جئر تذيعئنئ تاثجارئق
استانا. 26 - مامئر. قازاقپارات- جئر تذيعئنئ تاثجارئقتئث (1903-1947) تذلعاسئ سان قئرلئ. ول - كومپوزيتور، ساحناگةر، اراب-پارسئ، قئتاي وركةنيةتئن تةرةث مةثگةرگةن ءبئلئمدار اقئن، ذلتتئق پوةزيانئث جاؤهارلارئن عاجايئپ اسةم داؤئسئمةن قذلپئرتا جئرلاعان مايتالمان جئرشئ، ورئنداؤشئ، حالئق ساناسئن وياتقان ساياسي وقؤ-اعارتؤ، مادةنيةت، ادةبيةت سالاسئن جانداندئرعان جالئن جذرةكتئ كذرةسكةر.
تاثجارئق ولةثدةرئندة قئتاي قازاقتارئنئث مئنةز-قذلقئ، تذرمئس-سالتئ، بارلئق بولمئس-ءبئتئمئ اپ-انئق تذر. تاثجارئقتئ وقئعاننان كةيئن قئتاي قازاقتارئ قانداي ةكةن دةپ ئلة بويلاپ قذلجاعا، التاي اسئپ، تارباعاتايعا بارؤ شارت ةمةس. ءبارئ ءوزئمئز، باز-باياعئ قالپئمئز. ءومئر تئرشئلئگئ، مئنةزدةگئ ذلتتئق ةرةكشةلئگئمئز دة قاز-قالپئندا. تاثجارئق بةيؤاقتئث بةيباق بذلبذلئ ءتارئزدئ. قانشا ناجاعايداي جارقئلداعانئمةن، ول تذنگئ ناجاعاي ةدئ. شئركئن، تاكةث - جالعان دذنيةدةن تاثئ اتپاي وتكةن، ارماندا كةتكةن تاثجارئق بولدئ.
اكادةميك زةينوللا قابدولوأ
* *
اقئن ليريكا، تولعاؤ، مئسال ولةثدةر، داستان، ولةث رومان، قيسسا، ايتئس ولةثدةردةن حالقئنا وتئز مئث جولداي مذرا قالدئرعان. وسئ تؤئندئلارئ ارقئلئ ول ابايدئث، احمةت، شاكارئم، ءمئرجاقئپ، ماعجانداردئث قئتايداعئ قازاق باؤئرلار اراسئنان كوكتةگةن رؤحاني جالعاسئ، سالالئ بذتاعئ ةكةندئگئن تانئتتئ. قئتايداعئ قازاقتاردئث جازبا ادةبيةتئنئث نةگئزئن قالاسئپ، كوش باستاعان ايمذيئز سةركةسئ بولدئ. الةؤمةتتئك، قوعامدئق، وزگة دة ونةگةلئ جذمئستارئنئث ناتيجةسئندة ولاردئث بذگئنگئ دامئعان باسپاءسوزئنئث، وقؤ-اعارتؤئنئث دا نةگئزئن قالاستئ. تاثجارئق اقئن، قوعام قايراتكةرئ عانا ةمةس، ءانشئ، كومپوزيتور، حالئقتئث سال-سةرئلئك ءداستذرئن جالعاستئرؤشئ.
قالداربةك نايمانبايةأ
* *
قازاق ادةبيةتئ دةپ اتالاتئن ماؤةلئ بايتةرةكتئث ءساندئ دة ةرةن بذتاقتارئ قئتاي مةملةكةتئندة، ذلتتئث رؤحئ مةن ءداستذرئن ساقتاعان اقئن-جازؤشئلار عوي. ولاردئث ئشئندة تاثجارئقتئث ورنئ الابوتةن. كذنةستةگئ ةسكةرتكئشئنة گذل شوعئن قويئپ، ءشاجدا قئلعاندا تاثجارئقتئث ازاماتتئق ساناسئ، حالئقتئث جانئ، ةشؤاقئتتا كونةرمةيتئن اقئندئعئ ات باسئن ةرئكسئز بذرعئزعان ةدئ. مذنداي رؤحاني كذشكة ية بولعان دارئن ةشقاشان قازاق جادئنان ذمئتئلمايدئ.
تذرسئنبةك كاكئش ذلئ
* *
تاثجارئقتئ باستان-اياق تذگةل وقئعان ادام ونئث قازاق پوةزياسئنا قذيئپ جاتقان ذلئ ارنالاردئث ءبئرئ ةكةنئنة ةش شذبا كةلتئرمةيدئ. تاثجارئق تذرمة تؤرالئ جئرلارئندا تةك ءوز قاسئرةتئن عانا ايتئپ قويماي، وزئمةن تاعدئر-تالايئ ءبئر احمةت پةن ءمئرجاقئپتئث، ماعجان مةن ءئلياستئث، ساكةن مةن بةيئمبةتتئث دة سئرتقا شئعارا الماي كةتكةن كةكتئ اشؤئن قوسا جئرلاعانداي اسةر قالدئرادئ.
قابدةش جذمادئلوأ
* *
ذلت ءذشئن، ذرپاق ءذشئن ءومئر ءسذرئپ، ولةث جازعان تاثعاجايئپ تاعدئرلئ تاثجارئق اقئن قذرمةتتئث قاندايئنا دا لايئق ةكةنئ دالةلدئ كةرةك ةتپةيتئنئ اقيقات. ال اقيقاتتئ قذرمةتتةؤ، اقيقاتتئ باعالاؤ - ذلتتئث ءوزئن-ءوزئ تانؤئ مةن ءوزئن-ءوزئ باعالاؤئنئث جارقئن كورئنئسئ ةكةنئ داؤسئز.
نذرلان ورازالين
***
تاثجارئقتئث تاعدئرئ - ايقاسئپ-شايقاسئپ، الئسئپ-جذلئسئپ وتكةن، قورلئق پةن زورلئقتئث، جاؤئزدئق پةن زذلئمدئقتئث، بةينةت پةن ازاپتئث نةبئر سويقاندئ جولدارئنان وتكةن جانكةشتئ حالقئنئث كذردةلئ تاعدئرئنا ورتاق دةؤگة بولادئ. ذلتئنئث كوكةيتةستئ ئزگئ ارمانئ، اسقاق مذراتئ جولئندا جاستئق داؤرةنئن قذربان ةتكةن، باسئن بايگةگة تئككةن ةر. ذلتجاندئ كذرةسكةر اقئننئث كول-كوسئر شئعارماشئلئق مذراسئندا كةثةستئك قيئن-قئستاؤ كةزةثنئث زوبالاثئ، جانتذرشئگةرلئك ازاپتاؤلارئ شئنايئ شئنشئلدئقپةن، كةمةل كوركةمدئكپةن كةستةلةنةدئ. اقئن تاثجارئق ءذرئمجئ اباقتئسئندا قاماؤدا وتئرسا دا:
ولسةك تة ولمةس ءبئزدئث اتاعئمئز،
بةلگئلئ ئستةپ جذرگةن «شاتاعئمئز».
الئستان التئن ساؤلة ءبئر كذلئمدةر،
بولعانمةن قازئر تذنةك جاتاعئمئز، - دةپ كذندةردئث كذنئندة ءوزئنئث ارداقتالاتئنئنا سةنئمئن بئلدئرؤمةن بولعان ةدئ.
رؤحئ بيئك، كورگةنئ جاقسئ ءورشئل اقئن جالعان دذنيةدة «نة تذرلاؤلئ، نة تذرلاؤسئز» ةكةنئن ءدال تذسئنگةن. اقئن 1926- جئلئ ئلة تذرمةسئندة شئعارعان «ارمانئم مةنئث» اتتئ ولةثئندة: «كوكسةگةن ارمانئما جةتئپ ولسةم، شئرئمةس قابئردة دة ءتانئم مةنئث!» دةپ تولعانئپتئ. بذل - كئسئلئك، ادامگةرشئلئك قاسيةتتةردةن تؤئنداعان دانالئق تاعئلئم. اقئل-ويدئث، سةزئمنئث جةمئسئ، ءئس-ارةكةتئ، قيمئلئ، وي-پئكئرئ ءبئر جةردةن شئققان اي ءمذيئزدئ سةركةنئث ءسوزئ. ءپاني دذنيةنئث ةث باستئ ناتيجةسئن، نةگئزئن تانئعان اقئلئ ايدئن ارداگةردئث ءسوزئ.
دذنيةنئ، بولمئستئ سيپاتتاپ سويلةتؤدةگئ سؤرةتشئلئك، بةينةلئلئك، ورنةكتئلئك، وي-سةزئمئن، جان تةبئرةنئستةرئن كذمبئرلةتئپ جةتكئزةرلئك قابئلةتئ، قيال بايلئعئ، ءتئل بايلئعئ - تاثجارئقتئث تذتاستاي شئعارماشئلئعئنا ءتان. ةركئن كوسئلةدئ. ءتئلدئث مايئن تامئزادئ، نةنئ بولماسئن تامئرئنان، تذبئرئنةن قوزعايدئ. تذرمةدة تؤعان جئرلارئ - اسقاق شابئتتئث، رؤحتئث، ةرلئكتئث، ءبئلئم-بئلئكتئث ميؤا-جةمئسئ. ءيا، ذستئنةن تاس قذلاتسا دا، قولئنا كئسةن سالسا دا، قولقادان تةپكئلةسة دة، باسئنا قذرساؤ سالسا دا، بذرگة مةن قاندالاعا تالاتسا دا، «تامئردا اشؤلئ قان ورعئسا دا» جةزتاثداي تاثجارئق جئردان داؤئل تذرعئزئپ، سذلؤلئق پةن ئزگئلئكتئث ءبئرتذتاس الةمئن جاسايدئ. بذعان «تذرمة تاريحئ» دةيتئن تؤئندئسئ دالةل. اباقتئدا التئ جئل بويئ كورگةن ازابئن قايران ساباز جئرمةن باياندايدئ:
سارعايئپ جاپئراقتاي ءجذزئم سولدئ،
سوزئلئپ جالعئز جانئم قئلداي
بولدئ.
تالئقسئپ جان شئعارعا تاياعاندا،
سذراقشئ جالاقتايدئ «قوي، - دةپ قولدئ!»
وسئنداي باستان كةشكةن سذمدئقتاردئث تاعئ دا ادام ايتقئسئز اؤئر تذرلةرئن «تذرمة حالئ» تولعاؤئندا:
كوتةرئپ ةكئ قولدان كوككة سوزئپ،
بئرئنةن سذراقشئنئث بئرةؤئ وزئپ.
تابانعا تةمئر سذمبة سذعئلعاندا،
باسئثا ءبئر-اق شئعار قانئث قوزئپ.
تئك تذرئپ ةكئ اياعئث كةتكةن ءئسئپ،
تامشئدان سارئ سؤ اعئپ جةرگة ءتذسئپ،
بالبئراپ بالتئر ةتئث ساسئعاندا،
سةكئلدئ قالعان جةمتئك، ولگةن ءذسئپ، - دةپ سؤرةتتةيدئ.
سيمأوليكالئق-پوةزيالئق بةينةلئلئك، وي-سةزئم، قيال، شابئت الةمئ، رؤحاني دذنيةسئندةگئ اسةمدئك، گارمونيانئث، لوگيكانئث زاثدئلئقتارئ، ذلتتئق، فيلوسوفيالئق دذنيةتانئم ماسةلةلةرئ تاثجارئق شئعارمالارئندا «دذنية» ءسوز وبرازئمةن بةرئلةدئ. ذلتتئق سيپاتئ ايقئن - «تانئم»، «تاعدئر»، «ؤاقئت»، «ءدام» سياقتئ ذعئمداردئ سيعئزادئ.
كورسةتئپ ءبئر كذن ءئشئن، ءبئر كذن سئرتئن،
بذل جالعان سئلدئراعان قانداي قئلاپ.
(«جذمانعا»)
سةندة ءبئر، ءئشئ قؤئس قؤراي دا ءبئر،
ذرلةگةن سئبئزعئداي قابئثدئ ارشئپ.
(«دذنية، ساعان نةگة بولدئم تاثسئق»)
كةلةرئثدة دذنية،
گذل باقشاداي بذرالعان.
كةتةرئندة دذنية،
قذر ارناداي سؤالعان.
(«ةكئ جوقتاؤ»)
دذنية ءبئر ديئرمةن تذرعان زئرلاپ،
ادامزات سول زاؤئتقا كةلگةن قوناق.
(«دذنية زئرلاپ»)
اؤمالئ، وپاسئ جوق، جالعان دذنية،
ءبئز تذرماق بذرئنعئدان قالعان دذنية.
جالماؤئز سةكئلدةنئپ جةتئ باستئ،
الةمدئ اؤةلئ اقئر العان دذنية.
(«دذنية»)
الداپ ءجذرئپ الارسئث،
اقئر ءبئر كذن دذنية-بوق...
...جانئپ تذرعان سذم كوثئل،
جانئپ تذرعان قئزئل شوق.
(«ويلاسام، ايعايعا ةرگةن...»)
ةدئگةنئ ةكئ كذن، جيرةنشةنئ جةتئ كذن جئرلايتئن ةدئلدئث قئزئل جةلئندةي اثقئلداعان اقيئق اقئن تاثجارئق كوشپةلئ ةلدئث عاجايئپ سذلؤلئعئن كةستةلةپ كيئز ءذيئنئث .سان-سالتاناتئن بةينةلةيدئ:
اق ذيلةر شاعالاداي ويؤلئ، اسةم،
ءاتئر ماي ذيگة ءيئس جاعئلؤدا.
تئرةؤلئ التئباقان سئرلئ، ويما،
قئزدارئ كامشات بورئك، سذلؤ تذلعا.
(«نذپتةبةكتئث اسئ»)
ءيا، قازاقتئث كيئز ءذيئن VII عاسئردا قئتاي اقئنئ گو-ؤزيؤي دة كةرةمةت اقئندئق قابئلةتپةن جئر تئلئندة سويلةتكةن عوي. اقئن جئرلارئ مةن قيسسا-داستاندارئندا قازاق قئزئنئث جايقالعان جاس قذراقتاي بةكزات بولمئسئ، پةريزاتتاي ساؤلةتئ، ايناداي جارقئراعان اقماثدايئ، مايعا ةرئگةن قورعاسئنداي مئنةزئ، نذرداي تولقئعان ءجذزئ كوركةم دة اجارلئ تةثةؤلةر ارقئلئ بةرئلةدئ.
ةي، قالقام، توتئ قذستئث تذرئندةيسئث،
جايقالعان بايشةشةكتئث گذلئندةيسئث.
سيپاتئث تاؤئس پةن ساندؤعاشتاي،
يزةننئث جاثا شئققان بذرئندةيسئث.
نةمةسة:
اي-شةشة، انار سونئث جالعئزئنداي،
جةزدةسئن جاثا كورگةن بالدئزئنداي.
ءيا، بولماسا:
سةكئلدئ سوپئلاردئث ءتاسپيئق تاسئ،
ارشئن ءتوس، الما مويئن، سذثقار يئق.
كورئنةر اقتاماقتان ئشكةن اسئ،
تالما بةل، نازئك ساؤساق، بالعئن بارماق،
ارشئعان شيدةي قولدئث ون سالاسئ.
كةلبةتئ ءبئر باسئنا بئتكةن تولئق،
انئقتاپ بايقاعانعا جوق شالاسئ.
اقئل-وي، ءبئلئم، پئكئر ءبارئ سوندا،
ادامنئث سونداي بولار ءبئر بالاسئ.
كامشاتئن قئرئن كيئپ، قيعاش تذرئپ،
ءبئرتذرلئ ويئن تولعاپ كوزقاراسئ،
بذرالعان تال شئبئقتاي نازئك بةلئ،
مولشةرمةن ايتقان جانعا ءتورت-اق ةلئ.
جايدارئ، اشئق-جارقئن مئنةزئ بار،
اؤزئنان بالدان ءتاتتئ شئققان لةبئ.
مئنةزئ مايعا ةرئگةن قورعاسئنداي،
قئزداردئث اسئپ تؤعان كةمةثگةرئ.
(«انار-ساؤلة»)
تاثجارئق جئرلارئندا حالئقتئق پوةزيانئث داستذرئ دة بةرئك ساقتالعان. «المانئث ساباعئنداي ذزئلگةن» سذلؤدئث سئرتقئ سئمباتئمةن قاتار، ئشكئ جان دذنيةسئنئث نذرلئلئعئ دا اسةرلئ قامتئلعان.
تاثجارئق «سادئق پةن ءساليقان» داستانئندا كيئكتئث لاعئنداي ءساليقان قئز بةينةسئن عاجاپ سذلؤلئققا بولةندئرة تولعايدئ:
ءساليدئث باسقا قئزدان ءتذرئ بولةك،
سةكئلدئ بويئ ساندال شئنار تةرةك.
مئنئ جوق ون تورتئندة تؤعان ايداي،
اقئلدئ ءهام وقئعان، اسا زةرةك...
قول جةتپةس اؤةدةگئ ول ءبئر الما،
سةكئلدئ قارا شاشئ تورعئن جةلةك.
ؤئلجئپ، جاثا پئسئپ كةلة جاتئر،
كوزگة تذسةر كورئكتةي ةلدةن ةرةك.
شئرئن ءسوز، قاراقات كوز، كذمئس ماثداي،
داريعا-اي، ايتئپ-ايتپاي نةگة كةرةك؟!
...شولپانداي قالئث جذلدئز ئشئندةگئ،
تولئقسئپ نذرداي بالقئپ كةلة جاتقان.
مارالدئث بذزاؤئنداي باؤئرئ جاراپ،
جةل تاراپ قارا شاشتئ قويعان تاراپ.
ارئ قاراي اقئن «جاثا اشئلعان گذل ةدئث»، «ميؤا اعاشتئث ءبذرئ ةدئث»، «جيهاننئث جاسئل نذرئ ةدئث» دةپ تذرلةندئرةدئ. ايةل زاتئنئث گذل جايناعان سذلؤلئعئنا قاتئستئ ذلت ءتئلئنئث سوزدئك قورئنداعئ نةشة الؤان پوةزيالئق سيپاتتاؤلاردئ ةركئن پايدالانا وتئرئپ، وزئندئك ورالئمداردئ دا تولقئتا تؤئنداتقان. ايتالئق:
تولئقسئپ، ئستئق تارتئپ سئزئلادئ،
قالايئ اق تاباققا قذيعان مايداي.
ذلتتئق پوةزيادا «ءتورت تذياعئ قذيعان بولاتتاي، ءتورت اياعئ ءتورت دئثگةكتةي، موينئ سالا قذلاش، جاؤئرئنئ كةز، ةكئ كوزئ شئراقتاي، جالئ جئبةكتةي، قذيرئعئ قئناپتان شئققان قئلئشتاي» جةل جةتپةس تذلپارلار وبرازئ جاسالعانئ بارشامئزعا ءمالئم. ولاي بولسا، دالا پةرزةنتئ اقئن تاثجارئق «الماستاي اعئپ تذرعان بولات جذرةك» ساؤلةبةكتئث سذركذلئگئن بئلايشا توگئلتةدئ:
سذركذلئك ساعئمداي بوپ سامعاعاندا،
كورةسئث اندا-ساندا توزاث شاثئن.
كةلةدئ ذشقان قذستاي جةر باؤئرلاپ،
ايتقئزباي جةتةمئن دةپ ةرتةث تاثئن.
...اق كوبئك سذركذلئكتةن بذرقئرادئ،
ساعئمداي قئزعان سايئن سئرقئرادئ.
تامشئلاپ ذلپةرشةكتةن توگئلگةن تةر،
سؤئنداي تةسئك شةلةك ئرشئلادئ.
... گؤلةيدئ زاؤلاعاندا جةل داؤئسئ،
بئردةمة اينالدئرئپ ذيئرگةندةي.
نةشة ساي، نةشة قئرقا بةلدةن استئ،
زئرقئراپ تةمئر ذرشئق يئرگةندةي.
تاثجارئق اقئننئث كوركةمدئك ويلاؤ دارةجةسئن، فيلوسوفيالئق دذنيةتانئمئن، بولمئستئ ةستةتيكالئق قابئلداؤئن، سؤرةتكةرلئك شةبةرلئگئن كورسةتةتئن ءبئر قاسيةت بار. بذل - مةتافورا، ذلئ اقئننئث بؤئرقانئپ تولقئن اتقان ويئنان، قيال ورئسئنةن، داريا سةزئمئنةن، دذنيةگة كوزقاراسئنان، شةبةرلئگئنةن تؤئندايدئ.
دةنةث - ساراي، اقئلئث - ءتاننئث كئلتئ.
«ولكةلئك ذكئمةتكة»
ءتئسئث - تاس، ءتئلئث - بالعا،
كومةي - كورئك.
«وتكةن كذن»
جئلانداي ءبئرئن-ءبئرئ ئممةن ارباپ،
ؤئمةن ماحابباتتئث ئشتةن شئققان.
«انار-ساؤلة»
گاؤهارداي تازا التئنئم،
اسئلدان قالعان سارقئنئم.
باعئمنان ذشتئ بذلبذلئم،
شئلبئرئن ءذزدئ ءدذلدذلئم.
«ءبيشانئث جوقتاؤئ»
جئگئتتةر، اقئل - سةرئك، ةلشئ - جذرةك،
دةرتئنة داؤا تابار ةمشئ جذرةك.
«ءسانؤار پاتشا»
سايراعان ءتئلئم - بذلبذل،
كوثئل - ساراي،
گؤلةتكةن تئنئسئمدئ كومةي - كورئك.
«نذريلامةن ايتئسئ»
سايراعان ءتئلئم - توتئ، ءدئلئم - ساراي...
تاؤدا وسكةن بوكتةر كورمةي كوك ءبورئمئن...
«ذلجالعاسپةن ايتئسئ»
اقئن وي-پئكئرئن جةتكئزؤ بارئسئندا وعان پوةزيالئق سيپات دارئتادئ، ياعني اسئرةلةپ ءارئ كوركةمدةپ وتئرادئ. «نذپتةبةكتئث اسئ» داستانئندا ءسوز كةستةسئ، وي كةستةسئ بئلايشا ورئلةدئ:
ءار ذيگة نةشة جةردةن بية بايلاپ،
كذرسئلدةپ قارا سابا تذر قذيئلعان،
ساؤئنشئ جئگئتتةر ءجذر كونةك الئپ،
داؤئسئنا ساؤعان ءسذتتئث جةر ذيئعان.
سابادان قئمئز قذيسا تةگةنةگة،
ذيرةك، قاز شولپئلدايدئ ذشئپ قونعان.
تاثجارئق اقئننئث اسئل لةبئزئ، اسئل سوزدةرئمةن سؤرةتتئ ويلارئنئث نةگئزئ - تابيعات، جاراتئلئس تؤرالئ تولعاؤلارئندا ايقئن كورئنئس تابادئ. تابيعاتتئث جئرشئسئ ءهام تامئرشئسئ تاثجارئق اقئننئث «ئلة سيپاتئ» اتتئ ولةثئندة سذلؤلئق سؤرةتئن سوزبةن كةستةلةگةن اقئننئث وسئناؤ شئعارماسئندا كوركةمدئك شةبةرلئكتئث ذزدئك ذلگئلةرئ، بؤئرقانعان بوياؤلار الةمئ، اسسوسياسيالئق بايلانئستار جذيةسئ، ويماقتاي ويؤلئ-ويلئ، ايرئقشا ايشئقتئ، ءتذيئندئ دة تذيدةكتئ ءسوز تئركةستةرئ بار.
تذتاس ءبئر تاپ-تازا، ءناپ-نازئك سذلؤلئقتان قذيئلعان جاندئ سؤرةت. تاثعاجايئپ تاثعئ جاراتئلئستئث عالامات سئرئن:
ئلةنئث تاؤئ بيئك، ةنئ جالپاق،
جامئلعان جاسئل كورپة،
باستا اق قالپاق،
جئبةرئپ ةكئ بذتئن ةكئ جاققا،
كوسئلئپ جاتئر جايعا، كةؤدة شالقاق، - دةؤئندة تاؤ كةلبةتئ وسئ ةرتةگئدةگئ الئپ ءداؤ كةيئپتةس.
جامئلعان تذلكئ ئشئگئن بايبئشةدةي،
شئنتاقتاپ جاتئر كولبةپ، ءتوسئن اشئپ.
قالقايعان قاسئنداعئ قارا شوقئ،
وتئرعان بالاسئنداي ةتئن قاسئپ.
جارتاستا جالبئراعان جاپئراقتار،
جالاؤداي جالپئلدايدئ قويعان اسئپ،
- دةپ تاپقئرلئق تانئتا جئرلايدئ. سؤداعئ بالئقتاردئث ارةكةتئن «ءتيئپ-قاشئپ شئمشئلاسقان قئزدارعا» ذقساتادئ. جار باسئن، سؤ قاسئن، قذراقتئ جةردئ ءارقاشان جيناقئ، مذرتئن باسقان شالعا بالايدئ. «ئدئراپ تذرعان بذلت كوك تةثئزشة، جةر ءجذزئن جاسئل الا پذلئش جاپقان» دةؤئندة دة بؤئرقانعان بوياؤ بار. اسپان مةنةن جةردئ تذتاس بئرةگةي سؤرةتكة اينالدئرعان. قذزدان قارعئپ اققان بذلاقتئ «ةمئز دةپ ةنةسئنة جاس بالاداي، ئثئرسئپ قوينئثدئ اش دةپ بذراث قاققان» دةگةنئندة سؤرةتكةرلئك قولتاثبا بار. اقئن عاجايئپ تابيعاتتئث ةرةكشة قئزئق قذبئلئستارئن قذشتارلئقپةن مولدئرةتة سؤرةتتةيدئ.
بذركةلئپ اق پةردةمةن تاؤدئث باسئ،
كذنمةنةن شاعئلئسقان
قارسئ تاسئ.
جاعالاي قاتار شئققان
بالاپان تال،
سئقئلدئ سذلؤلاردئث قارا قاسئ.
استئنان اق پةردةنئث
كوگةرگةن ءشوپ،
كادئمگئ قئز بالانئث ساماي شاشئ.
باسقاعا قاراعاندا قاراعايلار،
سةكئلدئ بارلئعئنئث اتا-اناسئ.
تاستاماي جازئ-قئسئ قارا تونئن،
مذثايئپ، دةرت تولعانداي
اينالاسئ.
بذلت شئعئپ، كذن تذتئلئپ،
وتكئنشئ وتسة،
تامشئلاپ قان ارالاس كوزدةن جاسئ.
ذهلةپ سامال تيسة ئثئرانادئ،
ؤ بولئپ تذرعان شالداي ئشكةن اسئ.
تاعئنئپ قارا تذيمة، قاباق ءتذيئپ،
ئرعالئپ، ئزعارلانئپ كذشئن جيئپ.
دولدانعان ءداؤ پةرئدةي گؤ-گؤ ةتئپ،
ارةث تذر قارا تونعا ارةث سئيئپ.
تاثجارئق تابيعات دذنيةسئندةگئ نةشة الؤان دئبئستاردئ، قذبئلئستاردئ، بوياؤلاردئ، اقئندئق تذيسئك-قؤاتپةن قابئلدايدئ، ياعني اقئنشا ةستيدئ، كورةدئ، سالئستئرادئ. وعان جان جذيةسئنئث تولعانئستارئ، قاناتتئ قيالئ، داريا كوثئلئ، اقئننئث تامئلجئعان ءتئلئ قوسئلئپ سيمأوليكالئق-پوةزييالئق سذلؤلئققا قانئق سوم سؤرةت مذسئندةيدئ ةمةس پة؟! زادئندا، «ئلة سيپاتئ» تولعاؤئ - سذلؤلئققا بولةنگةن كوركةم تةثةؤلةر القاسئ. ماسةلةن:
بايقاساث ئلة جةردئث ورتاسئنداي،
ةگةردة دةنة بولسا قولقاسئنداي.
تاؤئ - التئن، تاسئ - كذمئس،
اعاشئ - جةز،
سؤلارئ - ةركةك قويدئث سورپاسئنداي.
ولكةسئ - بايبئشةنئث دةنةسئندةي،
مذحيتتئث كةؤدةسئ بار كةمةسئندةي.
بارلئعئن باؤئرئنا الئپ تذر تةربةتئپ،
وسئرگةن ءوز قولئمةن ةنةسئندةي.
كوكئرةگئ كوك تةثئزدةي تؤلاعان، كوك نوسةردةي بؤئرقانعان، توتئ قذستاي شئرقاعان، الماس ءتئلدئ اقئن تاثجارئق جايناعان جاراتئلئستئث بارلئق قذبئلئستارئنا كوركةمدئك مئنةزدةمة بةرئپ، وعان ءتان ذيلةسئمدئ، جاراسئمدئ ساؤلةت دارئتئپ، جاندئ كذيگة ةنگئزئپ، شابئت وتئن مازداتئپ، سةزئمگة اسةر ةتكةن. مئسالئ، جئپكة تئزگةن مارجان تاسئنداي بذلدئرگةندئ، سذلؤلاردئث سئرعاسئنداي سئلدئراعان جاقذتتاي جارقئراعان تاؤ بذرشاق پةن قاراقاتتئ، جةلبئرلئ قئزئل الا كويلةك كيگةن قايئثدئ، كةستةلئ كيمةشةكتئ ذرعاشئداي دولانانئ، كةرئلئپ كةربةز قئزداي سئلاثداعان جاس تالدئ، شارباتتاي تازا اؤانئ، بارلئق الةمدئ نذرئنا بالقئتقان كذندئ اسةرلةپ، مانةرلةپ، كوسئلتة سيپاتتاي كةلئپ، سئزئلئپ تاث بةلگئسئ كورئنگةندةگئ اي مةن جذلدئزدئث بوزارا باستاعانئن بئلايشا ورنةكتةيدئ:
تذيعئننان قاشقان قؤداي اي بارادئ،
قذلديلاپ الدئ-ارتئنا قاراماستان.
كئرپئگئن اندا-ساندا ءبئر قاعادئ،
جذلدئزدار قاتئن قذساپ قارا باسقان.
اقئندئق مادةنيةتئ جوعارئ، ءورئ-قئرئ بئردةي تاثجارئق عاشئقتئق وتئنا ورتةنگةندةردئث قيمئل-ارةكةتتةرئن قوسا جئرلايدئ. ذلتتئق ءتئلدئث مةيلئنشة نازئك، ءمولدئر، تةرةث سئرلارئن، ءسوزدئث اؤةزدئلئگئن، پوةزيالئق ءمانئن، كوركةمدئك قاسيةتتةرئن اشؤعا سذلؤ جاراتئلئس پةن كوركةم تابيعات سؤرةتتةرئ (البةتتة، تاثجارئقتاي قذدئرةتتئ اقئن ءذشئن) ذيتقئ بولسا، ةكئنشئ جاعئنان، شئعارمانئث كوركةمدئك ساپاسئن، ئشكئ مازمذنئن، ورنةكتئلئگئن كةمةلدةندئرةدئ، كةمةل كةلئسئم تؤدئرادئ. ةرةسةن ةرلئكپةن تةثدةسسئز رؤحتئث جئرشئسئ، ار مةن نامئستان جارالعان تؤمئسئ بولةك، تابيعاتئ ةرةك تاثجارئق وقؤ ونةرئن دة، سويلةؤ ونةرئن دة، جازؤ ونةرئن دة، تئثداؤ ونةرئن دة تولئق يگةرئپ مةثگةرگةن دارا تذلعالئ سذثعئلا ونةرپاز.
ءتئلدئث جازباشا، اؤئزشا تذرلةرئن ناعئز ادةبي ءتئلدئث دارةجةسئندة قولدانؤ - قاس شةبةر سؤرةتكةردئث ءئسئ، ماشئعئ. ول «ئلة سيپاتئن» قاپةس زاثگئنئث سذراؤئمةن 1943- جئلئ ءذرئمجئ تذرمةسئندة حاتقا جئلدام تذسئرگةن. «ونةر جةلماياسئ - يسا» سياقتئ تاثجارئق اقئن دا توسئننان جذرةكتئ ةلةث ةتكئزگةن قذبئلئستاردئ، نارسةلةردئ، وقيعالاردئ تئلگة تيةك، سوزگة جيةك ةتئپ، تاپقئرلئقپةن، كةمةل كةلئسئممةن سيپاتتاپ، تاثداي قاقتئرئپ وتئرعان. اقئننئث شابئتتئ شئعارماشئلئق ءومئربايانئندا مذنداي مئسالدار كوپ كةزدةسةدئ.
تاثجارئق جولدئ ذلئ وي-سةزئم، سئرلئ تولقئندارئن كذيلئ، قؤاتتئ جةتكئزةدئ. سذلؤلئققا، كوركةمدئككة ئثكار اقئندئق جذرةگئ قاشان دا كورئكتئ تةثةمةلةردئ جذيرئكتئكپةن تئزبةكتةيدئ. ارينة، تابيعي قاسيةتتةرئمةن جانئثدئ باؤرايدئ. «كةثةس» دةيتئن تولعامئندا جان سارايئثدئ نذرلاندئراتئن مئناداي اسةم، ماعئنالئ تةثةؤلةر كوثئل سةرگئتئپ، وي-سانا دذنيةسئن نذرعا، سئرعا كةنةلتةدئ:
ذلپاداي ءبئزدئث قازاق ذلپئلدةيدئ،
جورعاداي العا ءتذسئپ بذلكئلدةيدئ.
ويناعان ور كيئكتةي قايران قازاق قاسئرةتتئ تاريحئنداعئ قؤعئن-سذرگئندةردئ ايشئقتاپ كةستةلةيدئ.
اقئننئث ءوز سوزئمةن ايشئقتار بولساق «قايناعان قاسئرةتتئث قازانئندا»، تذزاقتئث وتئنا جانئپ، ءتانئ مةن جانئ ازاپتالئپ، كوكئرةككة شةر بايلانئپ، تورعا شئرمالئپ جذرسة دة ذلتتئق پوةزياعا ذشان-تةثئز جاثالئقتئ قذبئلئستار، سئبئزعئنئث كذيئندةي سئرلئ اعئستار، مةرؤةرت تولقئندار قوسئپتئ-اؤ! «جئر دةگةن سارقئلمايدئ جئرلاي بةرسةم، سئر دةگةن تاؤسئلمايدئ تئثداي بةرسةث!» دةگةن ءسوزئ دارياداي تولقئعان اقئندئعئنان سئر شةرتةدئ.
ذلتئنئث دانالئق تاعئلئمعا ية تاماشا ويلار مةن سوزدةرئن، كةسةك تولعامدارئن كوكئرةگئنة توقئعان تاثجارئق اقئن دا شالقئعان ويدئ ويماقتاي عئپ كةستةلةپ، شةگةلةپ، تذجئرئمداپ جةتكئزةتئن ناقئل ءسوز ذلگئسئن دة ورنئمةن قولدانادئ.
تاعاسئ بار جئلقئنئث،
تاسقا جايما شاشاسئن.
ءدامئن الساث عئلئمنئث،
تاعئ دا اؤزئثدئ اشاسئث.
«وقئ، جاستار، قالام ال!»
وسةك ايتئپ، ءورت قويئپ،
ءبئر-بئرئثمةن الئسپا.
مانساپ دةسة شاپقئلاپ،
پارا بةرئپ پذل شاشپا.
«قازاققا ارناؤ»
اقئن ناقئل-عيبرات سوزدةرئندة ءومئر، دذنية، جاراتئلئس سئرلارئن، ار-نامئسقا قاتئستئ وي-پئكئرلةرئن، اقئل مةن سذلؤلئقتئث تذتاس قذيعان قذيماسئنداي تذيئندئ تذجئرئمدارئن شةبةر سئيعئزئپ بةرةدئ. تاثجارئقتئث ءسوز ساپتاؤئ، وي تولعاؤئ وسئنداي. كوركةمدئلئك - مازمذن مةن ءپئشئن بئرلئگئنةن، پوةتيكالئق بايلانئستارئنئث سايكةستئگئنةن تؤادئ. كذللئ سؤرةتتةگئش-بةينةلةگئش قذرالدار جذيةسئنئث ئشكئ جاراسئم-ذيلةسئمئنة تاؤةلدئ ةستةتيكالئق ساپا-قاسيةتتةر سؤرةتكةردئث ينتةللةكتئلئك مادةنيةتئنة، كوركةمدئكتئ سةزئنؤدةگئ ونئث اقئندئق قابئلةتئنة، شئعارماشئلئق تاجئريبةسئ مةن پاراساتئنا تاؤةلدئ.
اقئن «ايؤداي گذرئلدةگةن» انتذرعانداردئث نةبئر قذقايئن كورسة دة جئر-تولعاؤلارئن قذيقئلجئتا توككةن، ادئلةتسئزدةردئث ءئسئن سوككةن. اقئننئث «تذرمة تاريحئ»، «ؤا، جئگئتتةر!»، «تذرمة حالئ»، «كئلتشئگة»، «گومينداثعا»، «وتكةن كذن» ءتارئزدئ تراگةديالئق سارئندا ايتئلعان تولعاؤلارئندا رومانتيكالئق ةرةكشة ءبئر اؤةن بار.
ءاسئلئ، تاثجارئقتئث اقئندئعئ - پوةزيالئق سذلؤلئق پةن كوركةمدئكتئث كةپئلئ. ذلت ءتئلئنئث قازئناسئن اقئندئق سذثعئلالئقپةن، ونةرپازدئق قابئلةتپةن، اقئل-ويدئث، سةزئم قؤاتئمةن اقتارعان.
سوندئقتان دا سذثقار داؤئستئ، تذلپار شابئستئ، وت لةپتئ تاثجارئقتئث تاماشا جئرلارئ، ءوزئ ايتقانداي، «زاتئ پاك جاراتئلئستئث»، «جازؤ كةستة، وقؤ ونةردئث» قاستةرلئ بةلگئسئندةي جاثعئرئپ-جاسارئپ، جاقذتتاي جايناپ، جةردةي كوكتةي بةرمةك.
24-مامئر كذنئ استاناداعئ ل.ن.گؤميلةأ اتئنداعئ ةؤرازيا ذلتتئق ؤنيأةرسيتةتئندة «الاش يدةياسئ جانة تاثجارئق جولدئ ذلئ مذراسئ» اتتئ حالئقارالئق عئلئمي-تاجئريبةلئك كونفةرةنسيا جانة «شئن تئلةك» اتتئ ادةبي-تانئمدئق كةش وتةدئ.
سةرئك نةگيموأ، ل.ن.گؤميلةأ اتئنداعئ
ةؤرازيا ذلتتئق ؤنيأةرسيتةتئنئث
پروفةسسورئ، فيلولوگيا عئلئمدارئنئث دوكتورئ
دةرةككوز: «انا ءتئلئ» گازةتئ