئسئ بارلار. ودان كةيئن نة ئستةپ، نة قويعانئن بئلمةيتئن جانة ةشتةثةمةن شارؤاسئ جوق، قارنئ تويسا بولدئ، اأتوبؤستا ةكئ قذلاعئن بئتةپ الئپ، باسئ يزةكتةپ، جئندئ قوي سةكئلدئ بذرالاثداپ وتئرعان بةيباقتار...
بذدان دا وتكةن ذلكةن قاؤئپ - سول توقسانئنشئ جئلدارئ، ذلتتئق مذددة، الاش جايلئ ايتئپ بةلگئلئ ءبئر دةثگةيگة دةيئن بةدةل جيناپ، بةلگئلئ ءبئر دةثگةيگة دةيئن بيلئك تذتقاسئن ذستاپ، حالئققا تانئمال بولعان زيالئلار بار. بذلار وسئ ؤاقئتقا دةيئن «الاشتاتئپ» كةلسة، قازئر بيلئككة قئزمةت ةتؤگة كوشتئ. اؤزئندا الاش، قولئنداعئ قالاممةن دوكترينانئ جازئپ وتئر. ةكةؤئ ءبئر- بئرئنة قاراما قايشئ. الاشتئث يدةياسئ قايدا؟ دوكترينا قايدا؟ دوكترينانئث يدةياسئ - بذرئنعئ پاتشالئق رةسةي بةكئتكةن وتارلاؤ ساياساتئنئث مازمذنئ. ةندئ وسئ ةكةؤئن قالاي بئرئكتئرؤگة بولادئ؟ ةث وكئنئشتئسئ، ةث قاؤئپتئسئ - وسئ. مذنداي جالعاندئق پةن جاساندئلئق ساياسي داعدارئسقا الئپ باراتئن جول. ءتئپتئ ساياساتتئ بئلاي قويعاندا عئلئمنئث ءوزئ جالعان جولعا ءتذسئپ كةتتئ.
- وندا ةث ذلكةن قاؤئپ وسئلار دةثئز. بذلاردئث بارلئعئ زيالئلار ةمةس پة؟
- ةث الدئمةن، زيالئ كئم؟ سونئ ءبئلئپ الايئق. قازئر ءبئراز ادامدار زيالئ قاؤئم جوق دةپ ءجذر. سونئ ايتئپ وتئرعان ادامنئث ءوزئ زيالئلار ةسةبئندةگئ ادام. ال، ايتئپ وتئرعان ءسوزئ زيالئنئث ءسوزئ ةمةس. مةنئث ويئمشا اباي ايتقان، شاكارئم ايتقان تالاپ، ياعني، ءبئلئمنئث تذپكئ ماقساتئ - ار عئلئمئن يگةرؤ. باقاستئقپةن عئلئم ذيرةنئپ، بئلگةنئن باقاستئققا پايدالانئپ ءومئر سذرةتئندةر بار ارينة. الايدا زيالئنئث بارئنة ورتاق ار ويئنئث تارازئسئ دةگةن بار. بذل دةگةنئمئز - ءجذرئس-تذرئسئن، پايئمئن، ءبئلئمئن، ارئمةن ةسةپتةستئرگةن، ارئمةن سايكةستةندئرگةن ادام. زيالئ بولؤ ءذشئن دوكتور، پروفةسسور بولؤ مئندةتتئ ةمةس، جذرةگئنة يمان ذيالاسا، يماننئث جولئمةن جذرسة، ءار قادامئ ئزگئلئكتئ ذستانئپ، يگئلئكتئ ءئس قئلسا، سول ادام - زيالئ.
- تذرسئن اعا، ءسوزئثئزدئ بولةيئن، قازاق زيالئسئنا قاتئستئ ةث باستئ كةمشئلئك نة؟
- باستئ كةمشئلئك - قازاق زيالئلارئنئث ويئن بئتئراتئپ، ءئسئنئث بةرةكةسئن كةتئرئپ جذرگةن تازا قازاقئ داستذرلةر مةن ذعئمدار. اؤةزوأ ايتادئ ةكةن «كوممؤنيزمگة قازاقتئث قوناقجايلئعئمةن قوسا رؤشئلدئعئ دا ةرئپ بارادئ» دةپ. قوناقجايلئعئ كوممؤنيزمگة كةرةك-اق، ال رؤشئلدئعئ - كةرةعار دذنية. بذگئنگئ ءبئزدئث ذلتشئل، تاريحشئل، وزئنشة وزئق ويلئ ينتةلليگةنتتةردئث جةتكةن ورةسئن قاراثئز: اؤزئندا - الةمدئك وركةنيةت، ويئندا - ءوزئ، ئستةگةنئ - رؤدئث مذددةسئ. ولار وسئ رؤلئق جذيةنئ، ءومئر ءسذرؤدئث فورماسئ سةكئلدئ قابئلدايدئ. اتاق الؤعا، دذنية جيناؤعا، قئزمةتكة وتئرؤعا پايدالاناتئنقوعامدئق قذرئلئم. قازئرگئ قازاقستاننئث مةملةكةتتئك باسقارؤ جذيةسئ تؤرا وسئعان نةگئزدةلگةن. ةگةر سونئث ءبئر جةرئنةن سةتئنةپ كةتسة، ءبارئ قيرايدئ. سودان قورئققاندئقتان ولار بارئنشا ذيئمشئل، بارئنشا بئرلئكشئل، بارئنشا ذرانشئل!
ءبئر وقيعا ةسئمة ءتذسئپ وتئر. بئردة بالؤان شولاقتئث ةسكةرتكئشئ اشئلئپ، سوعان بارعانبئز. ذلكةن داستارقان ذستئندة ءوزئم داؤئسئن ءتاؤئر كورةتئن ءانشئ اياز بةتبايةأ دةگةن جئگئت ءان سالدئ. الگئ جئگئت جئرئن توگئلتئپ كةلدئ دة «كذن كوسةمگة ةرةيئك، ءذيسئن بولئپ ءبئر جذرةيئك!» دةپ توردة وتئرعان ءذيسئننئث ءبئر بةدةلدئ ادامئنا قاراپ دومبئراسئن قاعئپ-قاعئپ توقتادئ. قاسئمدا ارلئ قالامگةر جارئلعاپ بةيسةنباي وتئرعان، سول كئسئنئ ءتذرتئپ «ءبئز نة عئپ وتئرمئز مذندا؟» دةپ سويلةؤگة ذمسئنئپ ةدئم، جاقاث «شئرقئن بذزباي-اق قوي!» دةدئ. ال الگئ بذلبذل ءدال سول جةردة مارقذم اقسةلةؤ، رئمعالي اعامئز، عالئم قويشئعارا وتئرعانئن تذيسئنبةيدئ ءتئپتئ. ابدةن ذيسئندةردئث ورتاسئندا سالئپ ادةتتةنگةن ءانئن ةشقانداي قئمسئنباستان سايراپ وتئر. ول جئگئتتئ وثاشا شاقئرئپ «قازاقتئث ءانشئسئ اتانئپ ةل الدئندا جذرگةن ازاماتسئث عوي، قازاقتئث باسئن بئرئكتئرؤگة ذگئت جاساي ءجذر، وثاشادا ءذيسئن بولئپ الساث دا جةتةدئ» دةپ ايتايئن دةسةم رةتئن تاپپادئم. ةندئ سئزدةردئث جؤرنالدارئثئز ارقئلئ ايتؤدئث ءساتئ ءتذسئپ وتئر.
مئنة، قازاق زيالئسئنئث كوكئرةگئندةگئ جارئقشاق وسئ. بذل مةملةكةتتئك دةثگةيدةن وبلئستئق، وبلئستئق دةثگةيدةن اؤداندئق، اؤداندئق دةثگةيدةن اؤئلدئق دةثگةيگة دةيئن ساتئ-ساتئ بويئنشا شئنجئرلانئپ قالعان. ءار ساتئنئث ءوز ةرةكشةلئكتةرئ بار. اركئم ءوز سالاسئندا، ءوز مذمكئندئگئنشة باسقا رؤدئث ادامئن ماثئنا باس- تئرمايدئ. قازاقتئ قازاق رةتئندة ةمةس، رؤ رةتئندة قاراستئرادئ. سئرتتان كةلئپ جاتقان قانداستارئمئزدئث كةث بايتاق قازاق جةرئنئث جذمئرشاعئنا باتئپ، سئثبةي جذرگةنئ دة سودان. بئزدة وسئ رؤلئق نةگئز كذنكورئس كوزئنة اينالئپ ذلگةردئ. ةندئ بذل پيعئل تذزةلمةيدئ. پيعئل تذزةلمةي - پةيئل تذزةلمةيدئ. پةيئل تذزةلمةي - يمان تذزةلمةيدئ. يمان تذزةلمةي - ءئس تذزةلمةيدئ. ءئس تذزةلمةي - قازاق تذزةلمةيدئ! مئنة، ماسةلةنئث استارئ قايدا جاتئر.
- جوعارئدا ءبئزدئث عئلئمنئث ءوزئ جالعان جولعا ءتذسئپ كةتتئ دةدئثئز، مذنئ قالاي تذسئنسةك بولادئ؟
- نذرلان تةمئرعاليةأ دةگةن پروفةسسور، عالئم بار. سول كئسئ: «قازاقستان عئلئمئ بئرتئندةپ بويئن جالعان عئلئمعا ذيرةتئپ كةلةدئ، بذل وتة قاؤئپتئ» دةگةن ةدئ. قازئر جالعان عئلئمعا بوي ذيرةتتئ ةمةس، جالعان عئلئمدئ زةرتتةؤ باستالدئ. ول جالعان عئلئم قاشانعا دةيئن سوزئلادئ؟ ءبئر كذنئ بةتئ اشئلئپ، تذككة جارامسئز بوپ شئعادئ عوي. سوندا شئن عئلئم ئلگةرئ كةتةدئ، ءبئز اداسئپ ايدالادا قالامئز. جالعان عئلئم مةن شئن عئلئمنئث اراسئنئث قانشالئقتئ الشاق ةكةنئن سوندا بئلةمئز. وكئنئشكة وراي، مئناؤ جاراتئلئستانؤ عئلئمئ - ناقتئ عئلئم عوي، سونئث ءوزئ جالعان، ساياسيلانعان باعئت ذستانئپ كةتتئ. قاپتاعان اكادةميك دذنيةنئث سئرئن تذسئندئرئپ بةرة المايدئ. قاپتاعان زاث عئلئمئنئث دوكتورئ زاثنئث ءبئر بابئن ءتذسئندئرئپ بةرة المايدئ.
- زاث دةمةكشئ، وسئندايدا ويعا ورالادئ، ءبئزدئث ةلدةگئ قابئلدانعان زاثداردئث كوبئ ذلتتئق مذددةگة ساي ةمةس دةيدئ، بذل نة ءسوز؟
- قازاقستاندا مئث زاث بولسا، سونئث توعئز جذز توقسان توعئزئ قازاقتئث مذددةسئن كوزدةمةيدئ جانة تذسئنئكسئز. ءبئر كونستيتؤسيانئث ءوزئن ءتذسئندئرؤ ءذشئن نةشة رةت كونستيتؤسيالئق كةثةس قذرادئ. حالئققا ةمةس، زاث ماماندارئنا ءتذسئندئرؤ ءذشئن. جوعارعئ سوتئمئزدئث دةثگةيئندةگئ كادرلارعا دةيئن تاپتئشتةپ، ءبئر اي تذسئندئرةتئن بذل قانداي زاث؟ زاث دةگةن داستذرگة، ذلتتئق تانئمعا نةگئزدةلؤئ كةرةك ةمةس پة؟!. بئزدئكئ وعان نةگئزدةلمةگةن كوشئرمة زاث. كوشئرمة بولعاندا دا، جةث ذشئنان جالعاسؤعا، كذشتئنئث مذددةسئن قورعاپ قالؤعا نةگئزدةلگةن قايداعئ-جايداعئ قاراقشئلاردئث قازئناسئن جاسئراتئن مةملةكةتتةردئث زاثئن كوشئرةمئز. ايتةؤئر كوشئرگةسئن، دذرئسئن كوشئرؤ كةرةك ةدئ. مئسالئ، اعئلشئنداردئث تئيئم زاثئن الساق، قازاق ذلتئ كوپتةگةن ماسةلةدةن ايئعار ةدئ. فرانسؤزداردئث ءتئل تؤرالئ زاثئن الساق قازاق ءتئلئ ماسةلةسئ ءبئر-اق جئلدا شةشئلةر ةدئ. نةمئستئث ةكونوميكاداعئ زاثئن الساق، ءذش جئلدئث ئشئندة ناتيجةسئن كورةر ةدئك. وكئنئشكة وراي ولاي ةتپةدئك!
وزگةنئ بئلاي قويعاندا وتكةندة عانا «ءدئني نانئم، سةنئم بوستاندئعئ تؤرالئ» جاثا زاث قابئلدانئپ «بةتالدئ دئندةردئ تئركةؤگة تئيئم سالئنادئ ةكةن» دةگةننةن كةيئن سول زاثنئث ذلگئسئن وقئپ كورسةم، 1822 ج.، 1866 ج.، 1867 ج.، 1886 ج.، 1889 ج.، 1891 ج.، 1992 ج.، 1997 - جئلدارعئ رةسةيدئث ميسسيونةرلئك قاؤلئسئنئث كوشئرمةلةرئ. فورماسئ باسقا، سول ذلگئ. وندا يسلام دئنئنة كةدةرگئ قويؤدئث بارلئق شارتتارئ جاسالعان. «مةشئت اؤداندا، وبلئستا، سوسئن رةسپؤبليكادا بةكئتئلؤ كةرةك!» دةلئنگةن. ةندئ قاراثئز، مئسالئ، سوناؤ شةتتةگئ جاثاوزةندةگئ ءبئر اؤئل مةشئت سالعئسئ كةلدئ دةيئك، اؤئل بةكئتةدئ، اؤدان بةكئتةدئ، وبلئس بةكئتةدئ، الماتئداعئ ق م د ب-ئنا جئبةرةدئ، سوسئن ولار استاناعا ادئلةت مينيسترلئگئنة جئبةرئپ، جاؤاپ كذتةدئ.
كوردئثئز بة، تةك مةشئتكة رذقسات الؤ ءذشئن كةم دةگةندة ءذش اي سارپالداث ساپاردا ءجذرؤئث كةرةك. ول قاعاز م د ب-دا ءبئر اي جاتادئ. مينيسترلئك قاراپ، بةكئتئپ، جاؤاپ بةرگةنشة ءتورت اي، بةس اي كةتةدئ. قانشاما ؤاقئت، قانشاما جذيكة، قانشاما اقشا! بذل رذقسات الؤ ءذشئن عانا شئققان تةر. ةندئ سوعان اقشا ءبولئپ، مةشئت سالام دةپ تذرعان ادام كذتئپ وتئرا ما؟! ونئ تاعئ ارحيتةكتؤرالئق كةثةس بةكئتؤئ كةرةك. شةتتةگئ ءبئر اؤئلعا ءبئر مةشئت سالؤدئ وسئنشا قيئنداتاتئن نة بار؟!
- اتالمئش زاث ناقتئ ميسسيونةرلئك باعئتتا بولسا، ول زاثدئ قابئلدايتئن مةملةكةتتئك ورگانعا بارئپ كورسةتپةدئثئز بة؟
- باردئم، پئكئر الماسؤ بولدئ. زاث شئعارؤشئ جةردةگئ دةپؤتات، سةنات دوستارئما قولداعئ زاثنئث باپتارئ مةن بايئرعئ رةسةيدئث شوقئندئرؤ تؤرالئ ميسسيونةرلئك قاؤلئسئن سالئستئرئپ وتئرئپ، ستاتيالارئنئث استئن سئزئپ وتئرئپ، كورسةتئپ بةردئم. تاث قالئپ وتئر. سوندا ونئ كئم جازدئ؟ سول زاثداردئ بئلةتئن ادام جازدئ. بئلةتئن ادام كئم؟ شوقئندئرؤشئ. ونئث مئندةتئ نة؟ يسلامدئ جةك كورئنئشتئ ةتئپ كورسةتؤ. تذرمةدةن قاشقان كئم؟ مذسئلمان! قئلمئسئ اشكةرةلةنئپ جاتقان كئمدةر؟ مذسئلماندار! تةلةديدار مةن گازةتتئث ايتاتئنئ وسئ. قئسقاسئ، مذسئلمان مةملةكةتئندةگئ باستئ جاؤ - مذسئلمان! نة دةگةن سوراقئلئق! مذسئلمانشئلئققا جاؤلئق تاريحتان بةرئ از بولئپ كةلة جاتقان جوق. حيجاب كيگةن قئز كورسة تئتئركةنئپ تذراتئندار بار. ونئث نةگة كيگةنئن دة تذسئنبةيدئ.
انةؤ كذنئ تاريح عئلئمدارئنئث دوكتورئ ءبئر دوسئم: «حيجاب كيگةندةرگة فرانسؤزدار قارسئ بوپ جاتئر عوي» دةيدئ ماعان. مةن ايتتئم: «ءسئزدئث ميئثئز تةرئس اينالئپ كةتكةن بة، جوق الدة فرانسيادا وتئرسئز با، نةمةسة حريستيان با ةدئثئز، ءبئز قازاقپئز، مذسئلمانبئز عوي!» دةپ. مئنة، جالعان ءبئلئم يةسئنئث تذسئنئگئ.
- قئسقاسئ، قانشا ءبئلئمدئ عالئم بولسا دا، اقيقاتتئ بئلمةيتئندةر كوپ قوي...
- ارينة، اباي ايتادئ: «عئلئم ارقئلئ اللانئث ءبئر ةكةنئنة كوزئ جةتكةن ادام شئن ءمذمين» دةپ. ةندةشة، مذسئلماندئقتئث حاق جولئن كورسةتؤ ءذشئن تةثئزدةي ءبئلئم كةرةك. يمام باؤئرلارئمئز جذرتتئ كةشكة دةيئن توزاقپةن قورقئتا بةرمةي، قذران ارقئلئ دذنيةنئث سئرئن تذسئندئرؤگة تالپئنسا جانة دذثك ةتئپ، دذرسة قويا بةرمةي، شاريعاتتئ سذيئنشئلةپ جةتكئزسة.
ءدئني ءبئلئم العان ازاماتتاردئث كوبئ قادئمي مةن جاديتتئك كوزقاراستئ ايئرا المايدئ. ابايدئث «مةن اثساعان جاثا وقؤ كةلدئ!» دةپ قؤانعانئ وسئ جاديتتئك باعئت. قذنانباي «جاس مولدانئث وقؤئ ذعئنئقتئ ةكةن» دةپ بذرئنعئ مولداسئن كاميريددين دةگةن جاس مولداعا اؤئستئرئپ، ءذش جئل ونئ قولئندا ذستاپ، بالالارئنا شاريعات ايتتئرادئ. اقئرئ ويازدار كاميريدديندئ باياناؤئلعا قؤعئنداپ جئبةردئ. بايانعا بارعان سوث وسئ مولدادان قانئش ساتبايةأ، الكةي مارعذلاندار وقئدئ، شاكئرتتةرئنةن جيئرما جةتئ اكادةميك شئقتئ! قازاقستان عئلئمئنئث تذتقاسئن ذستاعان سولار بولدئ. ويتكةنئ ولار اقيقات دئننةن سؤسئنداپ ءوستئ عوي. دذنيةنئث سئرئنا دذرئس باعئتتا كوز جذگئرتة الدئ.
قازئرگئ قازاقتئث كوز الدئندا قاپتاعان بوياؤلار. وقيدئ - تذيسئنبةيدئ. ةستيدئ - ذقپايدئ. بئلةدئ - ئستةمةيدئ. ميئنا شئنايئ اقئلدئث تامشئسئ تامسا سئثبةيدئ، دومالاپ ءتذسئپ قالادئ. جالعان عئلئم قازاقتئث ميئن شئرماپ، شايتاني ورمةك سالئپ جاتئر. ونداي ادامعا يماننئث نذرئ تذسسة، كوكئرةگئندةگئ مةنمةندئككة شاعئلئپ كةرئ قايتادئ.
- تذرسئن اعا، عالئم رةتئندة ةلئمئزدةگئ «ءبئلئم جانة عئلئم تؤرالئ» زاثعا كوثئلئثئز تولا ما؟
- جيئرما جئلداي جوعارئ وقؤ ورئندارئندا ءدارئس وقئپ كةلةمئن. «ءبئلئم جانة عئلئم تؤرالئ» زاثداردئث بذرئنعئسئ جانة كةيئنگئلةرئمةن تولئق تانئسپئن. ونئث ئشئندة قازاق ذلتئنئث مذددةسئمةن ساناسقان زاث باپتارئ ءبئر- ةكةؤ عانا. «جالپئعا ورتاق ءبئلئم بةرؤ كةرةك» دةگةن باپتان باسقا باپتار مةنئث اقئلئما ونشا قونا بةرمةيدئ. «وسئنداي زاثدئ قابئلداعاندا وزدةرئث ءبئلئپ وتئرئپ، ئشتةي قارسئ بولا وتئرئپ، نةگة قابئلدايسئثدار» دةپ، قاتئستئ ادامداردان سذرايمئن عوي، سوندا الگئلةردئث ايتاتئنئ: «باسقا امال جوق». سويتسةك، عئلئم، ءبئلئم، ءدئن، قذقئق جونئنةن ءتورت جذزدةن استام حالئقارالئق كةلئسئم شارتقا باياعئدا قول قويئپ تاستاعان ةكةنبئز. زاثنئث مئنا جاعئن قازاققا قاراي بذرساث، فرانسيادا ما، ايتةؤئر ءبئر حالئقارالئق ذيئم اتئپ تذرئپ: «جوق، ولاي ةمةس، بئلاي بولؤ كةرةك، باياعئدا قويعان قولدارئث بار» دةپ شئعا كةلةدئ ةكةن. مئنا زاثدئ تذرتپةكتةپ، ءبئر ءسوزئن وزگةرتسةث نيؤ-يوركتان نةمةسة يةرؤساليمنةن تاعئ بئرةؤلةر ورة تذرةگةلةدئ. وسئلاي شةگةلةپ تاستاعان.
- بذنئث ئشئندةگئ ةث سوراقئسئ قايسئ باپ؟
- بذنئث ئشئندةگئ ةث سوراقئسئ - كرةديتتئك تةحنولوگيا. قازاقستانعا كرةديتتئك تةحنولوگيانئ كئرگئزؤ - ساؤاتسئزدئقتئث باسئ. كرةديتتئك تةحنولوگيا دةندةپ كئرگةن سايئن ساؤاتسئزدئق قاؤلاپ وسةدئ. ءسويتئپ ساؤاتسئز ماماندار پايدا بولادئ. ساؤاتسئز ماماندار شئققاننان كةيئن ساؤاتسئز ذلت پايدا بولادئ. كوبةيتؤ كةستةسئن بئلمةيتئن بالالار مةكتةپ ءبئتئرئپ جاتئر. قاؤئپ پة؟ قاؤئپ! ابايدئث بةتئن اشپاعان بالا ورتا مةكتةپتئ التئن مةدالعا ءبئتئرئپ جاتئر. قاؤئپ پة؟ قاؤئپ! ابايدئث بةتئن اشئپ كةرةگئ جوق، تةستتئث سذراعئنا قاراي دايئندالسا بولدئ. ذلتتئق تالعام جوق. احمةت بايتذرسئنوأتئث كئم ةكةنئن بئلمةيتئندةر ؤنيأةرسيتةتتة ءجذر.
ءبئزدئث جوعارئ وقؤ ورئندارئندا ءدارئس بةرةتئن تاريحشئلار، بذگئنگئ زامان تاريحشئلارئ - الاشقا دةگةن كوزقاراستئ تةك قانا جةككورئنئشپةن ءتذسئندئرئپ، قازاقتئث تاؤةلسئز اأتونوميالئ مةملةكةتئ بولماعان دةگةن پئكئردئ وقؤلئققا كئرگئزئپ، ستؤدةنتتةردئث ميئنا ءسئثئرئپ جاتئر. وتكةندة، ؤنيأةرسيتةتتة ستؤدةنتتةر ةكئگة ءبولئنئپ، تالاس جذرگئزئپتئ. ءبئر توبئ «الاش بولعان، قازاق تةرريتورياسئن انئقتاپ بةرگةن، ولار اأتونوميا جاريالاعان» دةسة، ةكئنشئ جاعئ «الاش دةگةن جوق، تاؤةلسئزدئك دةگةن بولعان جوق. الاش قازاققا قارسئ جذمئسئستةگةن»، - دةپ، ةكئ كذن بويئ ذلكةن اؤديتوريادا پئكئرتالاس وتكئزگةن ةكةن، اقئرئ مةن بارئپ «اراشاشئ» بولدئم.
- قازاق عئلئم-ءبئلئمئنئث ذلتتئق ئرگةتاسئن قالاعان وسئ الاش ازاماتتارئ ةمةس پة؟
- ءبارئن ةمةس، بئرةؤئن عانا ايتايئن. بئرةؤئن عانا ةمةس، بئرةؤئنئث ءبئر ءئسئن عانا ايتايئق. ةگةردة، ءدال سول كةزدة احمةت بايتذرسئنوأ قازاق ءتئلئ مةن ادةبيةتتانؤ عئلئمئنئث نةگئزئن سالماسا، ءبئز بذل كذندةرئ باستاؤئش پةن بايانداؤئشتئ - «باستاؤشئ» مةن «قوستاؤشئ»، انئقتاؤئش پةن تولئقتاؤئشتئ، «ايقئنداؤشئ» مةن «تولئقتئرؤشئ»، زات ةسئم مةن سئن ةسئمدئ - «نةگئزدئ ةسئم» مةن «ءتذر-ءتذس، قيمئل ةسئمئ» دةپ اتاپ جذرةر مة ةدئك، كئم ءبئلسئن. ال، شئلاؤ مةن ذستةؤدئ، ةتئستئكتئ قالاي اتارئمئزدئ بئر اللانئث ءوزئ ءبئلسئن. ءتئل ذعئمنئث تازالئعئ ءذشئن كذرةسكةن الاشورداشئل احاثسئز ةسةپتئث ءتورت امالئنا - الؤ مةن قوسؤعا، بولؤ مةن كوبةيتؤگة ات تاؤئپ كورئثئزشئ. «الئنعئش، قوسئلعئش، كوبةيگئش، بولئنگئش» دةپ وتتاپ جذرمةسئمئزگة كئم كةپئل؟!.
قازئر جوعارئ وقؤ ورئندارئندا «قازاق ءتئلئ مةن ادةبيةتئ» فاكؤلتةتئن بئتئرگةن ستؤدةنت رومان وقؤدئ بئلمةيدئ. جؤرناليستيكانئ بئتئرگةندةر شةرحانمةن كامالدئث جازئسقان حاتتارئن ومئرئندة وقئپ كورمةگةن. وتكةندة ماعان ءبئر تةلةجؤرناليست كةلئپ «اباي تؤرالئ ايتئثئزشئ!» دةيدئ، مةن «ابايدئث نةسئ تؤرالئ ايتايئن؟» دةيمئن. الگئ قئز «ءسئز اقئنسئز عوي، ايتئپ بةرئثئزشئ!» دةپ سئزئلادئ. اقئرئ ونئ «كئمنةن نة تؤرالئ سذرايتئنئثدئ ءبئلئپ الئپ كةل!» دةپ جولعا سالدئم. وندايدئ ءبئزدئث جاس جؤرناليستةردةن، اسئرةسة، كةيئنگئ جئلدارئ كوپ كورةم. بذل دةگةنئمئز - جاتتاندئ ءبئلئم العان، جاساندئ تاربية كورگةن، نة وزئنة، نة وزگةگة سةنبةيتئن جالتاق ءومئر سذرؤگة ءماجبذر ذرپاق ءوسئپ كةلةدئ دةگةن ءسوز.
مةنئث ءبئر نةمةرةم بار، ءبئرئنشئ سئنئپقا ةندئ باردئ. ونعا دةيئن ساندئ جاثا ءبئلئپ ءجذر، سول بالاعا امةريكانئث بالةنباي دةگةن ماتةماتيگئنئث، بالةنباي دةگةن زاثئ بويئنشا ساباق وقئتپاق. ونئ اتا-انانئث وزدةرئ دة بئلمةيدئ. بالانئث ءوز جاسئنا قاراي كوتةرةر سالماعئ بولماي ما؟! ءسويتئپ عئلئمنان اداستئرادئ. عئلئمنئث مئندةتئ وزئثشة ويلاؤدئ، ءوز بةتئثشة ماسةلةنئ شةشؤدئ ذيرةتؤ. اؤةلدة ءبئر نارسةنئ تولئق تذسئنبةگةن بالا، ومئرباقي ةشتةثة تذسئنبةي تةك جاتتاؤمةن وتةدئ. ال، جاتتاندئ عئلئم دةگةنئمئز - جالعان عئلئم.
- نةمةرةثئز قازاق مةكتةبئنة بارادئ عوي؟
- ارينة! ةندئ قايدا بارادئ؟
- ءبئزدئث بئلؤئمئزشة قازئرگئ قازاقتار بالالارئن اعئلشئنشا، قئتايشا وقئتؤعا تالپئنئپ جاتئر. بذل ولاردئث ساياسي قئراعئلئعئ ما، الدة.
- مذنئث ءبئر عانا قئرئن ءسوز ةتةيئك. ابايدا «ءئسئ سوزئنة، ءسوزئ يمانئنا ساي بولماسا، ودان بةز!» دةيتئن مازمذندا تاعئلئم بار. مئنا ءسئز ايتئپ وتئرعان ماسةلة وسئ. قازئرگئ قازاقتئث ميئ مةن ويئنئث، ءسوزئ مةن ءئسئنئث اراسئنداعئ بايلانئستار سانالئ ادامي بايلانئس ةمةس، شايتاننئث ورمةگئ. مذنئث باستئ سةبةبئنئث ءبئرئ - «زامانعا كذيلةؤ». زامانعا قاراي بةيئمدةلؤ. زاماندئ بيلةؤ ةمةس، زامانعا يلةنؤ. وتكةن توقسانئنشئ جئلدارئ ابايدئث ولةثئن وقئعاننان گورئ، كوشةدة «ارزان زات ساتامئن!» دةپ ورئسشالاپ ايعايلاپ تذرعانئث الدة قايدا ءتيئمدئ بولدئ.
مئنة، سول كةزدة كوشةگة ايةلدةر شئقتئ، ذيدةگئ بالاعا ايةل كذلشة اكةپ بةردئ. ايةلدئث ويئ كوشةدة كورگةنئنةن اسپادئ. ءسويتئپ، وتباسئندا ايةل بيلئك الدئ. ول جالپئلاستئ. ءذي ئشئندةگئ ةركةكتئث بةدةلئ جويئلدئ. ال، ايةل تاربيةلةگةن بالا اكةسئ ميلليونةر بولسا دا تئثدامايدئ. ونداي ةركةكتة اكةلئك مئس بولمايدئ. اناسئ قاي مةكتةپكة بةرةم دةسة، بالاسئ سول مةكتةپكة بارادئ. مئنة - تاربية. ذلكةننةن قئمسئنعان قئزدئ كوردئث بة؟ كوشةدة ةتةگئ اشئق جذرگةن قئزدار اكة تاربيةسئن تئثداپ وسكةن قئز با؟! ولاي ةم-ة-س! شاثئراقتا ةركةكتئث بةدةلئ قالپئنا كةلمةي، وتباسئ تذزةلمةيدئ. اكة قاقئ قالپئنا كةلئپ، وتباسئنداعئ ادامدار ورئندارئن تاپپاسا، قوعام تذزةلمةيدئ. وكئنئشكة وراي، مذنداي جاعدايلاردئث كوبئ ءبئزدئث ومئرئمئزگة ءتان قذبئلئس.
اثگئمةلةسكةن ذلاربةك نذرعالئم ذلئ