بالعئمبةك يماشةأ: «ذشئنئپ» ايتئساتئن جاستان ءوتئپ كةتتئم

  استانا. 24 - مامئر. قازاقپارات - جاقئندا الماتئدا وتكةن ايتئستا 40 مئث دوللار بايگة الدئثئز. قوماقتئ قارجئنئ قايدا جذمساعانئثئزدئ بئلؤگة بولا ما؟ ساداقا، زةكةت بةردئثئز بة؟ اثگئمةمئزدئ وسئدان باستايئقشئ...

بالعئمبةك يماشةأ: «ذشئنئپ» ايتئساتئن جاستان ءوتئپ كةتتئم

 - مةنئ قولداعان كورةرمةننئث، انامنئث، دوس-جاران، تؤئس-تؤعانئمنئث دذعا-تئلةكتةرئنئث قابئل بولعانئ شئعار، اللا ءناسئپ ةتئپ باس جذلدةنئ ولجالادئق.  «تويوتا-كامري» اأتوكولئگئ دةلئنگةنئمةن، جذلدةنئ دةمةؤشئلةر اقشالاي بةردئ. ول ءسئز ايتئپ وتئرعانداي 40000 دوللار ةمةس، 12000 دوللار. ءبئراق ماسةلة اقشادا ةمةس قوي. تولة، ايتةكة، قازئبةكتةي ءذش ءبيئمئزدئث ايتئسئندا توپ جارعانئما اللاهقا شذكئرلئك ةتةمئن. جذلدةمدئ اناممةن اقئلداسا وتئرئپ، تؤعان اعاما تارتؤ ةتتئم. ويتكةنئ اعامنئث ءدال سول ايتئس بولعان 9-مامئر كذنئ تؤعان كذنئ ةدئ

- بذل جولعئ ايتئستا بالدئق جذيةنئث ورنئنا «جةثدئ-جةثئلدئ» دةپ باعالاؤ ءادئسئ ةنگئزئلدئ. جاثا ءتاسئل كوثئلئثئزدةن شئقتئ ما؟

- «جةثدئ-جةثئلدئ» دةپ باعالاؤدئ اقئندار ءوزئمئز ذسئندئق. سةبةبئ، سوثعئ كةزدة «اقئندار جاتتاپ الئپ ايتئسادئ ةكةن»، «ساحناعا كةلئسئپ الئپ شئعاتئن كورئنةدئ»، «سؤئرئپ سالئپ ايتئساتئندار جوق ةكةن» دةگةن سئندئ اثگئمةلةر كوبةيئپ كةتتئ. اركئمنئث اؤزئندا جذرگةن اثگئمةلةرگة،  ايتئستئث بةدةلئن تذسئرةتئن  جايلارعا توسقاؤئل قويؤ ماقساتئندا، ءبئز وسئ باعالاؤ جذيةسئنة توقتادئق. قارسئلاسئثمةن الدئن-الا كةلئسئپ الئنعان ايتئس قاشان دا ءساتتئ شئعادئ. ايتئس جاقسئ وتكةننةن كةيئن قازئلار ةكئ اقئنعا دا كئلةث 10 ذپاي بةرئپ، ةكئنشئ اينالئمعا وتكئزةدئ. ال ءبئر-بئرئمةن كةلئسپةي، «نة دة بولسا ساحنادا كورةمئز» دةگةن اقئنداردئث ايتئسئ جاقسئ شئعا بةرمةيدئ، كةيدة سولعئنداؤ ءوربيدئ- داعئ، ةكةؤئ دة كةلةسئ اينالئمعا وتپةي قالادئ. 8-9 دةگةن ذپايلار السا، ةكئنشئ اينالئمعا وتپةيدئ، ءتئپتئ كئلةث 10 الئپ، اراسئندا ءبئر-ةكئ 9 كةتسة دة، كةلةسئ اينالئمعا جول جوق. «قارسئلاسئممةن كةلئسؤگة بارمايمئن»، «حالئقتئ الدامايمئن» دةيتئن شئنايئ اقئندارعا بالدئق جذيةنئث كةسئرئن تيگئزگةن كةزدةرئ بولدئ. 

- ال ءسئز قالاي ايتئسئپ ءجذرسئز؟ «ايتئسئم سةرگةكتةؤ بولسئن» دةپ الدئن-الا كةلئسئپ الئپ جذرگةن جوقسئز با؟

- ءار كةزدة ءارقالاي عوي. بذل جولئ «جةثدئ-جةثئلدئ» دةگةن وليمپيادالئق جذيةنئ ايتئستئ تازالاؤ ماقساتئندا ةنگئزدئك. مذنئ حالئقتئث كوبئسئ تذسئنبةدئ نةگئزئ. ةكئ جاقسئ ايتئپ تذرعان اقئننئث ةكةؤئ دة كةلةسئ اينالئمعا جولداما السئن دةپ ايعاي-سذرةث بولئپ كةتتئ. سوثعئ شئققان ءتورت اقئنعا  «جةثدئ»، «جةثئلدئ» دةپ تورةلئك ايتئلعان جوق. قازئلار باعالاؤ ءتارتئبئن اياعئنا دةيئن اپارمادئ، ةكئنشئدةن «جةثئلدئ» دةلئنگةن اقئن قئزداردئ كةلةسئ اينالئمعا قوسئپ جئبةردئ. ةگةر اينذر تذرسئنبايةأا مةن جانسايا مؤسينانئ قوسقئسئ كةلة مة، وندا قازئلار ءاؤ باستا «جةثدئ» دةپ داؤئس بةرؤئ كةرةك ةدئ. وسئنداي كةمشئلئكتةر ورئن الدئ دةمةسةث، ءوز باسئم «جةثدئ-جةثئلدئ» دةپ باعالاؤدئ قذپتايمئن.

- ايتئسكةرلةردئث ايتئسؤ ستيلئنة بايلانئستئ ةل الدئندا بةلگئلئ ءبئر وبرازئ قالئپتاسئپ قالعان. اقمارال لةؤبايةأا دةگةندة - اقمارالدئث كةسةك سويلةيتئنئ ةلةستةيدئ. اينذر تذرسئنبايةأا دةگةندة - اينذردئث ماقتاپ وتئرئپ، ماقتامةن باؤئزدايتئنئ، حالئققا دا، قازئلارعا دا جاعا بئلةتئندئگئ كوز الدئمئزعا كةلةدئ. رينات زايئتوأتئث ايتئستاعئ وتكئرلئگئ، ويئن تايسالماي ايتاتئنئ بار. ءسئزدئث ةسئمئثئز اتالعاندا بذرئندارئ ادةمئ قالجئثدارئثئز، ايتئستاعئ يؤمورئثئز ويئمئزعا ورالؤشئ ةدئ. سوثعئ جئلدارئ يللاحي جولعا ءتذسئپ، سول وبرازئثئز كومةسكئلةنئپ بارا جاتقان سئندئ. بذعان نة دةيسئز؟

- ويئثئزدئ ءتذسئندئم. كةزئندة ءوزئم «ايتئستاعئ يؤمور مةن ساتيرا» دةگةن تاقئرئپتا ديسسةرتاسيا قورعادئم. كورةرمةندئ وزئثة باؤراپ الؤ ءذشئن ءبئر-ةكئ ءازئل تاستاپ، ول ازئلدةرئث ايتئس سذيةر قاؤئمعا ذناپ جاتسا، جذرةگئنة جول تاؤئپ العاننان كةيئن باسقا دا شؤماقتارئثدئ وتكئزة الاسئث. بذرئندارئ ازئلدةپ ءار نارسةنئ ايتتئق قوي. ءازئل-كذلكئ، ويئن-قالجئث ارينة كةرةك، ءبئراق ءدئن جولئنا تذسكةننةن كةيئن ورئندئ ءازئل مةن ورئنسئز ءازئلدئث ارا جئگئنة اباي بولعان ءجون ةكةنئن ءتذسئندئم.  قازئر مذلدة ازئلدةسپةيمئن، ساحنادا امانداسقانئمنان باستاپ، قوشتاسقانئما دةيئن كذثئرةنئپ ءدئندئ ايتامئن دةمةيمئن. ايتسة دة، مذمكئندئگئنشة حالئققا شؤاقتئ، جئلئ سوزدةر ايتؤعا تئرئسامئن. قازئرگئ ايتئستارئم مةيلئنشة سالماقتئلاؤ. ويئمئزعا عانا ةمةس، بويئمئزعا دا سالماق قوسئلدئ عوي ونئث ذستئنة.  بذرئنعئداي «حاي-لايلئم» دةپ جةر تةؤئپ، انانئ-مئنانئ ايتئپ، ذشئنئپ ايتئساتئن جاستان ءوتئپ كةتتئم. ءار نارسةنئث ءوزئنئث ؤاقئتئ بولادئ. جاس كةزدةگئ ازئلدةرئم وبرازئمدئ اشئپ تذراتئن. بذگئندة ونداي ازئلدةر ايتؤ - جاسئما دا، تانئم-تذسئنئگئمة دة ونشا كةلمةيدئ. 

- سوثعئ ايتئستا ازئلدةيمئن دةپ قازئلاردان ءسوز ةستئپ قالعان اقئن قئزدارئمئز دا بولدئ. جانسايا مؤسينانئث ساقالعا بايلانئستئ ايتقان ءازئلئن قالاي قابئلدادئثئز؟

- قازئرگئ ايتئستا مادةنيةت، ادةپ دةگةن قالئپ بار. ول دذرئس تا. بذرئنعئ اقئندار قارسئلاسئنئث باسئنئث تازدئعئن، اياعئنئث اقساق، كوزئنئث سوقئرلئعئن دا ءسوز قئلعان. شوجةلةردئث زامانئندا قارسئلاسئنئث ءوزئنئث عانا ةمةس، ءتئپتئ جةتئ اتاسئنئث دا ءمئن-سئنئن بةتكة باسئپ، كةمشئلئگئن قوپارئپ ايتقان، وعان تيئم دا بولماعان. ايتئستا ءازئل بولعان دذرئس. ءبئراق ادةپتةن اسپاعانئ ءجون. اقئننئث جةكة باسئنا تيئسكةن ةشتةثة ةمةس، بذكئل ذلتتئث ايالاعان ذعئمدارئنا ءتئل تيگئزبةؤ قاجةت.

جانسايا مؤسينانئث مذحتار نيازوأقا ايتقان: «ساقالئثدئ وسئرة بةر، وسكةسئن قئرقئپ الام دا، بايپاق قئپ باسئپ الام» دةگةنئن ءازئل دةگةنئمئزبةن، مذنئ ةستئگةندة حالئقتئث ءوزئ ءبئرتذرلئ قوبئرايئپ قالدئ. سول جةردة وتئرعان ساقالدئلار دا، ساقالسئزدار دا قينالئپ قالدئ، قئسقاسئ.   ويتكةنئ، ءبئر مذحتار عانا ةمةس، پايعامبارئمئز دا ساقال قويعان، كةشةگئ وتكةن بابالارئمئزدئث بارئندة دة ساقال بولعان. ءتئپتئ سول ايتئستئث باس تاقئرئبئ  تولة، ايتةكة، قازئبةك بيلةرئمئزدئث دة ساقالئ بولعان. جانسايانئث بذل ءسوزئن جاستار دذرئس قابئلداماي قالؤئ مذمكئن. بذتئندةي ءبئر ذلتتئث قاستةرلةگةن قذندئلئعئنا تيئسپةؤ كةرةك. جانسايانئث تالانتئن ءوزئم جاقسئ مويئندايمئن، سوثعئ كةزدة تئنئسئ اشئلئپ جذرگةن، ايتئستا اقئن قئزدارئمئز ازايئپ كةتكةندة جارقئراپ كورئنئپ جذرگةن قارئنداسئمئز. ءبئراق ةلدئث الاقانئندا جذرگةن اياؤلئ قارئنداسئمئزدئث اثداماي ايتقان ءازئلئ ادةپتةن وزئثقئراپ كةتتئ.

- ءسئز ءذشئن قولايسئز قارسئلاس كئم؟ «وسئ اقئننئث ويئن بولجاؤ مذمكئن ةمةس-اؤ» دةپ، ئشتةي ءئش جيئپ جذرةتئن قارسئلاسئثئز بار ما؟

- مةن ءوزئم ءسوز قاعئستئرسام دةپ ارمانداعان اسةلحان، ءاسيا اپالارئمئزبةن، شورابةك، ازئمبةك، ايتاقئن اعالارئمئزدئث قاي-قايسئسئمةن دة ساحنادا ءسوز قاعئستئرئپ، بئرگة ونةر كورسةتتئم. جالعئز-اق ةرئك اسقاروأپةن ايتئسپاعان ةكةنمئن. ءوز باسئم سول كئسئگة قاتتئ ةلئكتةدئم، ةرئك اعامئزدئث ءاربئر ايتئسئن ءسذيسئنئپ تئثداؤشئ ةدئم. ول كئسئ ومئردةن ةرتة وزئپ كةتتئ دة، بئزگة ول كئسئمةن ايتئسؤ بذيئرمادئ. بالا كذنئمدة كورسةم دةپ ارمانداعان ايتئستئث مارعاسقالارئنئث ءبئرازئنئث كوزئن كوردئك، ساحنالاس، ساپارلاس بولدئق دةگةندةي.

ايتئسپاساق تا، تاؤشةن ءابؤوأا اپامئزدئث، قاليحان التئنبايةأ، كوكةن شاكةيةأ سئندئ اتالارئمئزدئث باتاسئن الدئق. سول كةزدةردة اعا-اپالارئمئزدئث قاي-قايسئمةن ايتئسؤعا دا ءئش جيئپ، ئشتةي قالتئراپ جذرةتئنبئز. ولارمةن ةتةنة ارالاسپاعاندئقتان، سئرئن بئلمةگةندئكتةن شئعار. قازئر ايتئستا جذرگةنئمة  23 جئلعا جؤئقتاپتئ، ءوزئمنئث ذزةثگئلةستةرئمنئث بارلئعئمةن دة لايئقتئ دةثگةيدة ءسوز جارئستئرا الامئن دةپ ويلايمئن. ءبئز ءذشئن قاؤئپتئلةرئ - كةيئنگئ شئققان جاس اقئندار.  ولاردئث قاي جاقتان وراعئتئپ سوعاتئنئن بئلمةيسئث. بذگئنگئ جاستار ايتئستئث بئرنةشة بؤئنئن سالئستئرا زةرتتةپ، تئثداپ، ابدةن جاتتاپ العان. ءبئزدئث ءتئپتئ 1995-96 - جئلعئ ايتئستارئمئزدئث تاسپاسئن كورئپ، بذرئندارئ قالاي ايتئسقانئمئزدئ، قازئر قالاي ايتئساتئمئزدئ بولجاي الادئ. كةيئنگئ جاستاردئ بئلمةگةسئن، نةندةي تذيگةنئ بار ةكةنئن ذقپاعاسئن، ولارمةن ايتئسؤ  قيئن. ونئث ذستئنة وزئثنةن 10-15 جاس كئشئ بالالارمةن تارتئسؤ دا وثاي ةمةس. اربئردةن كةيئن ولارمةن ايتاتئن ورتاق تاقئرئپ تاپپاي دا قالاسئث. مةلس، امانجول اعالارئمئزدئث ايتئستان شةگئنشةكتةگةندةرئ دة سودان شئعار.

- «اقئندار ةلؤگة جةتپةي ايتئستان كةتئپ جاتئر. جامباس اؤئرئپ، جاق تذسكةنشة ايتئساتئن زامان ءوتتئ» دةيسئز عوي دةمةك...

- قازئرگئ ايتئستا اينذر تذرسئنبايةأالار ةث ذلكةن اقئن بولئپ قالدئ. ءبئز دة شال-كةمپئر بولؤعا جاقئنداپ قالئپپئز. ايتئستان باسقا دا سالاعا بذرئلسام دةگةن ويلار بولعان بذرئندارئ. ءاؤ باستا عئلئمعا دا سول نيةتپةن باردئق. ءبئراق ايتئستئ قويا دا المايدئ ةكةنسئث، ايتئس بولاتئنئن ةستئگةندة ةلةثدةپ، شاقئرئپ قالار ما ةكةن دةپ تئپئرشئپ تذرامئن.

قانشا جاسقا دةيئن ايتئساتئنئمدئ ءبئر اللا بئلةدئ. بار ايتارئم - حالئققا ايتارئم تاؤسئلعاندا، ءسوزئم تذگةسئلگةن، اقئندئق قؤاتئم ازايعانئن سةزگةن كذنئ ايتئستان ئعئسامئن. قؤانتاتئنئ - ايتئس سذيةر قاؤئم ساحنادان كةتكةن اقئنئن ءالئ كذنگة ئزدةيدئ. تاؤشةن، ءاسيا اپالارئمئزدئ، شورابةك، قونئسباي اعالارئمئزدئ، كذنئ كةشة ومئردةن وتكةن ورازالئ دوسبوسئنوأتئث ايتئستارئن ساعئناتئن ونةردئث شئن جاناشئرلارئن كورگةندة، ئشتةي ريزا بولئپ قالاسئث.

- جاقئندا بولعان ايتئستا «بئزدةر، بئزدةر، ايتئس دةگةن ةلدةنبئز» دةپ تذثعئشباي ايتاتئن ءاننئث اؤةنئنة سالئپ ءبئراز دذنية ايتتئثئز. «بئزدةر، بئزدةر، ورازدئ دا وسئ قولمةن كومگةنبئز» دةپ جئرلاعانئثئزدا زالدا كوزئنة جاس الماعان ادام قالمادئ. ساحنادا سولاي سويلةگةنئثئزبةن، بئلتئر ورازالئنئ ةسكة الؤ كةشئندة توبة كورسةتپةدئثئز عوي. ايتئستئث كورةرمةنئ رةتئندة اقئندارعا نازئمدئ، وكپةمدئ ايتقئم كةلئپ وتئر.  ورازالئ مةن اجار تذزةلبةك قئزئن ةسكة الؤ كةشئنة 3-4 اقئن عانا كةلدئ. ئمئراسئزدئقتارئثئز با، ذيئمشئل ةمةستئكتةرئثئز بة، الدة ورازالئنئ ذمئتقاندارئثئز با، وسئنئ تذسئنة المادئق. ورازبةن ذزةثگئ قاعئستئرعان اقئندار تذگةل جيئلئپ، سول كةشتئث جذگئن ارقالاپ، وراز جايلئ جئرلاؤعا بولماس پا ةدئ؟!..

- جؤرناليستةر نةگة كةلمةدئثئزدةر دةپ ءبئزدئ بئردةن كئنالاي سالاسئزدار. ال ءبئز شئنئ كةرةك، سول كةشتئث وتةتئنئن ءذش كذن قالعاندا بئلدئك. ءاؤ باستا اجار تذزةلبةك قئزئن ةسكة الؤعا ارنالعان كونسةرت دةپ ةستئدئك. 2-3 كذن قالعاندا ورازدئ دا ةسكة الؤ كةشئ دةپ حابارلاستئ. ول كةزدة، ارينة، ءار جاقتا جذرگةن اقئندار بئردةن ذشئپ بارا المايمئز. بذل سذراقتئث جاؤابئن  ذيئمداستئرؤشئلاردان سذراعانئثئز ءجون. «ذيئمداستئرؤشئلار حالئقتئ جيناؤ ماقساتئندا ورازدئث اتئن پايدالانئپ كةتتئ مة، بالكي» دةگةن دة ويعا قالامئن. ةث وكئنئشتئسئ، اقئندار حالئق الدئندا ءسئز ايتقانداي ورازدئ ئزدةمةيتئن، سذرامايتئن بولئپ كورئنئپ قالدئق.

- ءئزباسار شاكئرت دايئنداؤ جاعئن ويلانئپ كوردئثئز بة؟

- شاكئرت تاربيةلةؤ ءذشئن اقئندار مةكتةبئن اشؤ شارت ةمةس دةپ ويلايمئن. مةنئ وقؤشئلار ايتئسئنان ايتاقئن بذلعاقوأ اعامئز بايقاپ، بئرنةشة رةسپؤبليكالئق دوداعا اپاردئ. ءسويتئپ، ول كئسئ ذستازئم بولئپ، ايتئستئث قئر-سئرئنا قانئقتئردئ. ءبئراق ءوزئمدئ تةك قانا ايتاقئننئث عانا شاكئرتئمئن دةي المايمئن. ويتكةنئ مةن ءار اقئننئث وزئمة ذناعان ءسوزئن، قاسيةتئن الؤعا تئرئستئم. شورابةك، ةسةنقذل اعالارئمئزدان قالجئث-قاعئتپانئ ذيرةندئم، ةرئك اسقاروأ، اسةلحان قالئبةكوأالاردان شئندئقتئ ايتار تؤرالئقتئ، باتئرلئقتئ الدئم. سوندئقتان الدئثعئ وتكةن اعا بؤئننئث ءارقايسئسئن ءوزئمنئث ذستازئم دةپ ايتا الامئن. ءوزئمئزدئ كورمةسة دة، ايتئستارئمئزدئ تئثداپ، ءبئزدئ وزئنة رؤحاني تئرةك كورئپ جذرگةن بالالار بار شئعار. تالدئقورعاندا ءئ.جانسذگئروأ اتئنداعئ جةتئسؤ مةملةكةتتئك ؤنيأةرسيتةتئندة قئزمةت ئستةگةنئمدة ماثايئمئزعا توپتاسئپ، اقئندئقتئث قئر-سئرئنا قانئققئسئ كةلگةن جاستار بولدئ. استانادا دا بار.  ارنايئ مةكتةپ اشئپ، وتئرعئزئپ قويئپ ءدارئس بةرمةسةك تة، اقئندئققا تالاپتانعان باؤئرلارئمئزعا باعئت-باعدار، اقئل-كةثةس بةرئپ ءجذرمئز دةؤئمة بولادئ.

- اعا، دةموگرافياعا قانشالئقتئ ذلةس قوستئثئز؟

- بذل ةندئ ماقتانئپ ايتاتئنداي شارؤا ةمةس، جذرتتئث ءبارئ جاساپ جاتقان شارؤا عوي. اللاعا شذكئر، بةس ذلئمئز بار. اللا بةرةم دةسة، بةسةؤمةن توقتايئق دةپ وتئرعان جوقپئز. ءوزئمنئث انام جةتئ قذرساق كوتةرگةن، جذبايئمنئث اناسئ ون قذرساق كوتةرگةن جان. ون بولماسا دا، جةتئگة جةتپةي توقتامايمئز.

سذحباتتاسقان - قارلئعا يبراگيموأا
«حالئق ءسوزئ»

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى