شةتةلدةگئ قازاق عالئمدارئن قازاقستانعا قايتارئپ، ءبئر ورتاعا جذمئلدئرؤ مذمكئن بة؟

 استانا. 12 -ءساؤئر. قازاقپارات - نارئقتئق قوعام بئزگة باردئ ساتؤدئ، دةلدال بولؤدئ، اؤةدةن اقشا جاساؤدئ ذيرةتتئ. وسئنئث سالدارئنان عئلئمعا دةگةن قذرمةت كةمئپ، ءبئرقاتار الةمدئ مويئنداتقان عالئمدارئمئز شةكارا استئ. ةندئ، مئنة، ةتةك-جةثئمئزدئ جيئپ، بارلئق ماسةلةنئث شةشؤ جولئ عئلئمعا كةلئپ تئرةلةتئنئن تذسئنة باستادئق.

شةتةلدةگئ قازاق عالئمدارئن قازاقستانعا قايتارئپ، ءبئر ورتاعا جذمئلدئرؤ مذمكئن بة؟

 سودان بولار، قازئر قوعام تاراپئنان «شةتةلدةگئ قازاق عالئمدارئن ةلگة قايتارؤ كةرةك» دةگةن پئكئر ءجيئ ايتئلئپ ءجذر. ءبئز سول قوعامدئق پئكئردئ ماماندارعا جولداپ: «شةتةلدةگئ قازاق عالئمدارئن قازاقستانعا قايتارئپ، ءبئر ورتاعا جذمئلدئرؤ مذمكئن بة؟» دةگةن سذراق قويئپ كورگةن ةدئك. ماماندار پئكئرئ ةكئگة ءبولئندئ.

كامال بذرحانوأ، ق ر پارلامةنتئ ءماجئلئسئنئث دةپؤتاتئ:

ءيا

- شةتةلدةگئ قازاق عالئمدارئن ةلئمئزگة قايتارئپ، ءبئر ورتاعا جذمئلدئرؤعا ابدةن بولادئ دةپ ويلايمئن. ول ءذشئن مةملةكةتئمئز ةكئ شارتتئ شةشؤئ قاجةت. ءبئرئنشئسئ، ول عالئمنئث ةلگة كةلگةننةن كةيئنگئ جالاقئسئ شةت مةملةكةتتةگئ ةثبةكاقئسئنان تومةن بولماؤئ كةرةك. مئسالئ، ةؤروپا ةلدةرئندةگئ عالئمدارئمئز ايئنا 5-10 مئث دوللار قارجئ تابادئ دةلئك. ءبئز عالئمداردئ ةلگة اكةلگةن كةزدة ءدال سونداي اقشانئ ايلئق ةسةبئندة بةرة الامئز با؟ ءبئرئنشئ ماسةلة وسئعان كةلئپ تئرةلةدئ. سةبةبئ عالئم دا - پةندة. بالا-شاعاسئن اسئراؤئ كةرةك. ةكئنشئ شارت - شةتةلدةگئ عالئمداردئ ةلگة قايتارؤ ءذشئن سول ةلدةردةگئ عالئمداردئث جذمئس ئستةؤ ءتاسئلئن وزئمئزگة ةنگئزگةنئمئز ءجون. ماسةلةن، باسقا مةملةكةتتةردة ءبئر پروفةسسور جئلئنا ةث كوپ بولسا، ةكئ بةتتئك عئلئمي ةسةپ قاعازئن تولتئرادئ.

ال ءبئزدئث ؤنيأةرسيتةتتة جذمئس ئستةيتئن پروفةسسورلارئمئز ءار پانگة 100 بةتتئك ةسةپ جازؤعا مئندةتتئ. ول عالئم 10 اؤديتورياعا ءدارئس وقيتئن بولسا، 1000 بةتتئك قاعاز تولتئرؤئ كةرةك بولادئ دةگةن ءسوز. وسئ جايت ةلدةگئ عالئمداردئث قانشاما ؤاقئتئن ئسئراپ ةتئپ جاتئر؟ وسئ ةكئ ماسةلة شةشئمئن تاپسا، عالئمدارئمئز ةلگة كةلؤگة اسئعار ةدئ. مذنان كةيئنگئ ماسةلة ءبئزدئث وقؤ ورئندارئنداعئ اكئمشئلئك جذمئستاردئث كوپتئگئنة كةلئپ تئرةلةدئ. وسئنئث سالدارئنان عالئمداردئث ةثبةگئ كوبئنة اكئمشئلئك تاراپئنان باعالانئپ جاتادئ. نةگئزئنةن، عالئمعا باعا بةرؤشئ دة، باقئلاؤشئ دا، سارالاؤشئ دا عئلئمئ دامئعان ةلدةردةگئدةي ستؤدةنت بولؤئ كةرةك. عالئمنئث تاعدئرئ دةكانات، رةكتورات، وقؤ ءبولئمئنئث قولئندا تذرعاندئقتان، بيؤروكراتياعا جول بةرئپ وتئرمئز. وسئ بيؤروكراتيا جويئلئپ، جالاقئسئ جاقسئ بولسا، عالئمدار وزدةرئ سذرانئپ، ةلگة ورالار ةدئ دةپ ويلايمئن.

 ةندئ عالئمداردئث تئكةلةي عئلئم جولئندا ةثبةكتةنؤئنة مذمكئندئك بةرةتئن جاعدايلارعا كةلةيئك. دامئعان ةلدةردة ءار پروفةسسوردئث قاسئندا كومةكشئسئ بولادئ. ول كومةكشئلةر عالئمنئث قاعازدارئن تولتئرؤ سةكئلدئ ذساق-تذيةك شارؤالارئن تاپ-تذيناقتاي ةتئپ، ورئنداپ وتئرادئ. سونان كةيئن ءار عالئم جةكة بولمةمةن قامتئلعان. ول عالئم سول بولمةدة لةكسياسئنا دايئندالادئ، ستؤدةنتتةردئ قابئلدايدئ ت.ب. ال بئزدة 30-40 عالئم كافةدراعا بةرئلگةن ءبئر بولمةدة وتئرؤعا ءماجبذر. ياعني شةت مةملةكةتتةرگة تارئداي شاشئلئپ كةتكةن عالئمدارئمئزدئ جيناؤ ءذشئن الدئمةن وسئنداي ذساق شارؤالاردئ شةشئپ العانئمئز ءجون. سوندئقتان دا «شةتةلدةردةگئ عالئمداردئ ةلگة قايتارعاندا نةدةن ذتامئز؟» دةگةن ساؤال ءاردايئم كوكةيئمئزدة تذرؤئ قاجةت.

ماسةلةن، شةتتةگئ عالئمداردئ ةلگة اكةلؤ ارقئلئ جاستارعا جذيةلئ ءبئلئم بةرؤ تاسئلدةرئن دامئتا تذسةمئز. ؤنيأةرسيتةتتةردئث بةدةلئن ارتئرامئز. ولاردئث قازئرگئ رةفورمالار ارقئلئ ةنگئزئلئپ جاتقان ءبئلئم بةرؤ جذيةسئن ئلگةرئلةتؤگة دة سةپتئگئ تيةر ةدئ. ءبئراق ءبئر ماسةلةگة دة نازار سالعانئمئز ءجون. باعانادان بةرئ ايتئپ جاتقان سوزئمة قاراپ، قازاقتئث بارلئق عالئمئ شةتةل اسئپ كةتكةن ةكةن عوي دةگةن وي تؤماؤئ كةرةك. باسقا مةملةكةتتةرگة قونئس اؤدارعان عالئمدارئمئز بار بولعانئمةن، ولاردئ شامادان تئس كوپ دةؤگة كةلمةيدئ. ياعني قازئر ءبئز باسقا ةلدةردئث كوپتةگةن عالئمئن مول قارجئعا اكةلئپ، ةلئمئزدة جذمئس ئستةتئپ جاتئرمئز. شةتتةگئ عالئمداردئ ةلگة اكةلؤ ءئسئ وسئ شارؤامةن بئرگة جاسالعانئ ءجون. شةتةلدةگئ ءوز عالئمدارئمئزدئ اكةلةمئز دةپ، ءبئزدئث ةلگة كةلگةن شةتةل عالئمدارئن شةتتةتئپ، قالئپتاسقان ءذردئستئ توقتاتئپ تاستاؤعا بولمايدئ.

دوساي كةنجةتاي، ق.ا.ياساؤي اتئنداعئ ح ق ت ؤ پروفةسسورئ، فيلوسوفيا جانة تةولوگيا عئلئمدارئنئث دوكتورئ:

جوق

- ءبئزدئث بئرقاتار عالئمئمئز شةتةلگة نةلئكتةن قونئس اؤداردئ؟ ولار عئلئمعا دةگةن قامقورلئقتئث بولماؤئنان، جالاقئنئث ازدئعئنان، حالئق ءذشئن جاساعان عئلئمي جذمئسئنئث قادئر-قاسيةتئنئث باعالانباؤئنان كةتتئ. مئسالئ، امةريكا بارلئق سالانئث، گؤمانيتارلئق سالا بولسئن، باسقا سالا بولسئن، كوزگة تذسكةن مئقتئ عالئمداردئ كةلئسئمشارتپةن ءوز ةلدةرئنة كوشئرئپ الدئ. ةندئ ولاردئ ةلگة قايتارؤ وثاي شارؤا ةمةس. بالكئم، كةيبئرئ سول ةلدة ءجذرئپ، بارلئق جاعدايئن جاساپ، ولةر شاعئندا تؤعان جةردةن توپئراق بذيئرسئن دةپ كةلؤئ مذمكئن. ويتكةنئ ولار قازاقستاندا عالئمعا دةگةن قذرمةتتئث شامالئ ةكةندئگئن جاقسئ بئلةدئ. قوعام ءذشئن، ةل ءذشئن عئلئممةن اينالئسقئث كةلةدئ، ءبئراق ءبئزدئث ةل سول عئلئمي جذمئسئثدئ سذرانئسقا ية ةتة الماي وتئر.  

ماسةلةن، مةن ءوز سالام بويئنشا ايتايئن. قازاقستانداعئ ءدئني احؤال تؤرالئ ساراپتامالئق قورئتئندئلارئمئزدئ ءوز ةلئمئز يگئلئگئنة اينالدئرؤعا اسئعئپ وتئرعان جوق. جوعارعئ جاقتاعئلار، قولئندا بيلئگئ بار ازاماتتار، ءبئز دايئنداعان عئلئمي ةثبةكتةرگة پئسقئرئپ تا قارامايدئ. بئزدئكئلةر سوناؤ امةريكانئث، ئرگةدةگئ رةسةيدئث عالئمدارئ جاساعان ساراپتامالاردئ ساتئپ الؤعا قذشتار. ويتكةنئ ولار ءذشئن ساتئپ العان ءتيئمدئ. مئسالئ، 1 مئث دوللارعا ساتئپ العان ساراپتامانئ، جذرتشئلئققا 2 مئث دوللارعا ذسئنئپ، ورتاسئنان 1 مئث دوللار پايدا تاؤئپ وتئر. كةزئندة وسمان يمپةرياسئنئث فاتيح دةگةن پاتشاسئ اتپةن كةتئپ بارا جاتادئ. سول كةزدة شاؤئپ ءوتئپ بارا جاتقان ءدئن عالئمئنئث اتئنئث تذياعئنان باتپاق شاشئراپ، فاتيحتئث بةتئن بئلعاپ كةتةدئ. پاتشا وسئ وقيعاعا قاتئستئ «عذلامانئث اتئنان شاشئراعان باتپاقتئث ءوزئ - مةن ءذشئن قذرمةت» دةگةن.

عالئمعا دةگةن قذرمةت وسئنداي دارةجةدة بولماي، عئلئم العا جئلجئمايدئ. وسئنداي دارةجةدة عئلئمنئث قادئرئ بولماي، شةتةلدةگئ عالئمداردئ ةلگة قايتارامئز دةؤ - بوس اؤرةشئلئك. بئزدة قازئر عئلئمنئث، سول عئلئمعا كةلةتئن جاستاردئث جولئ جابئق. ول جولدئ اشاتئن - اقشا. كئمنئث اقشاسئ بولسا، سول ماگيستراتؤراعا، دوكتورانتؤراعا تذسةدئ. بذل - تراگةديا. تةك وتپةلئ كةزةث بولار دةپ ذمئتتةنؤدةن ارئگة بارا الماي ءجذرمئز. دةمةك، مذنداي كةزةثدة شةت مةملةكةتتةرگة كةتكةن عالئمدارئمئزدئ قايتارؤ ءذشئن ةلئمئز بارلئق جاعدايدئ جاساؤئ قاجةت. ةلئمئز شةت مةملةكةتتئث جاساعان جاعدايئن جاساپ وتئرسا، ءبئزدئث عالئمدار ةشقايدا كةتپةگةن بولار ةدئ. بئزدةگئ تاعئ ءبئر كةمشئلئك يدةولوگيالئق كومپونةنت جذمئس جاسامايدئ.

 يدةولوگيانئث دا، عئلئمنئث دا، يدةيانئث دا ةگةسئ جوق. قازئر ءبئز ةؤرازيا كةثئستئگئندة اشئق جاتقان قئرمان سياقتئمئز. مذنئ بولدئرماؤ ءذشئن مةملةكةت عالئمداردئ يدةولوگياعا جذمئلدئرؤئ قاجةت. قازاق مةملةكةتتئلئگئ قازاق مادةنيةتئنة، قازاق مادةنيةتئ قازاق ذلتئنا سذيةنگةندة عانا عالئمداردئ قايتارؤ ماسةلةسئن قولعا الا الامئز. يدةولوگياسئ ناقتئ ةلدئث عالئمئ ءوز ةلئنةن ةشقايدا كةتپةيدئ. سول يدةيا ءذشئن قارنئنئث اشتئعئ مةن توقتئعئنا قاراماي ةثبةك ةتةدئ. قازئرگئ عالئمدار عئلئمدئ ءذش باعئتتا: عئلئم ءذشئن، قوعام ءذشئن، اقشا ءذشئن جاسايدئ. ءبئزدئث عالئمدار وزدةرئ سانالئ تذردة وسئ ءذش باعئتتئث قوعامدئق جولئن، ذلتتئق جولئن تاثداسا عانا، شةتةلدةردة مئقتئ عالئمدارئمئز اقشا ءذشئن جذرمةگةن بولار ةدئ.

ءتذيئن

قازئر ةلئمئزگة كةلئپ، ستؤدةنتتةرگة ءدارئس وقئپ جذرگةن شةتةلدئك عالئمداردئث ءار دارئسئ ورتاشا ةسةپپةن 60 مئث تةثگةگة باعالانادئ ةكةن. ولار ايئنا قازاقتئث ةث از دةگةندة 5-6 مئث دوللار اقشاسئمةن قالتاسئن قامپيتئپ، ءبئلئمئ مةن بئلئكتئلئگئن ساتئپ ءجذر. ال ءوز عالئمدارئمئز تؤرا وسئ كولةمدةگئ قارجئ ءذشئن شةكارا اسئپ، جئراق كةتتئ. «اسپاننان كيئز جاؤعاندا ذلتاراق بذيئرماعان» دةگةن وسئ بولار، ءسئرا دا... سول ذلتاراقتئق كيئزدئ وزگةگة دة بةرئپ، ءوزئمئز دة الاتئن كةز كةلگةن سياقتئ. سوندا عانا بابالارئمئزدئث «وزگة ةلدة سذلتان بولعانشا، ءوز ةلئثدة ذلتان بول» دةگةن وسيةتئ ورئندالار دةپ ويلايمئز. ءبئزدئث ايتپاعئمئز - وسئ.

 اأتور: قانات بئرلئك ذلئ

دەرەككوز:«الاش ايناسئ» گازەتئ 

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى