حاليفالئق يمپةريا قالاي رةسپؤبليكاعا اينالدئ؟
استانا. 13- مامئر. قازاقپارات - وتكةن سذحباتئمئزدا وسمان يمپةرياسئنئث قالاي قذرئلعانئ، يمپةريانئث قايتا ورلةؤ كةزةثئ، قئرئق التئ جئل بيلئك باسئندا وتئرعان سذلةيمةن سذلتان جونئندة ءسوز قئلعانبئز. بذگئن... سول يمپةريانئث سوثعئ پاتشاسئ نةگة قؤعئندالدئ؟ اتاتذرئكتئ ذلت-ازاتتئق كذرةسكة دايئنداعان كئم؟
سذلتان أاحيدةدديننئث ذرپاقتارئ قالاي ةلگة ورالدئ؟ مئثداعان قازاقتئ پانالاتقان پرةمةر-مينيستر ادنان مةندةرةس كئم؟ مةندةرةستئ نةگة دارعا استئ؟ حاليفالئق يمپةريا قالاي رةسپؤبليكاعا اينالدئ؟ احمةت اليازبةن بولعان اثگئمةمئزدئث نةگئزگئ ارقاؤئ وسئ...
- وسمان يمپةرياسئنئث سوثعئ جةثئلئستةرئنة نة سةبةپ بولدئ؟ ذلانعايئر دالانئ مةكةندةگةن رؤحئ بيئك حالئقتئث السئرةؤئنئث سئرئ نةدة؟ ولار نةدةن قاتةلةستئ؟ نةندةي كةمشئلئكتةر جئبةردئ؟
- 1711 - جئلئ، ياعني ون سةگئزئنشئ عاسئردئث العاشقئ شيرةگئندة تذرئكتةر مةن ورئستار پؤرئت وزةنئنئث جاعاسئندا سوعئستئ. وسئ سوعئستا تذرئكتةر ورئس ارمياسئن باتپاققا تئرةپ قويادئ. ورئس ارمياسئنئث تئعئرئققا تئرةلگةن كةزئ دة وسئ. سان مئث اسكةردئث قاشاتئن جةرئ بولمادئ. ءدال وسئ تذستا ورئس اسكةرئ اجالدئث اؤزئندا تذردئ. بذل ؤاقئت ورئس پاتشاسئ - Iپةتردئث كةزئ. ايةلئ ةكاتةرينا پاتشايئم تذرئك ءؤازئرئ بالتاشئ مةحمةت پاشامةن كةلئسئمگة كةلؤ ءذشئن تذرئكتةرگة كةلةدئ.
پاتشايئم ؤازئرگة جالعئز بارادئ. ءبئر ءتذن بويئ ءؤازئر مةن پاتشايئم شاتئردا ساؤدالاسادئ. ول قانداي ساؤدا بولعانئ، ةكةؤئنئث شاتئردا نةنئ ساؤدالاسقانئ، قانداي كةلئسئمگة كةلگةنئن ناقتئ ةشكئم بئلمةگةن؟! ءبئر بئلةرئمئز، ةكاتةرينا پاتشايئم ءوز اسكةرئن امان الئپ قالئپ، كةلئسئمگة كةلگةنئ. ورئس پاتشاسئنئث ايةلئ قانداي ايلاكةرلئك جاسادئ، ول ءالئ كذنگة دةيئن جذمباق. ول جذمباقتئث جاؤابئن تاريحشئلارئمئز دا شةشة الماعان. بئرةؤلةر پاتشايئمنئث ؤازئرمةن كوثئلدةس بولعانئن جازسا، ةندئ بئرةؤئ پارا بةردئ دةپ ايتادئ. ايتةؤئر، ءارتذرلئ الئپقاشپا اثگئمةلةر وتة كوپ. ونئث ناقتئسئن ءبئر قذداي بئلةدئ.
وكئنئشكة قاراي، وسئ سوعئس جالپئ تذركئ تاريحئن وزگةرتكةن ذلكةن وقيعا بولئپ ةسةپتةلةدئ. ياعني، سول كةزدة يمپةريا كةلئسئمگة كةلمةي، تذگةلئمةن جةثئسكة جةتكةندة، مذمكئن، بذگئندة ورتا ازيا مةملةكةتتةرئ، كئشئ جذزدةن باستاپ، ذلئ جذزگة دةيئن قازاق باؤئرلارئمئز ورئسقا بةرئلمةس پة ةدئ، كئم ءبئلسئن؟! مذمكئن، ورئستار كوتةرئلئپ، ءدال قازئرگئ كةزةثگة جةتپةس پة ةدئ. بذل تاريحتاعئ بةتبذرئس كةزةثئنئث بئرةؤئ بولئپ ةسةپتةلةدئ.
سول كةلئسئمشارتتئ جاساعان بالتاشئ مةحمةت پاشا ةلگة ذلكةن جةثئسپةن كةلدئم دةپ ويلايدئ. ءبئراق ءارميا بذل جةثئسكة ريزا بولماعان. ونئث سةبةبئ، مةحمةت پاشانئث جةثئسكة جةتئپ وتئرعان ءارميانئ توقتاتئپ، كةلئسئمگة كةلگةنئ بولسا كةرةك. ةلگة كةلگةن سوث، پاتشا وسئ سةبةپتئ دة پاشانئ قؤعئندايدئ. بالتاشئ پاشا سول جئلئ قايتئس بولادئ. ؤازئرگة بةرئلگةن جازا ءبارئ ءبئر پاتشانئ اقتاي الماعان.
- بذل سوعئس وسمان يمپةرياسئندا قانداي وزگةرئستةر الئپ كةلدئ؟
- وسمان يمپةرياسئنئث ةكونوميكالئق تذرعئدان ارتقا كةتؤئنئث بئردةن-ءبئر سةبةبئ وسئ بولسا، ةكئنشئ ءبئر سةبةبئ، بذرئن پاتشالار سوعئس كةزئندة ارميامةن بئرگة مايداندا جذرةتئن بولسا، سوثعئ جئلدارئ پاتشانئث ورنئنا ؤازئرلةر باراتئن بولعان. ءؤازئردئث شةشئمدةرئنة پاتشانئث كةيدة كوثئلئ تولسا، كةيدة كوثئلئ تولماعان تذستارئ وتة كوپ.
وسئلايشا، يمپةريا ذلكةن قاتةلئكتةرگة ذرئنئپ وتئرعان. وسئنداي قاتةلئكتئث ءبئرئ تذرئك-ورئس سوعئسئندا ورئن الئپ وتئر. بذل قاتةلئك تذرئكتةردئث السئرةؤئنة اكةلئپ سوقتئردئ. اسئرةسة، بذل كةلئسئم بالقان تذبةگئندةگئ ورئستارمةن ءبئر ءدئندئ ذستانئپ جاتقان حالئقتاردئث كذشةيؤئنة سةپتئگئن تيگئزدئ.
قئرئم ةلئنئث كةيئنگئ سوعئستاردا ورئستارعا ءوتئپ كةتؤئنة دة وسئ سةپ بولعان. بذرئن تذرئكتةرگة قئرئم تاتارلارئ ارقئلئ كومةك كةلةتئن بولعان. بذل سوعئستان كةيئن ول كومةك توقتاپ قالادئ. ارميانئث وث قاناتئ كةتئپ قالعان سوث، يمپةريا سول قاناتئمةن جانة ورتا كذشتةرئمةن عانا جذرةتئن بولعان. تاعئ ءبئر سةبةپ، پاتشالاردئث بالا كذيئندة تاققا وتئرؤئ، بيلئكتئ انالارئنئث قولئنا الؤئ يمپةريانئث السئرةؤئنة الئپ كةلدئ.
ءارئ وسئ جئلدارئ - I پةتر مةن سلاأيان تةكتةس حالئقتار اراسئندا «پانسلاأيزم» اعئمئ كذشةية باستادئ. ذلتشئلدئق اسئرةسة بالقان ةلدةرئنئث اراسئندا ؤشئقتئ. تذرئكتةر «پانسلاأيزمگة» قارسئ «ءپانتذركيزمدئ» اراعا ةكئ عاسئر سالئپ تذرئپ 19-عاسئردئث اياعئندا قولدانا باستادئ. العاش رةت ساياسي تذلعا رةتئندة ءانؤار پاشانئث «پانتذركيستئك» قوزعالئسئ ءبئرئنشئ دذنيةجذزئلئك سوعئستان كةيئن ئسكة اسقان، ءبئراق ناتيجةسئ ءانؤار پاشانئث تاجئكستاندا ورئس ارمياسئمةن شايقاسئندا ولتئرئلؤمةن بئتةدئ. نةگئزئنةن سوناؤ 18-عاسئردا ورتا ازيا تذركئ ةلدةرئمةن تئعئز بايلانئس ورناتقاندا، ماسةلة مذلدةم باسقا ارناعا بذرئلؤئ مذمكئن ةدئ. سوندئقتان بذگئنگئ ايتئلئپ جاتقان «پانتذركيزم» نةگئزئ سوناؤ 18-عاسئردا I - پةتر مةن باستاعان «پانسلاأيزمگة» قارسئ شئققان اعئم.
اسئرةسة، XVIII عاسئردئث اياعئ مةن XIX عاسئردئث باسئندا تذرئكتئث سذلتاندارئ باتئستا، ةؤروپاشئل ذستازداردئث تاربيةسئندة ءبئلئم الا باستايدئ. فرانسؤز مادةنيةتئ، فرانسؤز ءبئلئمئ پاتشالاردئث ةرمةگئنة اينالادئ.
باتئسشئل كوزقاراستاعئ پاتشالار مةملةكةت باسئنا كةلدئ. پاتشالئق قانا ةمةس، اقسذيةكتةردئث بالالارئ دا شةت ةلدة ءبئلئم الا باستايدئ. ةؤروپانئث جاسامپاز رةفورمالارئنئث ءوزئنئث جةمئسئن بةرگةن كةزةثئ. 1789-99 -جئلدارئ ارالئعئنداعئ فرانسؤز مونارحياسئ قذلاتئلئپ، ورنئنا رةسپؤبليكالئق جاثا مةملةكةت ورناتؤ شذباسئز الةمدةگئ بذتكئل مونارحيالئق باسقارؤ جذيةلةرئنئث تاعئن ورنئنان قوزعالتتئ. سول جئلدارئ «بئزدة نةگة باسقاشا؟ بئزدة نةگة ةركئندئك جوق؟» دةگةن اثگئمةلةر تؤا باستادئ. پاتشالئق بيلئك ةل ئشئندةگئ ءارتذرلئ رةفورمالارعا قارسئ كذرةسة الماي قالدئ. ويتكةنئ يمپةريانئث بيلئگئ السئرةي باستاعان كةز ةدئ بذل.
بذرئن ةل ئشئندة ةشقانداي جاؤ جوق ةدئ. جاؤدئث ءبارئ سئرتتان كةلةتئن. ةندئ جاؤ ساراي ئشئندة پايدا بولا باستادئ. بذل 1800 - جئلدار بولاتئن. وسئ كةزةثدة تذرئكتةر العاش رةت گازةت شئعارا باستايدئ /تاقأيمي ؤاقاية 1831ج.1. / ةلدةگئ وزگة ذلت وكئلدةرئنة، سونداي-اق شةت ةلدةردة ءبئلئم الئپ كةلگةن جاستارعا، اقئن-جازؤشئلارعا تولئق بولماسا دا، شةكتةؤلئ ةركئندئك بةرة باستايدئ. بذل كةزةث «تانزيمات» كةزةثئ دةپ اتالادئ. تانزيمات تذرئكتئث باتئستئث مادةنيةتئن مويئنداعان العاشقئ كةزةثئ بولئپ سانالادئ. رةسمي تذردة. بذل كةزدةردة تاقتا ءابدؤلماجيت سذلتان پاتشالئق ةتكةن كةزةث.
كةيئن وسئ گازةتتةن باسقا، پةسالار، روماندار شئعا باستايدئ. وسئلاردئث ءبئرازئ سئني سارئندا بولادئ. بذلاردئث ءبارئن پاتشا توقتاتا الماي قالادئ. ويتكةنئ بذل جازبالاردا بئرةؤلةر تذرئكشئلدئكتئث تؤئن كوتةرةتئن بولسا، ةندئ بئرةؤلةر ذلتشئلدئقتئث وزگة ذلت وكئلدةرئنئث تؤئن كوتةرةدئ. وسئلايشا، ةلدئث اراسئندا الاؤئزدئق پايدا بولادئ. ءسويتئپ، پاتشا ولارعا يةلئك ةتة الماي قالادئ. وسئ كةزةثدةردة يمپةريا قانشاما قينالسا دا، بئرةؤئن ةلدةن الئستاتؤ ارقئلئ، بئرةؤئنة جاعداي جاساؤ ارقئلئ ةلدةگئ وزگةرئستةردئ قالئپقا كةلتئرؤگة تئرئسادئ.
اقئرئ ئشتةگئ جانة سئرتتاعئ قارسئلئقتار 1876 - جئلئ وسمان يمپةرياسئندا ذلكةن وزگةرئس الئپ كةلةدئ. سؤلتان ءابدؤلازيزدئ جاؤلارئ تذنشئقتئرئپ ولتئرگةننةن كةيئن، نةبارئ ءتورت-بةس اي تاققا جئندئ 5 - مذرات وتئرادئ. بذل پاتشامةن ايلالارئن ئسكة اسئرا الماعان سارايلئقتار باتئستئث جانة زيالئ قاؤئمنئث قولداؤئمةن مونارحيالئق رةسپؤبليكا قذرؤ شارتئمةن 1876 - جئلئ تاققا سذلتان ІІ - ابدؤلحاميتتئ وتئرعئزادئ.
وكئنئشكة قاراي، كةلةسئ جئلئ ياعني 1877 دة ورئس-تذرئك سوعئسئ باستالادئ. پاتشا وسئ سوعئستئ پايدالانئپ ءماجئلئستئ جابادئ. بذرئنعئداي بيلئك جالعئز پاتشاعا وتةدئ. ءبئراق شةگئنئس ورئس-تذرئك سوعئسئمةن جالعاسادئ. وسئ سوعئس تذركيا تاريحئندا ارتقا قاراي كةتؤدئث سوثعئ نذكتةسئ بولدئ. سول سوعئستا قئستئث كذنئ ةشقانداي دايئندئقسئز شئققان توقسان مئث اسكةر قئرئلئپ قالادئ. ولار ءتئپتئ كاأكاز جةرئنة جةتة الماي، سوعئسپاستان قئرئلادئ. مذلدة سؤئق كورمةگةن، كورسة دة، جةثئل، جذقا كيئممةن سوعئسقا اتتانعان اسكةرلةر ةكئ-ءذش اي جذرگةننةن كةيئن السئرةپ قالادئ.
وسئ سوعئستا يمپةريا امال جوق جةثئلةدئ. جةثئلئستةن كةيئن يمپةريا تةرريتورياسئنئث ءبئرازئن جوعالتادئ. سودان كةيئن، يمپةريانئث نةگئزگئ ورتالئعئ قيرايدئ. ورئستار ستامبذلعا دةيئن كةلةدئ. تذرئكتةر كيپر ارالئن اعئلشئندارعا كةپئلدئككة بةرؤ ارقئلئ ولاردئث كومةگئنة سذيةنةدئ. سول كذننةن باستاپ ءالئ كذنگة دةيئن كيپر ارالئنداعئ شيةلةنئس بئتكةن ةمةس. دةگةنمةن ورئستار ارتقا شةگئنئپ يمپةريانئث قول استئنداعئ سةربيا جةرئن جانة رؤمئنيانئث ازاتتئعئن الئپ بةرةدئ، بولگاريانئث اأتونوميالئق ةلگة اينالؤئنا سةپتئگئن تيگئزةدئ.
- سوندا سذلتان ІІ - ابدؤلحاميتتئث يمپةرياعا قوسقان ذلةسئ قانداي؟
- سذلتان ІІ - ابدؤلحاميت پاتشالاردئث بالالارئنئث ئشئندةگئ ةث مومئنئ بولعان. ءارئ شةبةرحانادا اعاش ويؤشئ ذستا بولئپ جذمئس ئستةگةن، قاق-سوقپةن ءئسئ جوق، ءسال بذكئرلةؤ بولعان كئسئ ةكةن. ءوزئ دة كوزگة ونشا كورئنة بةرمةگةن. بةلسةندئلةر پاتشالئق رةسپؤبليكانئ قذرؤدئ ارماندايدئ. ال پاتشالئق رةسپؤبليكا قذرؤدئث بئردةن-ءبئر شارتئ «ءبئزدئث سوزئمئزدةن شئقپايتئن، ايتقانئمئزبةن جذرةتئن ادامدئ قويؤ كةرةك» دةپ ويلايدئ. وزگة بالالارئنئث ءبارئ بذعان كونة بةرمةيتئنئن بئلةدئ. ال ابدؤلحاميت بولسا، ئزدةگةنگة سذراعانداي بولادئ.
سويتسة، بذل بالانئث ءوزئنئث ذستانعان ساياساتئ ةكةن. بذل كةيئن ءبئلئنئپ قالادئ. ابدؤلحاميت سذلتان جاستايئنان بانك جذيةسئن ذيرةنئپ الادئ، ءارئ سئرتقئ ساياساتتئ جذرگئزؤدئ دة ذيرةنةدئ. اعئلشئنداردئث سئرتقئ بارلاؤ ساياساتئن تةرةث مةثگةرئپ الادئ. وسئنئث ءبارئن مةثگةرئپ العاننان كةيئن، ءذنسئز شةبةرحانادا اعاش ويئپ جذرة بةرةدئ. ذندةمةي جذرگةن مومئن بالانئ بةلسةندئ توپ ذمئتكةر رةتئندة ذسئنادئ. ءسويتئپ، ابدؤلحاميت سذلتان 1876 - جئلئ بيلئككة كةلةدئ. بيلئككة كةلگةننةن كةيئن «ءماجئلئستئ اشئپ بةرةمئن، پاتشا سول ماجئلئسكة باعئناتئن بولادئ» دةپ ايتادئ.
ءسويتئپ، ءماجئلئس اشئلئپ، ءماجئلئس بويئنشا، پاتشا تاققا وتئرادئ. تذرئك-ورئس سوعئسئ باستالعاننان كةيئن سذلتان ءماجئلئستئ جابادئ دا، بار بيلئكتئ ءوز قولئنا الادئ. ءارئ سوعئس كةزئندة ءبئر عانا پاتشا، ءبئر عانا بيلئك بولؤئ كةرةك دةپ شةشةدئ. ءسويتئپ اينالاسئنداعئ ءوزئن بيلئككة الئپ كةلگةن جئگئتتةردئث ءبارئن تذگةلئمةن قؤعئنعا ذشئراتادئ. بذلئك شئعارئپ جاتقانداردئث ءبارئن جةر اؤدارئپ جئبةرةدئ. ابدؤلحاميت سذلتان وتئز ةكئ جئل تاقتا وتئرادئ. وتئز ةكئ جئل بويئ مئقتئ ساياساتئنئث ارقاسئندا يمپةريانئث بئردة ءبئر شارشئ مةتر جةرئن ةشكئمگة بةرمةيدئ. اعئلشئننئث سئرتقئ بارلاؤ ساياساتئن تةرةث مةثگةرگةنئنئث ارقاسئندا قاي ةلدة نة بولئپ جاتئر، قاي ةلدة قانداي ساياسات ءجذرئپ جاتقانئنان حاباردار بولئپ وتئرئپ، الدئن-الا ولارعا قارسئ ساياسات ذستانؤ دا قيئنعا سوقپايدئ. وسئلايشا، ةلدئث ئشئندةگئ ساياسي تذراقتئلئقتئ ساقتاعان.
وسئ پاتشا تذرئكتئث تاريحئندا سوثعئ ةكئ پاتشانئث ءبئرئ بولئپ، ةسئمئ اتالادئ. جانة دة باستاپقئ كةزدةگئ بذل كئسئنئث ساياساتئن، قؤعئنداؤئن تذسئنبةگةن زيالئ قاؤئمدار مةن اقئن-جازؤشئلاردئث ءبارئ سذلتانعا قارسئ وپپوزيسيالئق جئرلارئن شئعارا باستاعان. اقئرئندا سول كةزدةرئ ءارمياندار مةن ةأرةيلةردئث كومةگئمةن سذلتاندئ تاقتان تايدئرادئ. سذلتان قالاي بيلئكتةن كةتةدئ، سولاي بالقان سوعئسئ باستالادئ. وسئ سوعئستا تذرئك ارمياسئ ارتقا قاراي شةگئنؤگة تؤرا كةلةدئ. جةثئلئستئث سالدارئنان بولگاريا، ماكةدونيا سياقتئ ةلدةر ءوزئنئث تاؤةلسئزدئگئن جاريالايدئ. وسمان يمپةرياسئنئث قول استئنداعئ افريكانئث ءبئراز ةلدةرئ، اعئلشئنداردئث، فرانسؤزداردئث، يتاليانئث قول استئنا ءوتئپ كةتةدئ.
ابدؤلحاميت سذلتان تاقتان تذسكةننةن كةيئن، اقئن-جازؤشئلار سوعئستئث نة سةبةپتئ باستالعانئن، بذل سوعئستان كةيئن قانشاما جةردئ جوعالتئپ العانئن تذسئنةدئ. سذلتاننئث ذلكةن ساياساتكةر بولعانئن كةش بئلةدئ. ءارئ ودان كةشئرئم سذرايدئ. ولاردئث كةشئرئم سذراعانئ اقئن-جازؤشئلاردئث ولةثدةرئندة كوپتةپ كةزدةسةدئ.
بذل كئسئ ءارمياندار ذستانعان ساياساتئ ءذشئن «قئزئل سذلتان» دةگةن، ال ةأرةيلةر بولسا مذلدة ذناتپاعان. ونئث دا سةبةبئ، ةأرةيلةر سذلتان ІІ - ابدؤلحاميتتةن بذگئنگئ يزرايلدئث جةرئن سذراپ كةلةدئ. «وسمان يمپةرياسئنئث بذتكئل سئرتقئ قارئزئن وتةپ بةرةمئز، بئزگة قاسيةتتئ جةرئمئزدئ بةرئثئز»، - دةيدئ. سوندا پاتشا: «تذرئكتةر قانمةن العان جةردئ اقشاعا ساتپايدئ»، - دةپ ةلشئلةرئن قذزئرئنان قؤادئ. ةلشئ كةتةردة «مةنئ قورلاعانئث وسئ بولسئن، ءبئزدئ ةندئگئ جةردة دوس دةمة» دةپ كةتةدئ. بذگئنگئ پالةستينا جةرئن ةأرةيلةر قوماقتئ اقشاعا ءبئر-بئرلةپ ساتئپ الا باستايدئ. پاتشا وسئنئ ةستئپ شةتةلدئكتةرگة، اسئرةسة ةأرةيلةرگة جةر ساتؤعا تئيئم سالادئ جانة ءبئر قور قذرئپ جةرئن ساتاتئن پالةستينالئقتاردان جةرئن ءوزئ ساتئپ الادئ. ءبئراق امال قانشا، 1909 - جئلئ توثكةرئستة تاقتان ءتذسئرئلئپ ورنئنا مةحمةت رةشات كةلةدئ. سول كذننةن باستاپ، پالةستينا مةسةلةسئ شةشئلمةي كةلة جاتئر.
- ابدؤلحاميت سذلتاننان كةيئن قانداي جاعدايلار ورئن الدئ؟
- ابدؤلحاميت سذلتاننان كةيئن تاققا مةحمةت رةشات كةلةدئ. 8 جئل تاقتا وتئرادئ. ول باقيلئق بولعاننان كةيئن تاققا سذلتان أاحيدةددين كةلةدئ. سذلتان أاحيدةددين وسمان يمپةرياسئنداعئ تاققا وتئرعان سوثعئ پاتشا. وتة تاقؤا جانة ادئلةتتئ كئسئ بولعان. ةث وكئنئشتئسئ، سذلتان أاحيدةددين تاققا وتئرعان كةزةث قيئن- قئستاؤ كذندةرمةن تؤرا كةلةدئ. ويتكةنئ 1912 - جئلعئ بالقان سوعئسئندا يمپةريانئث قول استئنداعئ كوپتةگةن ةلدةر تاؤةلسئزدئگئن جاريالاعان. جانة ئشكئ وپپوزيسيا كذشةيگةن كةزةث. سونداي-اق يمپةريا ءبئرئنشئ دذنيةجذزئلئك سوعئستئ اياقتاؤ ذستئندة بولعان. بذل سوعئستا تذرئكتةر جةثئلمةسة دة، نةمئستةر جانة ءبئزدئث وداقتاسئمئز بولعان بولگارلار جةثئلگةننةن كةيئن، امال جوق، ءبئرئنشئ دذنيةجذزئلئك سوعئستا اعئلشئن، فرانسؤز، ورئس جانة يتالياندئقتاردئث وداقتاسقان ةلدةرئنةن جةثئلگةنئن مويئنداؤعا تؤرا كةلةدئ.
سول كةزدة تذركيانئث بذگئنگئ تةرريتورياسئن جةتئ بئردةي جاؤ جاؤلاپ الادئ. ونئث باتئس ايماعئن گرةكتةر، وثتذستئك ايماعئن يتالياندئقتار، قيئر-شئعئس ايماعئن فرانسؤزدار، شئعئس ايماعئن ورئستار جانة ارمياندار جاؤلاپ الادئ. تةك تذرئكتةرگة ورتا انادولئ جةرئندةگئ ةكئ-ءذش قالا عانا قالادئ. قالعان جةرلةردئث ءبارئ تذگةلدةي وتارلاؤشئ ةلدةردئث قولئنا ءوتئپ كةتةدئ. بذل XX عاسئردئث العاشقئ شيرةگئ 1918 - جئلئ بولاتئن.
سذلتان أاحيدةددين بذرئن وزئمةن بئرنةشة رةت ساپارلاس بولعان جانة 1905 - جئلئ سيريا ةلئندة، 1911 - جئلئ ليأيا جةرئندةگئ ذلت-ازاتتئق كذرةستئ باستاعان جانة تذرئك ارمياسئندا ءبئرئنشئ دذنيةجذزئلئك سوعئستا ذلكةن ةرلئك كورسةتكةن اتاتذرئكتئ انادولئ جةرئنة جئبةرئپ، حالئقتئث باسئن قوسئپ، ذلت-ازاتتئق كوتةرئلئس ذيئمداستئرؤعا جئبةرؤدئ ذيعارادئ. ءارئ وسئ ارقئلئ وسمان يمپةرياسئنا تيةسئلئ جةرلةردةگئ وزگة ةلدةردئث ارمياسئن شئعارؤدئ دا ماقسات ةتةدئ. ول ءذشئن ذلت-ازاتتئق كذرةستئ باستاؤ كةرةك. وسئ ءذشئن اتاتذرئكتئ شاقئرتادئ.
ءبئراق بذعان ءبئراز ادام قارسئلئق بئلدئرةدئ. اسئرةسة انؤار پاشا سذلتانعا: «اتاتذرئك مئقتئ قايراتكةر. ءبئراق وعان سةنؤگة بولمايدئ» دةپ ايتادئ. ةكةؤئنئث اراسئندا باسةكةلةستئك بار ةدئ. ءبئراق پاتشا: «قازئر مذنئ اتاتذرئكتةن اسئرئپ جاسايتئن ةشكئم جوق. سوندئقتان دا، قايتكةن كذندة مذستافا كةمالدئ جئبةرؤئمئز كةرةك»، - دةيدئ. ءسويتئپ، پاتشا ون مئث التئن بةرئپ، اعئلشئنداردان اتاتذرئكتئ شئعئس ارمياسئن وتارلاؤشئ ةلدةردئث تالابئ بويئنشا تارتئپكة كةلتئرؤ ماقساتئندا انادولئ جةرئنة جئبةرؤگة رذقسات الادئ. نةگئزگئ ماقسات انادولئ جةرئندة وتارلاؤشئلارعا قارسئلئق كورسةتؤ ماقساتئندا حالئققا ذگئت-ناسيحات جذرگئزؤ.
ءبئراق وكئنئشكة قاراي، رةسمي تاريح كذنئ كةشةگة دةيئن مذنئ باسقاشا وقئتتئ. سول كةزدة سذلتان أاحيدةددين ةلگة قيانات جاسادئ دةؤمةن كةلدئ. «وسمان يمپةرياسئ وتارلاؤشئ ةلدةرئنة جةثئلئستئ مويئنداپ بةرگةننةن كةيئن اتاتذرئك ءوزئنئث دوستارئمةن انادولئ جةرئنة جامان قايئقپةن سؤ جاعاسئمةن سامسذن قالاسئنا جةتئپ ذلت-ازاتتئق كذرةستئ باستادئ» دةپ وقئتتئ. پاتشانئث ذلةسئن ايتپاق بئلاي تذرسئن، ونئ «قياناتشئل، جةكسذرئن» دةپ بالاعاتتادئ. اتاتذرئكتئث ستامبذلدان سامسذن قالاسئنا جةتكةن ياحتاسئ ءالئ كذنگة دةيئن قارا تةثئز جاعالاؤئنداعئ سامسذن قالاسئندا مؤزةيگة اينالدئرئلئپ ساقتاؤلئ تذر. ياعني ول جامان قايئقپةن ةمةس، ارنايئ ياحتامةن سامسذنعا جةتكةن.
شئندئعئنا كةلگةندة، ونئ پاتشانئث ءوزئ ارنايئ ميسسيامةن جئبةرگةنئ بايقالادئ. سودان سامسذن قالاسئنداعئ ءبئرئنشئ قادامئنان كةيئن تذركيادا ذلت-ازاتتئق كذرةستئ باستايدئ. ول كةزدةرئ تذركيانئث بارلئق ارمياسئ تارقاتئلعان بولاتئن. تةك قانا شئعئستاعئ ارمياسئ عانا تارقاتئلماعان. كازئم كارةمةبةكئر دةگةن پاشانئث قاراماعئنداعئ ارميا ساقتاؤلئ بولاتئن. وسئ ارميا باسشئلارئمةن مذستافا كةمال العاش رةت ذلت-ازاتتئق كذرةستئ باستايدئ. بذل 1919 - جئلئ بولاتئن.
اراعا ءبئر جئل سالئپ، اتاتذرئك ءبئرقاتار قالالاردا ذلكةن جيئندار وتكئزئپ، ارنايئ شةشئمدةر قابئلدايدئ. سول شةشئمدةردئث ءبئرئ - «وتانئمئزدئ بارلئق جاؤلاردان ساقتاؤئمئز جانة قورعاؤئمئز كةرةك. بذل ءذشئن ايانباي كذرةسؤئمئز قاجةت» دةگةن قاعيدادان تذرادئ. مذنئ ةستئگةن اعئلشئندار پاتشاعا كةلئپ، قئسئم جاساي باستايدئ. «توقتاتؤعا كةتتئ» دةپ ايتئپ ةدئثدةر. سةندةردئث ءبئزدئ الداعاندارئث عوي»، - دةپ پاتشاعا مذستافا كةمالدئ توقتاتؤدئ بذيئرادئ. «ايتپةسة، ءبئز سئزدةرگة باسقاشا شارا قولدانامئز» دةپ ماجبذرلةيدئ.
پاتشالئق بذل ماجبذرلئكتةن كةيئن، ءارئ اتاتذرئككة ؤاقئت بةرؤ ءذشئن شةيحيسلامنان اتاتذرئكتئث جاساپ جاتقان جذمئسئنئث مةملةكةتكة قارسئ ئستةلئپ جاتقان جذمئس ةكةنئن ايتئپ، ءپاتؤا شئعارتقئزادئ. مذنئث ءبارئ اعئلشئنداردئث قئسئمئمةن جاسالادئ. ول كةزدة اعئلشئندار ستامبذلدئ جاؤلاپ العان. پاتشا ولاردئث تذتقئنئندا جذرگةن. ءبئراق پاتشا دا ءوزئنئث تاكتيكاسئن دذرئس پايدالانادئ. ذلت-ازاتتئق كذرةستئ توقتاتؤ جونئندة اسكةر دايئنداتئپ اتاتذرئككة قارسئ شابؤدئث ورنئنا جاي عانا ءپاتؤا شئعارتقئزادئ. اتاتذرئك پاتشانئث ذكئمئن تئثدامايتئنئن بئلةدئ. ويتكةنئ وعان بةرئلگةن ميسسيا ةلدئ جاؤلاردان تازارتؤ ةدئ.
ءسويتئپ كذرةس باستالادئ. كذرةستئ جذرگئزةردة وسمان يمپةرياسئ كوپتةگةن كومةكتةر كورسةتةدئ. بئرئنشئدةن، ستامبذلدان انادولئ جةرئنة وتةتئن قارؤ-جاراقتئ ؤاقئتئلئ جةتكئزئپ وتئردئ. ءارئ حالئققا تاراتؤدا دا كوپتةگةن شارؤالار اتقارئلدئ. حالئق اتاتذرئكتئث بذل جذمئستئ اتقاراتئنئنا كوزدةرئ جةتتئ. ءسويتئپ، ءومئرئ بوداندئق كورمةگةن ةل اتاتذرئكتئث اينالاسئنا توپتاسادئ. «قاؤايئ ميللية» دةپ اتالاتئن ذلتتئق كذش دةگةن ماعئناعا كةلةتئن ارميا قذرئلا باستايدئ. وسئ توپتاسؤدئث ارقاسئندا ذلكةن شايقاس باستالادئ. بذل شايقاس ءار قالادا جذرگئزئلةدئ. ءار قالاداعئ ارميا ءوزئنئث قالاسئندا قونئستانعان وزگة ذلت ارمياسئن شئعارئپ سالؤ كةرةك. بذعان بارئنشا ايانباي كئرئسةدئ. نةبارئ ةكئ-ءذش جئلدئث ئشئندة بذتكئل تذركيا جةرئن جاؤلاپ العان ارميا ارتقا قاراي شةگئنةدئ.
ةث العاشقئ شةگئنگةن ارميا بذل ورئس ارمياسئ بولدئ. ورئس ارمياسئنئث شةكارادان كةتؤئنئث ءبئر سةبةبئ، 1917 - جئلئ رةسةيدةگئ لةنين جاساعان توثكةرئسكة بايلانئستئ بولدئ. سول توثكةرئستةن كةيئن لةنين ءوزئنئث جاثا مةملةكةتئن بةكئتؤ ماقساتئندا، ءوز ئشئندةگئ ماسةلةلةردئ شةشؤ ءذشئن تذركيا شةكاراسئنان شةگئنةتئنئن ايتادئ. ءارئ اتاتذرئكپةن كةلئسئمگة كةلةدئ. وسئ كةلئسئمنئث ارقاسئندا بذرئنعئ تذركيا جةرئنةن ورئس-تذرئك سوعئسئندا الئنعان جةرلةردئث ئشئندة ةكئ قالانئ قايتارادئ. ءسويتئپ، تذرئكتئث شةكاراسئ ورئسپةن بةكئتئلئپ قويئلادئ.
وسئ شةكارادان شةگئنئستةن سوث، شئعئس ايماقتاعئ قاؤئپ بئتكةننةن كةيئن باتئسقا قاراي شايقاس باستالادئ. اسئرةسة، ةث ذلكةن شايقاستار گرةكتةرمةن ءوتتئ. وسئلايشا، وزگة ةلدئث ارميالارئنئث ءبارئ بئرتئندةپ ةلدةن قؤئلادئ. وسئنئث ارقاسئندا بذگئنگئ تذركيا مةملةكةتئنئث تةرريتورياسئ بةكي باستايدئ. سول كةزدة اعئلشئندار كذردتةردئث ماسةلةسئن قوزعاپ، سولاردئ كوتةرئلئسكة شاقئرادئ. ءبئراق اتاتذرئك ولاردئث بارئمةن جةمئستئ جذمئس جاساعاندئقتان، ولاردئث ةشقايسئسئ اعئلشئنعا ةرمةيدئ. ةرمةگةننةن كةيئن اعئلشئندار اتاتذرئكتئث ةرلئگئن مويئنداؤعا تؤرا كةلةدئ.
ءبئراق بذل ةرلئك ذلكةن ءبئر كةزةثنئث اياقتالؤئمةن بئتةدئ. ول وسمان يمپةرياسئنئث قذلاؤئ جانة جاثا رةسپؤبليكانئث قذرئلؤئ بولئپ ةسةپتةلةدئ. ناقتئلاپ ايتقاندا، 23 - ءساؤئر 1920 - جئلئ انكارادا تذركيا ذلتتئق ءماجئلئسئ قذرئلادئ. تذركيانئث جان-جاعئنان كةلگةن دةلةگاتتار ةندئگئ جةردة يمپةرياعا باعئنبايتئنئن، تذركيا رةسپؤبليكاسئن ذلتتئق ءماجئلئستئث باسقاراتئنئن، ستامبذل شئعارئپ جاتقان ذكئمدةردئ بذلار ةندئ تئثدامايتئندئقتارئن جةتكئزةدئ.
- سذلتان أاحيدةدديننئث ةندئگئ تاعدئرئ نةمةن اياقتالدئ؟
- سوعئس جالعاسئپ جاتئر. وثتذستئك جاقتاردا. فرانسؤز، اعئلشئن، گرةكتةرمةن سوعئسئپ جاتقان ؤاقئت. بذل ءذش ةل مئنانداي تاكتيكاعا كوشةدئ. ولاردئث كوزدةگةنئ اتاتذرئكتئث جاقتاستارئ مةن پاتشانئث جاقتاستارئن ءبئر-بئرئمةن شايقاستئرؤ ةدئ. سول ءذشئن لوندون كونفةرةنسياسئنا شاقئرادئ. كونفةرةنسياعا تذركيانئث رةسمي وكئلئ رةتئندة انكارا شاقئرئلادئ. پاتشالئق شاقئرئلمايدئ. سول جةردة پاتشالئقتئ شاقئرماعاننان كةيئن، انكاراعا قارسئ نة سوعئسؤ كةرةك، نة ولاردئث بيلئگئن مويئنداؤ كةرةك بولدئ. سول كةزدة كوزئ اشئق، تذلعالارئمئز انكارامةن جاسالئپ جاتقان كةلئسئمدئ قابئلدايتئنئن جةتكئزةدئ دة، وسئلايشا، جاؤدئث كوزدةگةن ماقساتئن بذزادئ. 1923 - جئلئ سوعئس جةثئسپةن اياقتالادئ. لوزان كةلئسئم شارتئمةن 29 - قازان 1923 - جئلئ تذركيا رةسپؤبليكاسئ قذرئلادئ.
رةسپؤبليكا قذرئلعاننان كةيئن ذلكةن ءبئر تارتئس بولدئ. ةلدئث باسقارؤ جذيةسئ پاتشالئق بولئپ جالعاسا ما، الدة جاثا جذية ةنگئزئلة مة؟ پاتشالئق بولئپ جالعاسپاسا، حاليفاتتئق قالاي بولادئ؟ وسئ ماسةلةنئ شةشؤ الدئثعئ كةزةكتة تذردئ. اتاتذرئك باستاپقئدا حاليفاتتئقتئ قالدئرؤدئ ويلايدئ. سول ءذشئن سذلتان ابدؤلمةجيتتئ حاليفاتتئققا الئپ كةلةدئ. ءبئراق تذبئندة تذركيا رةسپؤبليكاسئن زايئرلئ مةملةكةتكة اينالدئرؤ كوزدةلةدئ. نةگئزگئ ماقسات تا وسئ.
كةيبئر تاريحشئلار لوزانداعئ بةي رةسمي كةلئسئم بويئنشا حاليفاتتئقتئ جويؤعا قارسئلئق جاثا رةسپؤبليكانئ رةسمي تذردة تانيتئندئقتارئن، ايتپةسة تذركيا رةسپؤبليكاسئن تانئمايمئز دةگةندةرئن ايتادئ. بذنئث قانشالئقتئ شئندئق ةكةنئن بئلمةيمئن، ءبئراق ءبئر جئل ئشئندة، ياعني 1924 - جئلئ حاليفاتتئق تذبئمةن جويئلادئ.
نةگئزئنةن حاليفاتتئق مذسئلمان ةلدةرئ ءذشئن ذلكةن كذش بولعان، وسمان سذلتاندارئ بذل كذشتئ وتة ءتيئمدئ پايدالانا بئلگةن. ويتكةنئ حاليفاتتئق مذسئلمان ةلدةرئنئث باسشئلئعئ ةدئ. الايدا ءارئ مذسئلماندئقتئ، ءارئ مذسئلمان ةلدةرئن بولشةكتةپ قذرتؤدئ كوزدةگةن باتئس ةلدةرئ وسئلايشا كوزدةگةن ماقساتتارئنا جةتةدئ. ونئث نة سةبةپتئ بولعانئ جانة قالاي بولعانئ بذگئندة ماثئزدئ ةمةس بولدئ!
وسئ ارادا ةث ءبئر ايانئشتئ جاعداي، ءوزئن انادولئ جةرئنة جئبةرگةن، انادولئ ذلت-ازاتتئق كوتةرئلئسئن باستاتؤعا تئكةلةي تاپسئرما بةرگةن، ون مئث التئن بةرئپ، جولداستارئمةن اتتاندئرعان، بارعان جةرئندة پاتشانئث ادامئ دةپ، قولئنا پارمةنئن بةرگةن پاتشاعا اتاتذرئكتئث اينالاسئنداعئ ادامداردئث قياناتئ بولدئ. ولار: «ةگةر وسئ پاتشالئق ءسئزدئث ةلئثئزدة قالاتئن بولسا، ياعني تذركيا شةكاراسئندا تذراتئن بولسا، بذل مةملةكةت كذندةردئث كذنئندة ئدئراپ، يمپةريا قايتا ءوزئنئث قالپئنا كةلؤئ مذمكئن. سول ءذشئن قايتكةن كذندة دة بذلاردان قذتئلؤ كةرةك» دةگةن ذسئنئس ايتئپ، پاتشا جانة ونئث اؤلةتئن تذگةلئمةن ةلدةن الئستاتادئ.
سول كةزدة اتاتذرئك «نة ئستةؤ كةرةك؟» دةگةندة، «نة ولاردئ ءولتئرؤ كةرةك، نة تذتقئنداؤ قاجةت، نة ايداؤ كةرةك؟» دةيدئ. سوندا اتاتذرئكتئث نةگئزگئ ساياساتئ بئلمةگةن بولايئن دةگةنگة سايادئ. سول كةزدةگئ باسشئلئقتاعئ ارانداتؤشئلار، اتاتذرئكتئث جةثئسكة جةتكةندئگئن، جاثا رةسپؤبليكا قذرئلعاندئعئن، تذركيا حالقئنئث اتاتذرئكتئ ةرةكشة جاقسئ كورةتئندئگئن، سوندئقتان دا، «كةزئندة ءسئز بةرگةن ءپاتؤالارئنئث جامان بولاتئنئن بئلةسئزدةر، سول ءذشئن سئزدةردئث ةلدةن كةتؤلةرئثئز كةرةك» دةپ، پاتشاعا ذرةي سالا بةرةدئ. سذلتان أاحيدةددين بولسا: «مةن اتاتذرئكتئ تانيمئن. ونئ مةن جئبةردئم. بذلاي بولؤئ مذمكئن ةمةس»، - دةيدئ.
ارانداتؤشئلار وسئ باعئتتا ساراي ماثئندا ايقاي-شؤ دا شئعارتقئزادئ. سول كةزدة سارايدئث اينالاسئندا بذلئك شئعاراتئن بئرنةشة توپتئ ادةيئ قولدان ذيئمداستئرادئ. ول توپتار «پاتشا كةتسئن» دةگةن ميتينگئ جاسايدئ. پاتشالئق بذل ميتينگئلةردةن شوشئپ، امال جوق، ةلدةن كةتؤگة شةشئم قابئلدايدئ. سول كةزدة تاعئ دا ارادا جذرگةن ارانداتؤشئلار: «سئزدةرگة جيئرما ءتورت ساعات ؤاقئت بةرئلةدئ. جيئرما ءتورت ساعاتتئث ئشئندة ةلدةن شئعؤلارئثئز كةرةك. وسئ ؤاقئت ئشئندة ةلدةن كةتپةسةثئزدةر، ءسئزدئث دة، سارايئثئزدئث دا تاس-تالقانئ شئعارئلادئ» دةپ ايتئلادئ.
- سونئمةن، سوثعئ پاتشا ةلدةن كةتتئ...
- سذلتان أاحيدةددين پاتشا جانة اؤلةتئ اعئلشئن كةمةسئمةن ةلدةن كةتةدئ. وسئ كةزدة ورئن العان تاعئ ءبئر ايانئشتئ جاعداي، پاتشا ءوزئنئث بالالارئمةن، تؤئس-تؤعانئمةن، قئرئق شاقتئ اداممةن ةلدةن شئعئپ كةتةدئ. كةتةرئندة قئزمةتكةرئ قازئنادان ءبئراز ؤاقئتقا جةتةرلئك التئن الادئ. ول التئندئ پاتشا كورئپ: «مئنا التئندئ نةگة الدئث؟» دةپ سذرايدئ. قئزمةتكةرئ «بذل التئن ةرتةث بئزگة قاجةت بولماي ما؟ بارعان جةرئمئزدة نة ئستةيمئز؟» دةپ ايتادئ. پاتشا بولسا: «بذل حالئقتئث قازئناسئ. حالئقتئث قازئناسئنا قول سذعؤعا بولمايدئ. ءبئزدئث مذنئ الئپ كةتؤگة قاقئمئز جوق»، - دةپ التئندئ المايدئ. ةشتةثة الماي، ذستئنة ارتئق كيئم دة الماي، ذستئندةگئ ءبئر جاپئراق كيئمئمةن ةلدةن شئعئپ كةتتئ دةپ ايتئلادئ.
جيئرما ءتورت ساعاتتئث ئشئندة ةلدةن شئققان پاتشا الدئمةن مالتاعا، سوسئن يتالياعا قونئستانادئ. يتاليادا ذلكةن ءبئر جةر ءذيدئ جالعا الادئ. ايةلئنئث سئرعاسئن ساتادئ، قولدارئنداعئ بارئن وتكئزةدئ. ولاردئث تاپقان-تايانعاندارئ قئرئق كذننةن اسپاي قالادئ. قئرئق كذننةن كةيئن، پاتشانئث جةيتئن نانئ دا بولماي قالادئ. سارايدئث قئزدارئ بولعاننان كةيئن ءبئرئن مئسئرعا، ءبئرئن يندياعا تذرمئسقا ذزاتادئ. پاتشا ءسويتئپ، وتة قيئن ساتتةردئ باستان وتكةرةدئ. ءتئپتئ، ءبئر كذنئ جالعا العان ءذيدئث اقشاسئن تولةي الماي قالادئ. ءذيدئث اقشاسئن تولةمةگةن سوث، ولاردئ ذيدةن شئعارئپ جئبةرةدئ. ءارقايسئسئ جةكة-جةكة ءارتذرلئ جذمئستار ئستةي باستايدئ. ءمذساپئر حالگة تذسةدئ.
سذلتان أاحيدةددين 1926 - جئلئ قايتئس بولعاندا، جانازاسئن شئعاراتئن اقشاسئ بولماي ةسةسئنة ناؤبايشئعا قارئزئ بولعاندئقتان، ناؤبايشئ جانازانئ شئعارؤعا رذقسات بةرمةي قويادئ. مذنئ ةستئگةن سيرياداعئ مذسئلماندار، تذرئكتةر، ارابتار باس قوسئپ، وزدةرئنئث اراسئندا اقشا جيناپ، سوثعئ حاليفانئث جانازاسئن شئعارادئ. سوثعئ پاتشانئث دةنةسئن يتاليادان الئپ كةلئپ، بذگئنگئ سيريانئث استاناسئنداعئ سذلتان سةليم مةشئتئنئث اؤلاسئنا جةرلةيدئ. وسئلايشا، وسمان يمپةرياسئنئث سوثعئ پاتشاسئ دذنيةدةن وتةدئ. سوثعئ پاتشا قايتئس بولعاننان كةيئن، ونئث تؤئستارئ، بالالارئ شارتاراپقا تاراپ كةتةدئ. ءبئرئ - فرانسياعا، ءبئرئ - بةلگياعا، ءبئرئ - انگلياعا دةگةندةي. ءسويتئپ ءمذساپئر حالگة تذسةدئ. ولاردئث ةلگة كةلؤئنة، ةلدةن كومةك الؤئنا تئيئم سالئنعان.
1950 - جئلدارئ عانا پاتشانئث بالالارئنئث ءبئرئ فرانسؤزدئث اسحاناسئندا ئدئس جؤاتئن قئزمةتكةر ةكةندئكتةرئن مئنادان بئلةمئز. سول كةزدةرئ تذركيانئث پرةمةر-ءمينيسترئ ادنان مةندةرةس شةت ةلگة ساپارعا بارعاندا، وسماننئث ذرپاقتارئنئث فرانسيا جةرئندة تذرئپ جاتقانئن ةستيدئ. ءبئزدئث ةلشئگة: «جيئرما ءتورت ساعاتتئث ئشئندة ماعان وسمان ذرپاقتارئن تاؤئپ بةر» دةپ، تاپسئرما بةرةدئ. ةلشئ: «ولاردئ تابؤ قيئنداؤ. ولارمةن ةشقانداي بايلانئس جوق»، - دةيدئ. «تابا الماساث، باسئثمةن جاؤاپ بةرةسئث. قايتكةن كذندة دة تابؤئث كةرةك»، - دةيدئ مةندةرةس.
ءسويتئپ، جيئرما ءتورت ساعاتتئث ئشئندة ذرپاقتارئنئث ةكةؤئن تابادئ. ةكةؤئ دة الپئس ءذش-الپئس بةستئث ارالئعئندا ةكةن. فرانسؤزدئث اسحاناسئندا ئدئس جؤئپ جذرگةن قئزمةتكةرلةر كورئنةدئ. ولاردئ ادنان مةندةرةس سول جةرگة ئزدةپ بارادئ. ةكةؤئنئث قولدارئن ءسذيئپ، امانداسادئ. تذرئكتةر سئيلاعان ذلكةن كئسئلةردئث قولئنان ءسذيئپ ماثدايئنا تيگئزةدئ. ولار اث-تاث قالادئ. تذرئكشةنئ دة ذمئتئپ كةتكةن. «كئمسئزدةر؟» دةپ سذرايدئ. سوندا ادنان مةندةرةس: «مةن تذركيا رةسپؤبليكاسئنئث پرةمةر-ءمينيسترئمئن» دةپ ايتادئ. الگئ انالارئمئزدئث كوزئندة ةرةكشة نذر ويناپ، ولاردئث كةلگةنئنة قؤانادئ. وزدةرئنئث جاعدايلارئ انانداي.
«بئزدةن نة تالابئثئز بار؟» دةپ سذرايدئ مةندةرةس ولاردان. ولار: «ءبئزدئث ءبئر عانا ارمانئمئز بار. قايتكةن كذندة دة ءبئزدئ تؤعان ةلئمئزگة، وتانئمئزعا اپارئثئزشئ. ولسةك تة، سول جةردة ولةيئك. ئدئس جؤساق تا، سول جاقتا جؤايئق» دةپ ايتادئ. ءسويتئپ، ادنان مةندةرةس قاتتئ تولقئپ، نة ئستةرئن بئلمةي، قالتاسئنان اقشا شئعارئپ بةرةدئ. سوندا انالارئمئز: «بئزگة اقشاثئزدئث قاجةتئ جوق. ءبئز مذنئ الا المايمئز. اقشامئز جةتةدئ. ءسئز ءبئزدئ وتانئمئزعا جةتكئزئثئز» دةپ ايتادئ. ادنان مةندةرةس كوزئنة جاس الئپ، سول جةردةن شئعئپ كةتةدئ. ةلگة كةلگةننةن كةيئن پرةزيدةنتكة كةلةدئ. ول كةزدةرئ وپپوزيسيا، اسكةريلةر وتة كذشتئ. ولارعا قئزمةت ةتةتئن جؤرناليستةر وتة بةلسةندئ. ولار پرةمةردئث بيلئككة كةلگةنئن ونشا ذناتا بةرمةيتئن. سوندا دا مةندةرةس ون جئل پرةمةر-مينيستر بولعان كئسئ.
- ادنان مةندةرةس ةلئمئزدةن كةتكةن قانداستارئمئزعا دا قامقورلئق تانئتقان جان ةكةن. مئثداعان قازاقتئ پانالاتقان وسئ كئسئ دةپ ةستئدئك. راس پا؟
- ءيا. قازاقتاردئ ةث العاش قابئلداعان دا وسئ كئسئ. وتة مةيئرئمدئ ادام بولعان. فرانسيادان كةلگةن سوث، پرةزيدةنتكة حات جازادئ. ءوز حاتئندا مةندةرةس: «ةگةر دة ماعان وسئنشاما تةرريتوريانئ سئيلاپ كةتكةن جانة ماعان سالتئمدئ، ءداستذرئمدئ قالدئرئپ كةتكةن اتا بابالارئمنئث ذرپاقتارئ باسقا ءبئر ةلدئث اسحاناسئندا ئدئس جؤاتئن بولسا، مةن ونداي ةلدئث پرةمةر-ءمينيسترئ بولعئم كةلمةيدئ»، - دةپ جازادئ. پرةزيدةنت جالةل بايار: «سةنئث مذنئث نة؟ قازئر وپپوزيسيا مذنئ ةستئسة سةنئ دة، مةنئ دة تئنئش قالدئرمايدئ. دارعا اسادئ. ةسةسئنة، اسكةر ةستئسة، قاتتئ اشؤلانادئ. ساعان دةگةن نيةتتةرئ ونسئز دا ءتذزؤ ةمةس. جؤرناليستةر ةستئسة، بذل دا ذلكةن ماسةلةگة اينالادئ. بذل ويئثنان باس تارت»، - دةيدئ. ادنان مةندةرةس: «جوق. قايتكةن كذندة دة، وسمان يمپةرياسئنئث ذرپاقتارئن ةلگة الدئرتؤئمئز قاجةت. ةگةر ولاي بولماسا، مةن دة جذمئستان كةتةمئن»، - دةيدئ.
ءسويتئپ، ادنان مةندةرةس ءوزئنئث ايتقانئن ورئنداتادئ. ةكئ انامئز تذركيانئث يزمير قالاسئنا قونئستانادئ. ادنان مةندةرةس يزميرگة جولئ تذسكةندة، وسئ ةكئ انامئزدئث ذيئنة باس سذعادئ. ةسئكتئ اشا سالئسئمةن، پرةمةر-ءمينيستردئ كورگةن سذلتاندار قؤانئپ: «الدئن-الا ايتپادئثئز با؟ دايئندالار ةدئك قوي» دةپ ايتادئ. «ماعان ةشقانداي دايئندئقتئث قاجةتئ جوق. راحمةت. سئزدةردئث اماندئقتارئثئزدئ ءبئلؤ ءذشئن كةلدئم» دةپ، كةتةرئندة كونأةرتپةن ةكئ كةيؤاناعا اقشا ذسئنادئ.
1960 - جئلئ ةلدة اسكةري توثكةرئس بولادئ. پرةمةر ادنان مةندةرةس جانة مينيسترلةرئ تذتقئندالئپ سوتتالادئ. ءبئر جئلدان سوث، ونئ دارعا اسادئ. ونئث دارعا اسئلؤئنا 13 پؤنكتتةن تذراتئن كئنا سةبةپ بولعان. ونئث بئرةؤئ قازئنانئث اقشاسئن ءجون-جوسئقسئز تاراتتئ دةگةن ايئپ ةدئ. ول ايئپتئث ئشئندة ةكئ كةيؤاناعا بةرگةن كونأةرتئ دة بار. ءبئراق تا ونئث ءبارئ ساياسي قاستاندئق ةدئ. كةيئن ونئ ساياسات اقتاپ الدئ.
1990 - جئلئ تذركيا ذلتتئق ءماجئلئسئ ادنان مةندةرةستئث كئناسئز ةكةنئن، مذنئث ءبارئ ساياساتتئث كةسئرئ ةكةنئن مويئنداپ، تذركيانئث العاشقئ دةموكرات شاحيدين جانة ونئث ةكئ ءمينيسترئن اقتادئ. اقتالعاننان كةيئن، ادنان مةندةرةسكة ماأزولةي سوقتئ. بذگئنگئ تاثدا مةندةرةس پةن تذرعئت وزالدئث جاتقان جةرئ ءبئر-بئرئنة جاقئن. ستامبذلدئث ةث ادةمئ، ةث كورئكتئ جةرئندة جاتئر. وسئنداي ذلكةن ةرلئك جاساعان ازاماتتاردئث جاتقان جةرئ جايلئ، مةكةندةرئ جذماق بولسئن!
اثگئمةلةسكةن
گذلزينا بةكتاسوأا
«تذركئستان» گازةتئ