تذرئك تاريحئنداعئ قاثلئلار

استانا. 20 - مامئر. قازاقپارات - شئثعئسحان 1219 - جئلئ قاثلئنئث حانئ قايئرحاندئ ءولتئرئپ، استاناسئ وتئراردئ اسكةرئمةن جةرمةن-جةكسةن ةتئپ تالقانداعان سوث، قايئ حان 1220- جئلئ امان قالعان حالقئنئث ةلؤ مئث ءذيئن الئپ، رؤم جةرئنة بارادئ.

تذرئك تاريحئنداعئ قاثلئلار

 ءبئراز ؤاقئتتان كةيئن، سوعئس اياقتالعان سوث قايئنئث بالاسئ سذلةيمةن ةلئن الئپ قايتادئ. جولدا ةأفرات دارياسئنان ءوتؤ بارئسئندا، ءوزئ سؤعا كةتئپ مةرت بولادئ. امان قالعان ءتورت جذزدةي ءذيدئ سذلةيمةننئث بالاسئ تذعئرئل ارئز ماثئنا الئپ كةلئپ، سول ماثدا توقتايدئ.

وعئزداردئث قئنئق تايپاسئنان شئققان اسكةرباسشئسئ، سالجذقتئث نةمةرةسئ توعئرئل-بةك 1040-1060- جئلدارئ كئشئ ازيادا سالجذك تذرئكتةرئنئث مةملةكةتئن قذرعان. سالجذك اسكةرئنئث جارتئسئ قاثلئدان قذرالعان بولاتئن. بذل جةر بةيلئكتةرگة ءبولئنئپ كةتكةن بذرئنعئ سالجؤك مةملةكةتئنئث جةرئ بولاتئن. (بةيلئك - «بةي»، ياعني بيلةؤشئ دةگةن سوزدةن شئققان). وسئ بةيلئكتةردئث ءبئرئ - كونيا سذلتاندئعئنئث جةرئ-تئن.

سةلجذكتةردئث ءتذبئ وعئز قاعاندئعئنا بارئپ تئرةلةدئ. تؤئستاس تايپالار بولعاندئقتان وسئ جةردئ سذلةيمةننئث بالاسئ تذعئرئلعا ءبولئپ بةرةدئ...

كةيئن، شاپقئنشئلئق قارقئنئ سايابئرسئعان كةزدة قاثلئلاردئث ءبئر بولئگئ ءوزئنئث تاريحي وتانئنا قايتادئ. قالعان قاثلئلارعا باسشئ بولئپ تذعئرئل قالادئ. تذركيانئث گةوگرافيالئق قارتاسئندا، قازئرگئ كةزدة بذل جةرلةردئ اققويلئ، قاراقويلئ دةپ اتايدئ. ءبئزدئث قازاقستان اؤماعئنداعئ سارئ ارقا جةرئ دةگةن سياقتئ. اققويلئ مةن قاراقويلئ قازاق شةجئرةسئندة ئستئ رؤئنا جاتادئ. ال، ئستئ قاثلئعا جاتادئ. (ذلئ ءجذزدئث شاپئراشتئ، ئستئ، سئرگةلئ جانة وشاقتئ بذل تورتةؤئ قاثلئدان شئققان. البان، قوثئرات، اداي شةجئرةسئ 52، 36 جانة 50-بةتتةردئ قاراثئز. (اأتورئ حاليدؤللين و.ح. 2006، «توو،ترانسينتةر»)

تذعئرئل جةرگئلئكتئ تايپالاردئث ءبئرئنئث بيلةؤشئسئ عالاليددين دةگةن مةن شئثعئسحاننئث بالاسئ شاعاتايدئث اسكةرئ سوعئسئپ جاتقانئن كورئپ، عالاليددينگة بولئسئپ كوپ قايرات كورسةتةدئ. ونئث سةبةبئ دة بار ةدئ. شئثعئسحان 1219 - جئلئ قاثلئنئث حانئ قايئرحاندئ جاؤئزدئقپةن ءولتئرئپ، استاناسئ وتئراردئ باسئپ العان بولاتئن. بذل سونئث كةگئن قايتارؤ بولدئ.

 تذعئرئل اكةسئنةن دة مئقتئ جاؤئنگةر بولئپ وسكةن ةكةن. ول قاراشا حاسار دةگةن جةرلةردئ باسئپ الادئ. بذعان عالاليددين رازئ بولئپ، اسكؤد، قاراشا تاؤ، تذمانشئ دةگةن جةرلةردئ بةرةدئ. ةرتوعئرئل قايتئس بولعاننان سوث، 10 جئلدان كةيئن 1282 - جئلئ عالاليددين بالاسئ وسماندئ ءوز الدئنا بولةك بةك قويدئ. مذنان ون ءبئر جئلدان سوث تابريزدةگئ شئثعئس ناسئلئنةن حان بولئپ تذرعان عازان حان رؤم جذرتئن شاؤئپ، كئشكةنة حاندئقتارعا ءبولئپ جئبةرگةن كةزدة وسمان دا ءوز الدئنا 1300 - جئلئ ءبئر حان بولئپ قالادئ. سول سةبةپتةن قازئرگئ قاثلئ-تذرئكتةر وسمانلئ جذرتئ اتانئپ، وسمان سذلتاندئ ءبئرئنشئ سذلتان دةپ سانايدئ: 1299-  جئلئ جةلتوقساندا وسمان تذرئكتةرئنئث مةملةكةتئ كةلدئ. ونئث نةگئزئن 1220 - جئلئ سئرداريا ماثئنان قونئس اؤدارعان قاثلئلاردئث باسشئسئ ةرتوعرئلدئث بالاسئ وسمان سذلتان (1258-1326- جئلدارئ ءومئر سذرگةن) قالاعان ةدئ.

ولار قذرعان يمپةريانئث باستاؤئندا تذرعان 1- وسمان سذلتاننئث ذرپاقتارئ بذل مةملةكةتتئ 600 جئلدان استام ؤاقئت باسقارعان.

1877-1878 ج. ورئس - تذرئك سوعئسئندا جةثئلئپ، بذعان «جاس وسمانلئلار» كئنالئ ساناپ، كونستيتؤسيانئ تاراتئپ جئبةرئپ، دارا بيلئك جذرگئزدئ. بذل كةزةث تاريحتا زيؤليم (ةزؤ، قاناؤ، زذلئمدئق) دةپ اتالدئ.

1908- جئلئ «جاس تذرئكتةر» قوزعالئسئنان سةسكةنگةن سذلتان كونستيتؤسيانئ قالپئنا كةلتئردئ.

ةث سوثعئ ذرپاعئ. ІІ ابدؤل حاميد سذلتاندئ 1909- جئلئ تاقتان تايدئرئپ، ونئث ورنئنا V  مةحمةد سايلاندئ. «جاس تذرئكتةر» ةلدةگئ داعدارئستئ توقتاتا العان جوق.

سوثعئ وسمان سذلتانئ مةحمةد VІ  ؤاحيدةددين (1918 - 22) سذلتاندئق جويئلعاننان كةيئن (1922 - جئلعئ 1- قاراشا) تذركيادان قاشئپ كةتتئ.  

قازاقتئث كورنةكتئ اقئنئ، جازؤشئسئ، فيلوسوفئ، تاريحشئ، كومپوزيتورئ شاكارئم قذدايبةردئ ذلئنئث «تذرئك، قئرعئز، قازاق ءهام حاندار شةجئرةسئ» اتتئ ةثبةگئ 1911- جئلئ ورئنبور قالاسئندا باسئلئپ شئقتئ. سوندا «قازاقتئث ءتذپ اتاسئ» دةگةن تاقئرئپتا ولةث شؤماقتارئن ارناعان..

ايتايئن ةندئ وسپاندئ تذرئك جايئن.

تذرئكتئث ساقا دةگةن ءبئر تابئ ةدئ ول،

تاؤئنا گيمالايدئث بارئپتئ ول.

ساقادان قاثلئ دةگةن تاپ ءبولئنئپ،

بارؤعا ءذرئم جةرئنة تارتئپتئ جول.

سولاردئث كةتكةنئنة 700 جئل،

ايتئلدئ ءبئراز ودان، ونئ دا ءبئل.

كةز بولئپ كةزئپ ءجذرئپ زور باقئتقا،

قانداي باق بةردئ ءتاثئرئ، سونئ ةسةپ قئل.

قاثلئنئث حانئ بولعان قيا دةگةن،

جةر الئپ، ةرلئكپةنةن ةل بيلةگةن.

ول ءولئپ، جالعئز ذلئ ةر سذلةيمةن،

سول جةردةن قايتا كوشئپ، جونةپ بةرگةن.

ةأفراتتئث دارياسئنا كةلئپ جةتكةن،

سؤ تاسئپ، نوسةر قذيئپ اسقان شةكتةن.

الدئ-ارتقا قازا كةلسة قاراتا ما،

قاپئدا ةر سذلةيمةن سؤعا كةتكةن.

تالاپتئ تاعدئر وعان بالا بةرگةن،

قايراتئ، اقئلئ ارتئق دانا بةرگةن.

ةر تذعئرئل - سذلةيمةننئث جالعئز ذلئ،

سول جةردة 400 ذيمةن قالا بةرگةن.

كوشسة دة وثكةي قاثلئ، كوشپةي قالعان،

ةرلئكپةن ماثئنداعئ ةلدئ العان.

ءبئرتالاي از ؤاقئت اسكةر جيئپ،

ةر تذعئرئل ةستئ باتئر دةپ اتالعان.

حان ةمةس، كوپ اسكةردئث باسئ بولعان،

قارتايئپ ءسذيتئپ ءجذرئپ جاسئ تولعان.

ورنئنا وسپان دةگةن ذلئ وتئرئپ،

ةر تذعئرئل 90 جاستا وپات بولعان.

وسئ وسپان كوپ ةل الئپ حان بولئپتئ،

اقئلدئ، اسا ايلالئ جان بولئپتئ.

كةلگةنشة وسئ كةزگة سول ات وشپةي.

«وسپاندئ تذرئك» دةگةن داث بولئپتئ.

ذعئپ ال وسئ ءسوزدئ، جاس ذلاندار،

ءوز باؤئرئث ول تذرئك تة، وسئنئ اثعار.

وسمان يمپةرياسئنئث سوثعئ حاليفئنئث نةمةرةسئ فاتما نازليشاح وسمانوگلؤ سذلتان 2 - ءساؤئر 2012 - جئلئ جذرةك اؤرؤئنان 92 جاسئندا دذنيةدةن وزدئ. ول 1921 - جئلئ 4 - اقپاندا ستامبذلدا تؤئلعان. يمپةرياسئ قذلاعانعا دةيئن تؤعان وسمان ذرپاعئنئث سوثعئ وكئلئ بولاتئن.

ف.سذلتان حانشايئم 1922- جئلئ 16- قاراشادا تاقتان باس تارتئپ، يتالياعا قاشئپ كةتكةن وسمان يمپةريياسئنئث سوثعئ حاليفئ مةحمةد VІ   ؤاحيدةدديننئث نةمةرةسئ بولئپ كةلةدئ. بالالئق شاعئ فرانسيانئث نيسسة قالاسئندا ءوتتئ. تذركيا ذكئمةتئ 1952 - جئلئ وسمان سذلتان اؤلةتتةرئن وتانئنا قايتؤعا رذقسات ةتتئ. فاتما 1957 - جئلئ جذبايئمةن ةكةؤئ ستامبذلعا كةلدئ. نازليشاح سذلتاننئث ذلئ، قئزئ، نةمةرةسئ قالدئ.

فاتما سذلتان وسمان يمپةرياسئ تاعئنا مذراگةرلئك ةتؤگة مذمكئندئگئ بولعان وسئ اؤلةتتئث ةث سوثعئ وكئلئ دةسة دة بولادئ، سةبةبئ ونئث ذلئنا ةگيپةت حانزاداسئ دةگةن اتاق بةرئلگةن ةدئ.

 XX عاسئر باسئندا وسمانلئ يمپةرياسئنئث ءامئرشئسئ سذلتان II ابدؤلحاميت ةدئ. بذل پاتشانئث مةملةكةت بيلئگئنة قارسئ «جاس تذرئكتةر» قوزعالئسئ كذشةية ءتذستئ. 1908 - جئلئ جاس تذرئكتةر پارتياسئ ةركئندئك جاريالادئ جانة كوپ ذزاماي II ابدؤلحاميت پاتشا تاقتان ءتذستئ. بيلئك باسئنا «يتتيحات أا تاراككي» پارتياسئ كةلئپ، ءانؤار پاشا ذكئمةت تئزگئنئن ذستادئ. وسمانلئ يمپةرياسئ گةرمانيا ذكئمةتئمةن وداقتاس بولئپ، I دذنيةجذزئلئك سوعئسقا قاتئستئ. وداقتاسئ جةثئلئپ قالعاننان كةيئن، وسمانلئ مةملةكةتئنئث جةرئن الپاؤئت ةلدةر بولئسكة سالدئ. تذركيا تذرئكتةرئ گةنةرال مذستافا كةمال اتاتذرئكتئث باستاؤئمةن ذلت-ازاتتئق (1918-1923 ج.) كذرةسكة شئقتئ. جاؤدئ جةثئپ، ةلدئ دذشپاننان تازارتقان اتاتذرئك 1923 - جئلئ 29- قازاندا تذركيا رةسپؤبليكاسئن قذرئپ، تذركيا رةسپؤبليكاسئنئث تذثعئش پرةزيدةنتئ بولئپ سايلاندئ. وسمان يمپةرياسئ 1299- جئلئ دذيةگة كةلسة، تاريح ساحناسئنان وسئلاي كةتتئ.

 بةكبولات تاسبولات ذلئ

Османская империя

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى